Osydan 10 jyl burynǵy daǵdarys kimniń de bolsa esinde. 2009 jylǵy qarjylyq daǵdarys Qazaqstannyń biraz bankterin turalatyp ketti. Sol jyly elimizidiń Aláns bank, BTA bank tárizdi qarjy ınstıttýtary «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qorynan demeý qarjy alyp, Úkimet eldegi birqatar bankterdiń qanatynyń astyna alǵan bolatyn. Ondaǵy demeý qarjy somasy 476 mlrd teńgeni qurady. Artynsha bul bankter qarjy naryǵynda ózderin bankrot jarıalady. Sodan beri qandaı da bir qıyndyq týsa, úkimet bankterdi demeýdi nazardan tys qaldyrǵan emes. Zeınetaqy qorynan bankterge qarjy bólý, Ulttyq qordan demeý qarjy bólý, Samuryq-Qazynadan bankterge úles qarjy bólý deısiz be, tolyp jatqan qoldaý qarjylar bankterdi saýyqtyrýǵa jumsaldy. Biraq budan bizdegi bank júıesi halyqaralyq dárejege jete qoıǵan joq. Tipti, ótken jyldyń aıaǵynda Halyqaralyq valúta qorynyń mamandary Qazaqstandaǵy bank júıesin synap ta tastady.
Halyqaralyq sarapshylar alǵa tartyp otyrǵandaı, Qazaqstan tárizdi bankterine shamadan tys «qorǵanysh» bolyp otyrǵan memleket kezikpeıdi. Bul rette Halyqaralyq valúta qorynyń mamandary «ekinshi deńgeıli bankterge zeınetaqy qorynan qarjy bólý durys emes. Úkimet ekinshi deńgeıli bankterdi qoldaı bermeı, olarǵa ýaqytsha jáne qysqa merzimdi qaıtarymdy túrde kómek kórsetý kerek. Bankterge demeý qarjy bólýmen emes, olardy turaqtandyrý isimen aınalysqan jón. Ol úshin halyqtyń bankterge degen senimin arttyrý kerek» – degen bolatyn.
Otandyq mamandardyń paıymdaýynsha da, turalaǵan bankter men qaljyraǵan qorlarǵa qarjy quıý arqyly másele sheshilmeıdi. Bul máseleniń betin ǵana qalqyp, túp-tórkinin ańǵarmaı óte berýdiń bir túri.
«Bizdegi bankterde saýatty mamandar jasaqtalmaǵan. Eger bank salasyna saýatty menedjerler kelgen bolsa, onda biz kez kelgen daǵdarysta qınalmaıtyn edik. Qaı salada bolsyn, saýatty mamandardyń joqtyǵy sol salany turalatady. Bankterdi daǵdarystan alyp shyǵatyn saýatty top menedjerler leginiń qalyptaspaýy – syn. Bizdegi bankter tek nesıe berýmen ǵana aınalysyp keledi. Bank pen óndiris arasynda jaqyndyq joq. Olar ekonomıkanyń naqty sektoryn qarjylandyrýdan qashqaqtaıdy. Halyqqa nesıege beretinderi depozıtte jatqan qarjylary. Depozıttegi qarjyny uzaq merzimge nesıege berý úshin úlken táýekel kerek. Bizdegi bankterdiń jumysyn turaqtandyrý úshin bank pen óndiris arasy tyǵyz baılanysta bolýy kerek. Túsimi mol óndiris oryndaryn qarjylandyryp, iri-iri jobalarǵa qarjy salynsa ǵana bankterdiń qarjysy qaıtarymdy bolady. Sonda olar Úkimetke alaqan jaımaıdy», - deıdi ekonomıs-ǵalym Beısenbek Zıabekov.
Mamannyń aıtýynsha, osylaısha daǵdarys kezinde bank sektorynyń da jumysyn jandandyrýǵa bolady. Olaı etpesek, bizdegi bankter «bel qaıystyrmaı, Úkimet qoldaıdy» dep otyra beretin kúıge jetti.
