2009 jyly álemdegi óndirilgen altyn qory 165 myń tonnany quraǵan. Aqshaǵa shaqqanda, quny 5 trıllıon dollardan asyp túsedi.
1930- jyldary álemniń kóptegen elderi nemisterdiń basyp alýynan qorqyp, ózderiniń altyn qorlaryn AQSH-qa saqtaýǵa bergen, sol altynnyń bári osy kúnge deıin AQSH-tyń Federaldy rezerv bankisiniń Kenttýkkı shtatynda ornalasqan Fort Noks qoımasynda saqtaýly. Álemdik valúta qoryn AQSH baqylaıtyndyqtan, AQSH Kongresiniń ruhsatynsyz ol altyndy óziniki bolsa da eshqandaı el ala da, sata almaıdy.
Degenmen, Amerıka halqy men AQSH Kongresi músheleri AQSH-taǵy altyn qordyń sary maıdaı saqtaýly ekendigine kúmándi. 2012 jyly álemdik BAQ-tarda halyqaralyq naryqta kádimgi altyn quımalardan aıyra almaıtyn jasandy quımalardyń paıda bolǵany týrasynda serıaly maqalalar kóptep basyldy. Amerıkalyq «halyq qalaýlylary» altyn quımalardy óz kózderimen sońǵy ret 1950- jyldardyń basynda, 60 jyl buryn kórgen eken. Kongresmender osy jaǵdaıdy qatań synǵa alǵa alyp, iz kesý organy tekserýdi qolǵa alǵan. Ol týraly sál keıin.
AQSH-tyń álemdik altyn qoryn ýysynda ustap, jambasyna basyp jatýy álem elderiniń bárin birdeı qanaǵattandyryp otyrǵan joq. Máselen, Venesýela 2011 jyly shetelde saqtaýly altyn qoryn qaıtarýǵa áreket jasap kórdi. Eshteńe shyqpady. Altyn qory jóninen álemde ekinshi orynda bolsa da, Germanıanyń altynynyń kóp bóligi basqa elderde saqtaýly. Atap aıtqanda, nemis altynynyń 31 paıyzy Germanıada, 45 paıyzy AQSH-ta, 13 paıyzy Anglıada, 11 paıyzy Fransıada saqtaýly. German bıligi shettegi bar altynyn nemis jerine alýǵa sheshim shyǵarǵanmen, AQSH ony bergen joq.
Maqalanyń bas jaǵynda aıtylǵan AQSH altynyna qaıta oralsaq. Fort Noks dep otyrǵanymyz – AQSH-tyń alyp áskerı bazasy. 1933 jyly AQSH Prezıdenti Franklın Rýzvelttiń jarlyǵymen amerıkalyq azamattarǵa altyn teńge, altyn quıma ustaýǵa tyıym salynǵan, sol sebepti AQSH azamattary qoıny-qonyshtaryna tyqqan altyndaryn Federaldy rezervke satyp, ol áldeneshe ese baıyǵan. Molaıyp ketken altynyn syıdyra almaǵan AQSH bıligi Kentýkkı shtatynan «altyn seıf» qurylysyn júrgizip, armıanyń qorǵaýyna bergen. Aldyńǵy qatarly áskerı tehnıkanyń eń sońǵy úlgisimen jaraqtanǵan alyp gornızon sodan beri Amerıka Qurama Shtattaryndaǵy eń úlken qoımadaǵy altyn qoryn (4 176 tonna) kirpik qaqpaı kúzetedi. Betonmen búrkelgen qalyń granıt qabyrǵalardyń ishinde mıllıondaǵan altyn quımalar bar. Oǵan tek qana salmaǵy 20 tonna tartatyn bolattan jasalǵan esik arqyly ǵana enýge bolady. Ol qoıma kez kelgen jarylysqa bylq etpeıdi, tipti atom bombasy jarylsa da bylq etpeýi múmkin. Al álgi esikten AQSH prezıdentiniń kirýine de ruhsat joq. Ony tek qasıetti Qaǵbanyń esigin ashqandaı, eń senimdi degen on adam óz kiltterimen ashady. Bireýiniń kilti saı kelmese, esik ashylmaıdy.
«Altyn seıf» úshin budan artyq senimdi jer tabylmas. Desek te, dál osy senimdi jerge qatysty 2009 jyly qazan aıynda halyqaralyq daý týdy. «Daýdyń basy – Daırabaıdyń kók sıyry» demekshi, daý qarjy mınıstrliginiń qoımada jatqan birneshe tonna altyndy Qytaımen eseptesý úshin alǵanynan bastaldy. Árıne, onda turǵan eshteńe joq, barlyq alpaýyt elder óziniń saýda balansyn qoldaý úshin turaqty túrde altyn quımalarymen eseptesip otyrady. Álemdegi altynnyń almasyp otyrýyn arnaıy komıtet – London baǵaly metaldar naryǵyna qatysýshylar qaýymdastyǵy baqylap otyrady. Qytaı jaǵy qajetti kólemdegi altyn quımalaryn alyp, onyń ishinen birnesheýin synaq úshin teksergen. Metaldyń tazalyǵyn bilý maqsatynda. Sóıtse, amerıkalyqtar jibergen quımalar jasandy bolyp shyqqan. Barlyq sary temirge tek altyn jalatylǵan eken. Dál osy quımalar Fort Noksta uzaq jyldar saqtalyp kelgen.
