Iadrolyq synaqty bastan ótkizgen qazaq halqy  onyń zardabyn áli umyta qoıǵan joq. Rasynda zulmat jyldardyń jaraqaty áli talaıdyń júreginde qalary anyq. Óıtkeni...

Qyryq jaldyń ishinde Semeı polıgonynda 450-den astam ıadrolyq synaq ótkizildi. Onyń ishinde 86-sy áýede, 30-y jer ústinde, 340 -y jer astynda jasaldy. Bul jarylystyń zardaby osy aýmaqta turatyn 1,5 mıllıon adamǵa zardabyn tıgizdi. Bul anyǵyn aıtqanda, Hırosımaǵa tastalǵan atom bombasynan 2,5  myń ese qýatty boldy.

Sóıtip, qyryq jyldan astam sozylǵan ajdahanyń aýzy jabyldy. Qazaqstan prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen 1991 jyldyń 29 tamyzynda Semeı polıgony jabyldy. Sóıtip, Prezıdent Jarlyǵymen Qazaqstan álemde tórtinshi ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartty.

–Polıgon aýmaǵynda SS-18 dep atalatyn 104 balıstıkalyq raketa ornalasty. Aerodromdarda 40 bombalaýshy ushaq boldy. Bizdegi atom qarýynyń qýattylyǵy Fransıa, Ulybrıtanıa, tipti Qytaıdan da myqty edi. Biraq soǵan qaramastan elimiz álemdegi tórtinshi ıadrolyq derjavadan bas tartty. Qazaq eli beıbitshilikti qalady. Bizdiń elimiz ıadrolyq mártebesinen bas tartqanymen, beıbit atomdy damytý múmkindigin saqtap qaldy. Osylaısha, jahandyq antıadrolyq qozǵalysta Qazaqstan kóshbasshy atanyp, «ATOM» jobasyn júzege asyrýda, - dedi Prezıdent.
Rasynda Qazaqstannyń, naqtyraq aıtqanda, prezıdent Nazarbaevtyń  Jarlyǵymen jabylǵan polıgon men qaýipsizdik baǵytyndaǵy san jyldyq eńbek pen kúsh jiger Elbasynyń Vashıngtonda ótken samıtte sóılegen sózinde  «Álem HHİ ǵasyr» manıfesinde de kórinis tapty.
Apattan zardap shekkenderge járdemaqy jáne sol aımaqta turatyn halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý, sonymen qatar, tolyqqandy medısınada kómek kórsetý týraly Prezıdenttiń jarlyǵy shyqty. Mine sodan beri Qazaqstan kórshiler ǵana emes, álemdi ıadrolyq qaýipsizdik aımaqqa aınaldyrý týraly turaqty bastama kóterip keledi.

Bir ǵana mysal, Prezıdent Nursultan Nazarbaev 2016 jyly 31 naýryz - 1 sáýir kúnderi Vashıngton qalasynda ótken Iadrolyq qaýipsizdik jónindegi samıtke qatysty.

Eń birinshi ret Iad­rolyq qaýipsizdik jónindegi alǵashqy samıt 2010 jyly Vashıngtonda ótti. Onyń jumysyna 50-den astam memleket basshylary qatysty.  Odan keıin taǵy eki samıt: 2012 jyly Seýlde jáne 2014 jyly Gaa­ga qala­synda ótkizildi. Al sodan keıingi jıyn  2016 jyly Vashıng­tonda ótti. Tórt samıttiń de óz ereksheligi boldy.

Seýldegi samıtte úsh el prezıdentteri Qazaqstannan - Nursultan Nazarbaev, AQSH-tan - Barak Obama, Reseıden - Dmıt­rıı Medvedev osydan 25 jyl buryn jabylǵan Semeı ıadro­lyq sy­naq polıgonyndaǵy úshjaq­ty yn­tymaqtastyqty qorytyn­dylap, birikken málimdeme jasady. Qa­zaqstan, AQSH jáne Reseı mem­­leket basshylary Dege­leń taýy­­nyń sileminde ıadrolyq sy­naq­­tar ótkizilgen jáne radıa­sıa­lyq belsendi materıaldardyń qal­dyq­tary qalǵan týnelderdi jabý isi boıynsha kópjyldyq birikken ope­ra­sıanyń aıaqtalǵanyn jarıa etti.