Beısenbek Zıabekovtyń pikirin qarjyger Arman Mýsın de qýattap otyr. Qarjygerdiń baıyptaýynsha, osy ýaqytqa deıin Úkimet bankterdi qoldap keldi. Endigi kezekte bankter de «almaqtyń da salmaǵy bar ekenin» sezinýi tıis
«Bankterdiń qaı salaǵa nesıe beretinin eskersek, saýdaǵa-19,7%, qurylysqa 12,8%, ónerkásipke 11,5%, kólikke 3,2%, aýyl sharýashylyǵana 2,1% arzan nesıe bergen. Arzan degenderiniń 7-14 paıyzdyń aralyǵyn quraıdy. Ańǵarsaq, ónerkásipke bólingen qarjy mardymsyz. Aýyl sharýashylyǵyna bólinip otyrǵan qarjy da aýyz toltyryp aıtarlyqtaı emes. Qazir bankter úshin jekelegen adamdarǵa 28 paıyzben nesıe berý tıimdi bolyp otyr. Bizdegi bankterdiń qolynan keletin tirligi – osy. Aldaǵy ýaqytta osy máseleni Úkimet bankterge tótesinen qoıa bilý kerek. Bankterdi jekemenshiktiń qolyna tutastaı berip qoıý da durys emes. Osy arqyly biz arzan nesıe júıesin qoldanystan shyǵaryp aldyq. Bank pen halyq arasynda alshaqtyq paıda boldy. Eldegi nesıeniń paıyzdyq kórsetkishi sońǵy 10 jylda bir túsken emes. Al bul daǵdarystyń ústine daǵdarys jamap, ınflásıany qoıýlandyra beretin jaıt. Al ınflásıany jeńbeı, Úkimettiń jospary durys oryndalmaıdy. Eldegi aqsha-nesıe saıasatyn júıelemeı, daǵdarys ta basymyzdan ketpeıdi. Sondyqtan bul arada bank sektorynyń jumysyn durystaý qajet», - deıdi qarjyger Arman Mýsın.
Qarjygerdiń baıyptaýynsha, «aqsha-nesıe saıasatyn biz aınalymdaǵy aqshany kóbeıtý» dep qana qaramaýymyz kerek. Ol aqshany jumys istetý jaǵyn qarastyrýmyz kerek. Nesıege berilgen qarjy da jumys istep turýy kerek.
«Kezinde halyqqa durys túsindirý jumystary júrgizilmedi. Qarapaıym halyq 2005 jyldary nesıeni tegin aqsha tárizdi qaýlatyp aldy. Artynsha ony bankterge qaıtarmaı qashty. 2009 jyly birqatar bankterdiń jaǵymsyz nesıe qorjyny eselep kóbeıdi. Osydan baryp daǵdarystyń ústine daǵdarys jamap aldyq. Al mundaıda Úkimetten qoldaý qarjy bóle berý ol ýaqytsha dem berý. Osyny sezinse bankter óndiris oryndaryn qoldap, olarǵa arzan nesıe berip, olarǵa túsken túsimderinen paıyzdaryn alyp otyrýy kerek edi. Biraq mundaı kapıtalızmdi bizdiń bankter meńgere almaı jatyr»,- deıdi Arman Mýsın.
Sondaı-aq mamandardyń baıyptaýynsha, Qazaqstandaǵy bankter respýblıka halqynyń 43 paıyzy aýylda turatynyn áli eskermeı jatyr.
«Respýblıka halqynyń 43 paıyzy aýyldy jerlerde turady. Bankter aýylda qalaı jumys isteýi kerektigin tereń meńgergen joq. Aýyl sharýalaryn arzan nesıemen qamtý áli jolǵa qoıylǵan joq. Kezinde Keńestik kezeńde bankter tarapynan eń kóp qarjylandyrylatyn sala aýyl sharýashylyǵy bolǵan. Munaıdan keıingi negizgi eksportqa shyǵaryp otyrǵan ónimimiz astyq bolǵannan keıin osyǵan oraı túrli ıdeıalardy júzege asyrýǵa bolatyn edi. Aýyldy jerlerde zamanǵa saı astyq termınaldaryn qurý, naýbaıhanalardy qarjylandyrý, un tartatyn dıirmender jelisin qurý ony qarjylandyrý, mal bordaqylaý ortalyqtaryn qarjylandyrý tárizdi jumystar qaıtarymsyz bolmaıdy. Biraq bizdegi bankter tek shetelden qaryz ákelep, onyń ústine ústeme qosyp halyqqa nesıe berýdi jaqsy meńgergen. Al bankter qınalsa Úkimet te olardy qoldaýǵa daıyn. Biraq bul bizdi daǵdarystan alyp shyǵatyn jol emes. Turalaǵan bankter men qorlarǵa qoldaý kórsete berý arqyly daǵdarysty ózimizden alystata almaımyz. Kerisinshe, biz oǵan jaqyndaı túsemiz. Sondyqtan eldegi bankterdi aýyldy qarjylandyrýǵa, óndiristi arzan nesıemen qamtýǵa, shaǵyn bızneske qarjy berýge tereńirek baǵyttaǵan abzal», - deıdi Arman Mýsın.
Qarlyǵash Zaryqqanqyzy
