Qoǵamdyq másele
Elimizdegi kólik qatynaıtyn joldardyń sapasy syn kótermeıdi. Bul negizgi baǵyttaǵy joldardy eseptemegen kezde aýdan-aımaqtardaǵy joldardyń jaǵdaıy máz emes.
2015-2016 jyldarǵa arnalǵan «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasynyń aıasynda 616 mlrd teńge jáne Ulttyq qordan 329 mlrd teńge sapaly joldardy júzege asyrý boıynsha qarastyrylǵan. 2017 jyly atalǵan baǵdarlama aıasynda Ulttyq qordan, respýblıka búdjetinen jáne halyqaralyq qarjy ınstıtýttarynyń jelilerinen 356 mlrd teńge bólingen.
Global Competitiveness Index reıtıńisinde 2017 jyly Qazaqstan 137 memlekettiń ishinde 115-orynda turǵan. 2016 jyly 107-orynda edik. Atalǵan kestede Namıbıa 31-orynda, Rýanda-32 orynda, Gondýras-81 orynda, Mońǵolıa-102 orynda ornalasqan.
Elimizdegi joldardyń jyl saıyn jóndeýden ótse de sapasy kóńil toltyrmaıtynynyń bir sebebi – qarjynyń teń bólinbeýinde. Búdjetten aqsha aldymen respýblıkalyq negizgi joldarǵa bólinedi de, sodan keıin baryp aýdan-aımaqtarǵa qalǵan qaldyq jumsalady. Bul sebep qana. Al basty másele tender arqyly utysqa túsken aqshanyń talan-tarajy bolýynda. Tender arqyly utyp alǵan kompanıalar qurylys materıaldary men jumys kúshin barynsha qysqartyp, mol aqsha alyp qalýdyń qamyn jasaıdy. Bir sózben aıtqan kezde, sany bar, sapasy joq jolda júrýge májbúrmiz.
Elimizdegi aqyly jol máselesi
Aqyly avtomobıl jolyn jasaý – avtomagıstral, kópir jáne týnelderdiń qurylysy men jóndeý jumystaryn qarjylandyryp, paıdalanýdyń sapasyn joǵarylatýdy qamtamasyz etýdiń tıimdi tásili.
2020 jylǵa qaraı elimizde 6500 shaqyrym jol aqyly túrde jumys jasaıdy dep otyr. Atalǵan júıe arqyly 30 mlrd teńge memleket qazynasyna túsip, ol joldyń sapasyn arttyrýǵa, ketken shyǵyndardy jabýǵa baǵyttalady. Tipti mınıstr Jeńis Qasymbek 2023 jyly bul kórsetkish 45 mlrd teńgege deıin kóteriledi deıdi.
«QazAvtoJol» kompanıasynyń málimetinshe, 2022 jyly respýblıkamyzdaǵy joldardyń 72 % aqyly túrde jumys jasaıdy.
Aqyly joldyń halyq úshin paıdasy qandaı?
Aqyly jol eldegi jol sapasyn arttyra otyryp, halyqtyń qaýipsizdigine jáne júrgizýshilerdiń kóp shyǵyndalmaýyna kepildik bere alady. Iaǵnı, aqyly túrde júrgen jolǵa siz aqsha tóleı otyryp, sapaly jolda júrýge múmkindik alasyz.
Álemdik tájirıbedegi aqyly jol máselesi
Biz úshin Eýropa men AQSH jáne basqa da damyǵan elderdiń tájirıbesin qarastyrý mańyzdy bolsa, onda atalǵan elderde aqyly joldardyń álternatıvti (aqysyz jol) balamasy bar.
Álemniń 30-dan astam elinde aqyly joldar jumys jasaıdy. Alaıda, bul jergilikti halyq mindetti túrde jolǵa aqsha tólep júrýi kerek degen zańdy kórsetpeıdi. Bul jerde júrgizýshi úshin eki tańdaý bar. Biri – aqyly jol, endi biri – álternatıvti tegin jol.
Máselen, Eýropada aqyly joldar arqyly júrý kólik sapasyn saqtap, júrgizýshi úshin qaýiptiń aldyn alatyn shyǵyndardy óteı alady. Bul joldarda ortasha eseppen 100-105 km/saǵ jyldamdyqpen qozǵalýǵa bolady.
