«Fort-SHevchenko – qala. Túpqaraǵan aýdanynyń ákimshilik ortalyǵy. Kaspıı teńiziniń shyǵys jaǵasynda, oblys ortalyǵy Aqtaý qalasynan soltústik-batysqa qaraı 130 km jerde ornalasqan. Orta ǵasyrlarda bul jerde teńiz aılaǵy – Ketikqala qalashyǵy ornalasqan. Bekinis aýmaǵynda júrgizilgen arheol. qazbalar nátıjesi boıynsha Ketikqala qalashyǵy 10 – 15 ǵ-larda Eýropa men Ortalyq Azıanyń ekonomıkalyq ortalyqtarymen saýda baılanystary bolǵanyn aıǵaqtaıdy. Kaspıı teńiziniń shyǵys jaǵalaýyn ıgerý maqsatynda 1716 j. Reseı patshasy Petr İ-niń ámirimen A.Bekovıch-CHerkasskıı basqarǵan ekspedısıa osy jerde alǵashqy «Áýlıe Petr» orys qamalynyń irgetasyn qalady. 1846 j. shtabs-kapıtan M.I. Ivanınniń basshylyǵymen Novo-Petrovsk bekinisi boı kóterdi. 1857 jyldan bekinis mańynda paıda bolǵan qala Fort-Aleksandrovsk, keńes ókimetiniń alǵashqy jyldarynda Fort-Ýrıskıı, 1939 jyldan qazirgi atymen atalady. Qalanyń shetinde Qorǵantas taýynda qıraǵan bekinistiń qaldyqtary saqtalǵan. 1882 j. Fort-Aleksandrovsk Mańǵystaý ýeziniń ortalyǵy bolyp, 1896 j. oǵan qala ataǵy berildi. 1850 – 57 j. munda ýkraınnyń uly aqyny T.G. Shevchenko aıdaýda boldy. 1932 j. Shevchenkonyń memorıaldyq murajaıy ashyldy (Ýıkıpedıa — ashyq ensıklopedıasynan alynǵan málimet).
Qazirgi tarıhı eńbekter bolsyn, ózgesi bolsyn bári biri-biriniń aýzyna túkirip qoıǵandaı «Bul jerdiń (Túpqaraǵannyń) árbir súıemi bir-bir syr shertedi. Ýkraın halqynyń uly perzenti Taras Shevchenko az ǵumyrynyń jeti jylyn (1850-1857) osy jerde (Aq Ketikte M.Q.) aıdaýda ótkizgen» dep jazady. Atam qazaqtyń tilde «súıek joq» degeni osy bolar, jaqynda bir telejýrnalıst Shevchenkony tipti Mańǵystaýǵa Reseıden kelgen eń alǵashqy «elshi» dep soqty.
Aqıqatynda, T.Shevchenko Mańǵystaýda aıdaýda da emes, elshi de emes, ol osy jerdi, ıaǵnı qazaq dalasyn jaýlap alýǵa kelgen patsha áskeriniń qatarynda boldy. Dálel me, tyńdap qarańyz:
Kýálikke 2011 jyly Almaty baspasynan jaryq kórgen «Qarashańyraq» atty kitaptyń ekinshi basylymyn tartamyz.
Kitaptyń «Qarashańyraq» degen ataýy eshqandaı aqylǵa syımaıdy. Bul jerde Fort-SHevchenko kimniń «qarashańyraǵy» degen suraqtyń óz-ózinen týyndary anyq. Sonda ol kimniń «qarashańyraǵy» Qazaqtyń ba?, álde orystyń ba? Eger ol qazaqtiki bolatyn bolsa nege, Fort-SHevchenko? Qazirgi qazaqqa «úsh qaınaǵanda sorpasy» qosylmaıtyn, Taras qalaı Qaz Adaıǵa kenje ul, qarashańyraq ıesi bolady. Iá, tilde súıek joq degen osy bolar. Búkil Mańǵystaý halqynyń biletini, Adam Atanyń qarashańyraǵy Adaıda, Adaıdyń qarashańyraǵy Muńalda (Muńal oshaqtyń syry osy) emes pe?
Osy kitaptyń 65 betinde qala ústine tónip turǵan quzdyń sýreti berilgen, astyna «Taras Shevchenko áskerı qyzmet etken zeńbirek ornalasqan Ketik qyraty qala ústine tónip tur» degen jazba.
Kelesi betinde Tarastyń áskerı kıimmen túsken sýreti. Bul beıne (sklýptýra) T. Shevchenkonyń eskertkishi. Aqyn murajaıy janynda» ornalasqan dep jazylǵan. Bul beıne de ol men «aıdaýda júrmin» (ýznıkpin) dep otyrǵan joq, kerisinshe bul jerdiń qojasy men otyrǵany anyq baıqalady. Onyń bultartpas aıǵaǵy, ústindegi patshalyq Reseıdiń «oqalanǵan» áskerı kıimi men susty júzi.
Al, Taras pen onyń joldastary atqan zeńbirek, vıntovka oǵynan qansha qazaq balasy ajal qushty, ol tek qana bir Allaǵa aıan. Ol kezeńderde patsha áskeri men jergilikti qazaqtar arasynda talaı qandy qyrǵyn soǵys, qaqtyǵystar bolǵan. Mańǵystaý jerin jaýlap alyp, halqyn qandy qyrǵynǵa ushyratý osy qaladaǵy áskerı bekinisten bastalǵan. Bekinis Mańǵystaý qazaqtaryn ózine táýeldi etip, jerin otarlaý úshin salynǵan. Áıtpese, Reseı patshalyǵynan Túpqaraǵanǵa áskerı bekinis salýdy birden-bir qazaq balasy suramaǵany anyq. Sondyqtan muny aqyl-esi túzý jan joqqa shyǵara almaıdy.
