Ýrýgvaıdyń prezıdenti Hose Mýhıkany zamandastary álemniń eń qaıyrymdy sheneýnigi sanap jatyr. 77 jastaǵy Mýhıka prezıdenttik aılyǵynyń barlyǵyn túgeldeı derlik qaıyrymdylyq sharalarǵa aýdaryp otyrady. Osynysy úshin álemdegi eń kedeı ári qaıyrymdy prezıdent sanalmaq. Ol aı saıynǵy alatyn 12 500 dollardyń tek 10 paıyzyn ıaǵnı 1250 dollaryn ǵana qaltasynda qaldyryp qalǵanyn qaıyrymdylyqqa jumsaıdy eken. Irlandıalyq Chak Fını. 81 jasqa kelgen Chak Fını «The Atlantic Philanthropies» qorynyń negizin qalaǵan depýtat. Ol syrt kózge eshteńesi joq, baqyr tıynyn sanaǵan sarań bolyp kórinedi. Ol tipti sońǵy 30 jylda meıramhanaǵa baryp tústenbegen, iri sýpermarketterden saýda da jasaımaıdy, qymbat baǵaly zattardy múldem satyp almaıdy. Onyń jeke qazynasynda 7,5 mlrd dollar qarjysy bar. Ol sonyń 6 mlrd dollaryn qaıyrymdylyqqa jumsaǵan. Bilim salasyna, densaýlyq salasyna, áleýmettik páterlerdi ustaýǵa salǵan árıne qarjysy marapatqa laıyq. Amerıkandyq Djek Kılbı basynda ekonomıka salasy boıynsha federaldy qyzmette istegen. Odan keıin zamanǵa saı kalkýlatordy oılap tapqan Djek Kılbı de álemdegi qaıyrymdy adamdardyń qatarynda. Djek Kılbı alǵashqy mıkrochıpti oılap taýyp kalkýlator men esepteýish mashınalardy qoldanýǵa bolatynyn dálelededi. Ol jyl saıyn 10 mln dollaryn jetim balalardy demeýge jumsaıdy.
Al osy biz memlekettik sheneýnikterdiń mundaı qaıyrymdy isterin estidik pe? Bizde atqaminerlerdiń joq-jitikke baspana alyp beripti, bolmasa taǵy basqa kómek qolyn sozypty degenin estý qıyndaý.
Jalpy, elimizdiń jalpy genteıka jáne sıtologıa ınstıtýtynyń mamandary qaıyrymdylyqqa bastaıtyn formýla qazaqtyń geninde bar dúnıe ekenin nyqtap aıtyp júrgeli biraz boldy. Bul týrasynda, jalpy genetıka jáne sıtologıa ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Baqytjan BEKMANOV bylaı deıdi:
«Qaıyrymdylyqtyń negizgi formýlasyn fransýzdar áltrýızm dep sanaıdy. Altýrızm degenińiz - basqalarǵa rıasyz qyzmet etýge tyrysý. Bul egoızmge qarama-qarsy sezim. Bul uǵymdy gendik teorıaǵa engizgen fransýz fılosofy ári áleýmettanýshysy O. Kont. Ol boıynsha áltrýızmniń «basqalar úshin ómir súr» qaǵıdasy qoǵamdy moraldyq turǵyda jetildirýge kómektesedi. Bizdiń jadymyzda júrýi tıis nárse - marapat pen madaqtaý kútpeıtin áltrýızm túri qazaqtyń geninde basym. Sondyqtan áltrýızm qazaqqa tańsyq dúnıe emes».
Biz ǵalymnyń osy sózin negizge ala otyryp ári qaraı taldap kórelik. Ras, qazir bizdiń qoǵamda qaıyrymdylyq jasaý bar. Biraq qaısybir jerde bıliktiń atqaratyn sharýasyn jekelegen adamdar, jekelegen kásipkerler atqaryp jatqany da shyndyq. Mysaly, biz jekelegen kásipkerlerdiń esebinen, eriktilerdiń esebinen joq-jitikke kómektesip, baspana alyp berip, kıim-keshekpen qamtyp jatyrmyz. Áleýmettik máselelerdi osylaısha qoǵam qaıyrymdylyq sharalary arqyly sheshipjatyr. Al mamandardyń paıymdaýynsha, bolashaqta qazaq úshin qaıyrymdylyq konsepsıasyn jetildirýdiń mańyzy zor.
Bul rette ǵalym Baqytjan Bekamanov «bolashaqta ásirese áleýmetke kómek qolyn sozar qazaq kásipkerleriniń qaıyrymdylyq, izgilik kórsetý mádenıeti joǵarylatýdyń mańyzy artary daýsyz. Sebebi qazirde kóptegen iskerlik tanytyp júrgen kásipkerlerimiz halyqqa paıdaly ister atqaryp jatqany shyndyq. Bizge jabaıy kásipkerlikten arylatyn kez áldeqashan jetti. Sondyqtan ári qaraı kásipkerdiń áleýmetke kómek qolyn sozýyn jetildiremiz desek, halyqaralyq tájirıbege saı, zamanǵa laıyq bastamalardy qolǵa alyp olardy jetildirgenimiz jón. Sondyqtan saýatty túrde jetildirip jiberse, ár istiń basy-qasynda júrgen qazaq azamattarynyń qaıyrymdylyq mádenıetin tereńdete alatynyna kúmánimiz de joq» deıdi.