Tegin joldar. Bul jolda júrý ortasha eseppen 60-70 km/saǵ quraıdy. Joldyń sapasy syn kótere bermeıdi. Degenmen, dittegen jerge jetýge bolady. Kólik shyǵyny, qaýipsizdik máselesi óz qolyńyzda bolmasa, aqysyz jolmen júrgenińiz úshin eshkimge aıyp taǵa almaısyz.
Qazaqstanda she?
Elimizde 2018 jyldyń qarashasynan bastap pılotty rejımde tólem qabyldaıtyn beketter: Almaty – Qapshaǵaı, Almaty – Qorǵas, Astana – Temirtaý.
Aıta ketý kerek, elimizdegi alǵashqy aqyly jol Astana-SHýche baǵytyndaǵy tas jolǵa engizilgen.
Sonymen birge İ dárejeli Astana – Petropavl joly da aqyly negizde paıdalanylady.
Qazaqstandaǵy aqyly jol máselesin kóterý jáne onyń aınalasyndaǵy daýǵa baılanysty birneshe faktor ataldy. Sonyń basty ári biregeıi álternatıvti tegin joldyń bolmaýy. Tipti bul jaıynda sóz de qozǵalǵan joq.
QR parlament májilisiniń depýtaty Azat Perýashev osy máseleni kótere bildi:
«Álemdik tájirıbege salatyn bolsaq, aqyly joldardyń álternatıvti aqysyz joldary bary. Halyq ózine yńǵaıly, tegin jolda, shyǵyn tólemeı júrýge múmkindik ala alady. Biz ne istep otyrmyz? Biz álternatıvti jol týraly sóz qozǵamaq túgili, júrgizýshilerdiń tańdaý jasaýyna múmkindik bermeı, aqyly jolmen júrýge mindetteımiz. Kim kináli? Halyq onsyz da salyq tólep otyr. Jol da osy halyqtyń salyǵyna salynady. Sonda biz olarǵa taǵy tóleýin talap etemiz be?».
Máseleniń máni
Aqyly jol halyqtyń salyǵyna salynyp otyrǵanyn Azat Perýashev myrza qadap aıtty. Endeshe, eldiń qazynasyna salynǵan joldyń álemdik standartqa saı bolýy kerek edi.
Sýrette Almaty – Qapshaǵaı jáne Almaty – Qorǵas aqyly tas joldary kórsetilgen. Áli qurylys jumystary júrip jatqanyn anyq kórýge bolady.
Almaty – Qapshaǵaı, Astana – Temirtaý baǵytyndaǵy aqyly joldy jasaýǵa jalpy quny 4,5 mıllıardtan astam teńge bólingen. Kelisim-shart 2017 jyldyń basynda jasalǵan jáne 7 aı ishinde bitýi kerek edi. Al Almaty – Qorǵas baǵytyndaǵy aqyly jolǵa 3 mlrdtan astam aqsha bólindi. Kelisim boıynsha 2017 jyldyń sońynda jasalǵan shart negizinde 6-7 aıda jumys aıaqtalýy kerek bolatyn. Aqyly jol dep qansha aıtqanymyzben, áli qosylǵan joq. Eki jyl boıyna jol qozǵalysyna qurylys jumystary kedergi jasap keledi. Tipti birneshe ret jol apaty tirkelgenin de jaqsy bilemiz.
Zań boıynsha joldyń bir baǵyty úshin bekitilgen tólem quny tómendegideı:
jeńil avtokólik (eger jergilikti transport bolsa) – 100 teńge;
jeńil avtokólik (tranzıt) – 200 teńge;
16 oryndyq avtobýs pen 1,5-2 tonnaǵa deıin júk kótere alatyn eki osti júk kóligi – 1000 teńge;
32 oryndyq avtobýs pen 5,5 tonnaǵa deıin júk kótere alatyn eki osti júk kóligi – 2100 teńge;
32 oryndyqtan kóp avtobýs pen 10 tonnaǵa deıin júk kótere alatyn eki osti júk kóligi – 3100 teńge;
10-15 tonnaǵa deıin júk kótere alatyn úsh osti júk kóligi – 4200 teńge;
15 tonnadan artyq júk kótere alatyn júk kóligi – 5200 teńge.
Týyndaıtyn eki másele:
— Memleketten bólingen qarjyǵa salynýy kerek aqyly joldyń tolyqqandy halyq paıdasyna ýaqytynda berilmeýi;
— Aqyly joldardyń álternatıvti tegin baǵytynyń bolmaýy;
Halyq aqyly jolǵa aqy tóleýge daıyn ba?