Al Prezıdent Nazarbaev Vashıngtonda ótken samıtte sóılegen sózinde «Adamzatqa HHİ ǵasyr: soǵyssyz álem» atty keń aýqymdy baǵdarlama qajet»  dep atap ótti. Samıttegi kezdesýlerde álemdik sarapshylar  qashan da beıbitsúıgish el retinde bastamamen kórinetin  Qazaqstannan úlgi alý qajettigin aıtty.

Nazarbaev  osy samıtte  «ATOM»  antıadrolyq halyqaralyq  qozǵalysyn qurýdy usyndy.

Qazaqstan Prezıdenti Vashıngtondaǵy álem elderiniń basshylary jınalǵan jıynda adamzatty mazalaǵan máselerdi jurtshylyqtyń aldyna taǵy da másele etip qoıdy.

–«Mıllıondaǵan adamdy barǵan saıyn mynadaı suraqtar tolǵandyrady. Álemdegi jaǵdaı qaı baǵytta óristeıtin bolady?  Jetekshi derjavalar arasyndaǵy qarama-qaıshylyqtar olardyń arasyndaǵy uzaq merzimdi jańa teketireske ulasyp ketpeı me? Qaı elder jahandyq jáne óńirlik derjavalar júrgizip otyrǵan «proksı-soǵystardyń» kelesi qurbandyǵyna aınalýy múmkin? Ázirshe gúldenip turǵan qaı eldiń jerin tankterdiń shynjyr tabany taptap, snarádtardyń jarylysy talqan etpek? Qaı qalalarda balalar zymyrandar otynan ólim qusha bastaýy múmkin? Janjaldan qashqan bosqyndardyń jańa aǵyny qaıdan jáne qaıda lap qoıady?

Osydan 60 jyldan astam ýaqyt buryn kórnekti ǵalymdar Albert Enshteın men Bertran Rassel «qatal, qaterli jáne qashyp qutyla almaıtyn suraq: biz adam balasyn joıýǵa tıispiz be álde adamzat soǵystan bas tarta ma?» degen manıfes jarıalady. Adamzattyń HH ǵasyrdaǵy ozyq oıly ókilderi jurtqa bolashaqtaǵy álemdik soǵysta planetadaǵy tiri jannyń bárin joıatyn ıadrolyq qarý mindetti túrde qoldanylatyn bolady dep kóripkeldikpen eskertpe jasaǵan edi.Olardyń memleketter arasyndaǵy barlyq talas-tartystar soǵys arqyly sheshilmeıdi jáne sheshilmeýge tıis degen eskertýleri HHİ ǵasyrda da asa ózekti kúıde qalyp otyr»,– dep atap kórsetti prezıdent Nazarbaev.

Adam balasyna zulmat ákelgen synaq polıgonynyń zardabyn Qazaqstan halqy jaqsy biledi. Muny jaqsy túsingen el prezıdenti Nazarbaev  sóıtip álemdegi qýatty synaq alańyn óz Jarlyǵymen japty. Sodan keıin de Elbasy bolashaq urpaqtyń qaýipsizdigi úshin ıgi bastamalardy halyqaralyq minbelerde turaqty túrde kóterip keledi.

Rasynda da qazaq prezıdenti  kótergen bastamany qazir júzege asyp jatyr. Bir ǵana mysal, Birikken Ulttar Uıymynyń Bas assambleıasy Iadrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń Halyqaralyq kúni retinde jarıalaý týraly Qazaqstannyń qararyn biraýyzdan qoldady. Bul ataýly data, ıaǵnı 29 tamyz BUU, álem elderi, úkimetaralyq jáne ÚEU-dyń Iadrolyq synaqtardy toqtatýǵa birlese kúsh salatyn kún bolyp belgilendi. Demek, 29 tamyz kúni búkil álem Iadrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń Halyqaralyq kúnin atap ótedi. Bul árıne, Nazarbaevtyń  kótergen bastamanyń ıgilikti túrde júzege asýy dep ataýǵa bolady. Óıtkeni prezıdenttiń ózi atap kórsetkendeı, «Soǵystyń tamyryna balta shabý – adamzattyń eń kúrdeli órkenıettik mindeti. Biraq munyń qandaıda bir aqylǵa qonymdy basqa balamasy joq. Bul mindetti álemdik kóshbasshylar jahandyq kún tártibindegi ózge problemalardyń aıasynda absolútti basymdyq retinde qarastyrýǵa tıis».

Erkin QALDAN