Qytaılyqtar birden daý shyǵaryp, amerıkalyqtardyń betine bes batpan uıatsyzdyǵyn shyshǵyryp basty. Tekseris bastaldy. Barlyq quımalar nómirlenip, Federaldy Rezervtik Júıe bankilerinen Bıll Klıntonnyń bıligi kezinde alynǵan bolyp shyqty. Kádimgi altyn quımalardan aıyra almastaı etip jasandy quımalar quıdyrýǵa buıryq bergeni úshin Klınton aıyptaldy. Quımalardyń barlyq partıasy qytaılyqtardan qaıtarylyp alyndy.
Qytaı izkesýshileriniń málimetinshe, álemdik naryqta osy jasandy quımalar satylyp kelgen. AQSH osylaısha búkil álemdik qaýymdastyqtyń aýzyn ańqaıtyp kelgen. Klıntonnan kelgen zardapty tarazyǵa tartyp jibergende, ol 600 mıllıard dollarǵa teń bolyp shyqqan. Bıliktiń eń joǵary esholonynda shyqqan daýdy amerıkalyqtar Aq úıdiń aýmaǵynan syrtqa shyǵarmaýǵa tyrysyp, jyly jaýyp tastady.
Jalǵan kýpúra jasaý úshin arnaıy qaǵaz, boıaý, qalyp (klıshe) kerek. Al jasandy altyn jasaý úshin altynnyń salmaǵyna saı metal qajet. Altyn jumsaq bolǵanyna qaramastan, óte-móte tyǵyz bolyp keledi: qorǵasynnan eki ese, bolattan úsh ese tyǵyz. Altyn buıymdardan bul baıqalmaıdy, biraq altyn quımany qolyna ustaǵan adamnyń ony baıqamaýy múmkin emes.
Arnaıy qalyptaǵy taza altyn quımanyń («London good delivery bar») salmaǵy 12,5 kelideı (400 ýnsıa) tartady. Kólemi kádimgi jazýǵa arnalǵan kitapshadaı. Al bolattan jasalǵan jasandy quımanyń dál osyndaı kólemine qaramastan salmaǵy eki ese az bolady.
Álemde altynnyń tyǵyzdyǵyna teń keletin eki ǵana metal bar. Birinshisi – ýran, biraq ol radıoaktıvti jáne qolǵa túsirý qıyn bolǵandyqtan alaıaqtardyń oń jambasyna kelmeıdi. Ekinshisi – vólfram , altynnan úsh ese arzan turady ári túsi ózgeshe. Al álgi altynnan aınytpaı jasalǵan jasandy quımalardy alaıaqtar hımıalyq tekseristiń ózi aıyryp bere almastaı etip quıǵan eken. Jylannyń aıaǵyn kórgen qytaılar sonda da senbeı ishin uńǵyp kórgen ǵoı. Nátıjesi jańaǵydaı.
Al «Klıntonnyń altyny» áli kúnge deıin Fort Noksta saqtaýly ekendigine jáne álemdi shyr kóbelek aınalyp júrgenine kúmán joq. Bılldiń ózi baıaǵyda typ-tynysh demalysqa ketken, shý shyǵartpaýdy qatyny Hıllarıge tabystaǵan bolar bálkim.
Kongresmenderdiń suraý salýyna Federaldy rezervtik júıe basshylary ózderinde eshqandaı altyn joq ekenin, FRJ 1934 jyldan beri altynnyń bárin qarjy mekemesine ótkizip, ornyna altyn sertıfıkat alǵandaryn, sondyqtan altynǵa qatysty alaıaqtyqqa qatystary joq ekenin málimdegen.
Sonymen álem elderiniń altyn qory qaıda saqtalady desek, ár el ony qupıa ustaýǵa tyrysady jáne myqty-myqty memleketterge bólip-bólip ornalastyrady. Desek te, negizinen álem altynynyń eń basym bóligi AQSH-ta, Anglıa men Fransıada saqtaýly. Reseı de qazir osal emes, negizgi altyn qory Máskeýdiń ózinde saqtalady desedi.
AQSH dollarynyń altyn qormen qamtamasyz etilmegenin jurttyń bári biledi. Sondyqtan «kók qaǵazdyń» satyp alý quny nólge teń. Sol quny nólge teń «kók qaǵazdy» AQSH stanoktary kúni-túni toqtaýsyz basyp, ony álem elderi japatarmaǵaı satyp alyp jatyr. Eshkim kútpegen bir kúni sol «kók qaǵazyńyz» shyn máninde jaı qaǵaz bolyp shyǵa keleri aıdan anyq. Naǵyz saf altyn sol kezde kerek bolady.
Tóreǵalı TÁSHENOV