Aqyly joldy eseptemengen kezde, aýdan-aımaqtardaǵy, atap aıtqan kezde Qyzylorda – Jezqazǵan baǵytyndaǵy, Tarbaǵataı – Aıagóz arasyndaǵy tas joldardyń sapasy endigi jaramsyz kúıde tur. Aýyldan qalaǵa jetý úshin kóligin 3-4 ret jóndeýge berip, qaltasyndaǵy aqshasynan qaǵylǵan júrgizýshi elimizde jappaı salynyp jatqan aqyly joldarǵa aqy tóleýge daıyn bolar ma eken?!
Mınıstr aldaǵy 7 jyl ishinde eldegi jol máselesi jaqsy jaǵynan sheshiledi degen oı aıtty. Biz de osy oıdyń jappaı respýblıkalyq deńgeıde júzege asqanyn qalaımyz.
Petr Savkın «Egemen Qazaqstanǵa» bergen suhbatynda bylaı deıdi:
Saparjaıǵa barǵanda Stepnogor qalasynyń avtobýs júrgizýshilerine jolyqtyq. Sońǵy ýaqytta aqyly jol máselesi qıyndap ketkendikten bul joly «Stepnogor-avtotrans» JSHS dırektorynyń orynbasary da elordaǵa arnaıy kelipti. Eldegi zań boıynsha avtoban boıyndaǵy eldi mekenderge qatynaıtyn qoǵamdyq kólikterge joldy paıdalaný tegin edi. Jol aqyly júıege ótkennen keıin de eki aı kóleminde solaı boldy. Endi ne ózgergenin bilmeımiz. Áýeli Stepnogordan Astanaǵa deıin keler joldyń boıyndaǵy kirip-shyǵatyn eldi mekenderdiń bárinen anyqtama ákelip otyryńyzdar dedi. Yńǵaısyz ári qolaısyz bolsa da bul talaptaryn oryndap júrdik. Endi onyń da keregi bolmaı qaldy. Aqy tóleńder deıdi. Al biz jaǵdaıdyń mán-jaıyn tolyq bilgenshe aqy tóleýden bas tartyp turmyz. Tólemeýimizdiń taǵy bir sebebi, ár ótkenimizde ártúrli baǵa kórsetedi. Onyń qaısysy durys, qaısysy burys ekenin aıyra almaı júrgen jaǵdaı bar. Qazir ár ótkenimizde aqy tólemegenimiz úshin akt toltyryp, qolymyzǵa ustatyp jatyr. Olardyń árqaısysynda ártúrli baǵa bolýmen qatar, onyń eshbirinde tirkelgen memlekettik nómiri de, basylǵan móri de joq. Kúnderdiń kúninde jolǵa aqy tólemegenimiz úshin tıisti mekeme bizdi sotqa shaqyrtýy bek múmkin. Sol kezde, eshkimniń qoıǵan qoly men móri joq aktimen qalaı sotqa júginbek degen de oı keledi.
Dál osyndaı oıymen bólisken Sáken Talasbaev:
«Alys-jaqyn shetelderdegi aqyly avtojoldar týraly biz de estip, sáti túskende túrli basylymdardan oqyp ta júremiz. Sodan biletinimiz, olarda aqylymen qatar aqysyz balama joldar da bar. Sondaı-aq, aqyly joldary taqtaıdaı tegis, kórsetiletin qyzmetteriniń sapasy da jaqsy. Al, bizde balama jol bylaı tursyn, aqyly avtobanymyzdyń ashylǵanyna 3-4 aı ǵana bolǵanyna qaramaı, keı tustarynyń kúıi kete bastaǵan. Kún sanap joldaǵy jarylǵan oıyqtar sany artyp keledi. Oǵan jol jóndeýshiler qara maıdy, ıaǵnı gýdrondy quıa salady. Onyń kópke shydamaıtyny belgili. Aralyqtaǵy eldi meken turǵyndaryna kúnde aqyly jolda júrý de ońaıǵa soqpaıdy. Men ózim de aýyldanmyn, balama jol bolmaǵandyqtan aqyly magıstralde júrýge májbúrmin, dedi Mersedes-Sprinter kóliginiń júrgizýshisi» osylaı dep aǵynan jaryldy.
Avtory: Marǵulan Aqan
Derekkóz: bugin.kz táýelsiz avtorlar platformasy