Bul arada da máseleniń eki jaǵy bolatyny tárizdi «áttegen-aı» deıtin tustarymyz bar. Ókinishtisi sol, qazaqtyń keıbir kásipkerleriniń ózi qyzdy-qyzdymen qaıyrymdylyqty ataq shyǵarýdyń jańa tásiline aınaldyryp alǵany da jasyryn emes. Mysaly, jetimder úıine bir teledıdar men bir kompúter syılap, sonysyn búkil BAQ ókilderin shaqyryp alyp kórsetip, ózin-ózi jarnamalap júrgender bizde jetip-artylady. Mundaı áreketterge qarap «bizdegi qaıyrymdylyq konsepsıasynyń sıpatynyń jetken jeri osy» deısiń amalsyz.
Aqyldy-aqylsyz qaıyrymdylyq bolatynyn bilesiz be?
Baǵamdasaq, qaıyrymdylyqtyń da aqyldy-aqysyzy bolatyn kórinedi.
Mysaly, qandaı da bir kásipker balalar úıine qymbat teledıdarlar, ýnıtazdar ákeldi delik, shatyr, dýal ornatty, tipti lagerlerge balalardy demalýǵa apardy delik. Ras, bul – qaıyrymdylyq. Biraq naq osy qaıyrymdylyqty mamandar «aqylsyz» qaıyrymdylyqqa jatqyzady. «Óıtkeni bul ıgi ister balalar úıindegi negizgi áleýmettik máselelerdi sheshpeıdi. «Búgingi kúni balalar úıiniń tárbıeleýshileriniń biliktiligin arttyrý, balalardy eresek ómirge daıyndaý úshin jáne basqa kómekter qajet» deıdi mamandar.
« Joǵarydaǵy resýrstar tekke ketip, járdem nysanadan tys ketedi. Sol barlyq qymbat dúnıelerdi, teledıdarlardy jınap alyp, satyp, birneshe uzaq merzimdi jobalar jasaýǵa bolar edi. Jobalar balalar úıiniń jumys jasaý júıesin, ujymdy, balalardy ózgertetin edi. Bul degenimiz júıeni, qarym-qatynasty ózgertetin, stereotıpter men mıfterdi joıatyn «aqyldy» qaıyrymdylyq bolatyn edi. Taǵy bir mysal, jetim balalar jazda lagerlerge ketip, ýaqyttaryn bosqa ótkizetin jaǵdaıdy alaıyq. Árıne, bul da durys. Biraq munyń ornyna ózge de shetelderde trenıńter, semınarlar, oqytý arqyly olardy eresek ómirge daıyndaýǵa bolady emes pe? Erteńgi kúni bul olarǵa mańyzdyraq bolatyn edi. Mine, bizdiń qazaq qoǵamyndaǵy qaıyrymdylyq jasaý mádenıeti osyndaı deńgeıge kóterilse, bizdiń bolashaǵymyz da jarqyn bolar edi»,-deıdi áleýmettanýshy Aımara Tileýkına.
Sóıtip, mamandarymyzdyń paıymdaýynsha, qaıyrymdylyq ilimin syzyp, jobasyn jasaqtaý elde qaıyrymdylyq jasaý mádenıetin kóteredi. Bul – bizdiń qoǵam úshin naq qazir qajettilik.
Qaıyrymdylyqty josparlańyz, biraq jarıa qylmańyz
Osylaısha ǵylymı tujyrym boıynsha qaıyrymdylyq jasaýǵa da arnaıy jospar quryp, daıyndalý kerek eken. Ol úshin aldymen ózińizge-ózińiz «Qaıda? Qalaı? Ne úshin?» degen saýaldardy qoıa bilgenińiz jón. Mysaly, «qaıda» degen suraq sizdiń qaı jerde, qandaı qaıyrymdylyq jasaıtynyńyzdy anyqtaıdy. Sóıtip, bul saýaldy ózińizge jıi qoıý arqyly siz óz qajettiligińizdi de ózgeni de qanaǵattandyra alady ekensiz. Al «qalaı» degen saýal sizdi qaıyrymdylyq jasaýǵa jan-jaqty daıyndalýǵa baǵyttaıdy. Demek, siz jaı ǵana qaıyrym jasaı salmaısyz, bul oraıda muqtaj janǵa ne qajettigine zertteý jasaısyz. Qarjy keńesshileriniń aıtýynsha, alǵa belgili bir maqsattar qoıyp, ol maqsattardy tizip, oǵan jetýdiń baǵasyn bilip, merzimin anyqtaý qajet.
«Negizinde, josparlaýǵa qatysty joǵaryda aıtylǵan áreketter qaıyrymdylyq jasaı otyryp, qaltańyzdaǵy qarjyny baqylaýdyń bir bóligi bolyp tabylady. Eger siz «qaıyrymdy is jasaýǵa ketken shyǵysty kelesi bir bıznes jospardy iske asyrý arqyly ornyn toltyramyn» dep oılasańyz, izgi isten aıanbańyz. Tipti qaıyrymdy is jasaý úshin buryn josparlanǵan maqsattardyń birin qurbandyqqa shalsańyz da artyqtyq etpeıdi. Mundaı qaıyrymdylyqtyń sizge kerisinshe kúsh-qýat beretinin ǵylym áldeqashan dáleldegen. Jalpy, qazaq ózi kópshil halyq qoı. Kezinde tyń ıgerý kezinde, soǵys kezinde, aýmaly-tókpeli zamanda kóptegen ultty baýyryna basty. Qaıyrymdylyq bizdiń qanymyzda bar. Osyny endi memlekettik qyzmetkerlerden bastap, qolynda qarjysy bar kásip ıeleri saýatty meńgerse, qaıyrymdylyq jasaý mádenıeti de damıtyn edi. Ásirese memlekettik qyzmettegi sheneýnikter úshin jaqsylyq jasap jarysýdy úırengen abzal», - deıdi áleýmettanýshy Aımara Tileýkına.
Qarlyǵash Zaryqqanqyzy