Taras sózsiz uly aqyn. Ol kóksegen Bostandyq, Erkindik, Teńdik eshqashan óz mánin joımaq emes. Alaıda tek qana bul búkil Mańǵystaý halqynyń «qarashańyraǵynyń esimin ıelený úshin, kimde-kim myń jerden basyn tasqa ursa da» jetkiliksiz. Onyń ústine ol sóz zergeri retinde Mańǵystaý jáne onyń turǵyndary jaıly bir aýyz da qalam tartpaǵan. Keıbireýler ony aqtaý úshin, oǵan jazýǵa tyıym salynǵan degen jeleýdi alǵa tartady. Bul shyndyqtyń mańyna da jýymaıdy. Áıtpese, basqasyn bylaı qoıǵanda, Taýshyq kómirin zertteýge kelgen Antıpov ekspedısıasyna erip bir jaz boıy, Mańǵystaý dalasyn kezip sýret salmaǵan bolar edi. Onyń ústine jeti jyldan keıin «Aıdaýy» bitip, eline barǵannan keıinde onyń qolyn eshkim ustap otyrǵan joq emes pe?
Shynynda da onyń qolyn esh jerde eshkim ustaǵan joq. Ol Mańǵystaý da «aıdaýda» júrgende kúndelik júrgizgen. Onyń kúndeliginde: «Naǵyz shól dala. Tek qana qum jáne tas, shóp te, aǵash ta, tipti eshteńe joq» (T.S.Dosanov «Taına Rýnıkı» Almaty-2013. 170 bet). Mańǵystaý jaıly bar jazǵany osy. Sebebi, patsha áskerine qazaq balasy adam emes, jabaıy ań men parapar edi.
Tarastyń jergilikti halyq aldyndaǵy jalǵyz eńbegi Mańǵystaýdyń taý-tasynyń sýretin salǵany. Sol taý-tastar (shyńdar) áli sol kúıi, sol ornynda tur, ózgergen eshteńesi joq. Qazaqtardyń turmys saltyna baılanysty salǵan sýreti «Baıǵustar», «Qazaq qyzy Katá», taǵy biri Qazaq áıeliniń tyr-jalańash beınesi. Ony kezinde belgili ǵalym Qabıbolla Sydıyqov «Bul T.Shevchenkonyń Qazaq turmysyn kórsetýde aýytqýǵa barǵanyn, ádette qazaq áıeli ózge erkektiń, onyń ishinde dini bólek er adamnyń aldynda ashyq-shashyq jalańash otyrmaq emes. Olaı etý - ólimmen teń, tezek tergen qaby men sońǵy alashasyn tepship kıse de, ıinin jabady. Tarastyń jalańash qazaq áıelin salǵan sýreti soǵan qaraǵanda, sóz joq, jergilikti halyqtyń salt-turmysyn nashar bilgendigin sıpattaıtyn sıaqty». Aıdaýda (ýznık) bolsa biler edi, al basqynshy áskerge onyń qajeti joq. Tarastyń bul áreketiniń biz biletin ádil baǵasy, búkil qazaq jurtyn jáne olardyń analaryn tabanǵa salyp qorlaý bolyp tabylady. Esi durys qazaq balasy ol zaman túgili «genderlik» saıasat qaq tórimizde taırańdaǵan búgingi zamanda da ondaıǵa jol bermeıdi. Buǵan basqasha túsinik bere almaısyń.
Mine Mańǵystaýdyń Qarashańyraǵy ataýyna ıe bolǵan T.Shevchenkonyń Qazaq halqy aldyndaǵy bar eńbegi osy.
Tarıh taǵlymy: Qala atyna burynǵy tarıhı Aq Ketik ataýyn qaıtarý qajet. Sebebi, Manqystaýdyń ejelgi ataýlarynyń birde-birin ózgertýge bolmaıdy. Bul Adam Ata urpaqtarynyń 70 myń jylǵy shejiresiniń altyn áriptermen jazylǵan uly kitaptyń bir parasy.
Taǵy da qaıtalap aıtamyn, Taras Shevchenkonyń Ýkraına halqynyń uly aqyny ekenine daýlaspaımyn. Biraq oǵan qurmet óz elinde az kórsetilip jatqan joq. Ol kisi qaıtkende de qazaqtyń «Qarashańyraǵynyń» ıesi atalatyndaı bul Mańǵystaýǵa eshqandaı eńbegi sińbegendigi de aıdaı aqıqat. Oǵan sol qaladaǵy murajaıda jetkilikti.
Aq Ketik – Aq, Aqıqat, Aq sút, Aq adal mal, Aqtyq (nemere), Aqyl, Aq nıet, Aq neke, Aq oramal, Aq Qaz, Aqtaý t.t. Aq túbirinen týyndaıtyn barlyq uǵymdardyń avtory Aqpan (Aq Manuly) atamyz.
Ketik – sóz túbiri «et», arǵy shyǵý tegi Ad. Ary qaraı ket, ik, tik, etik degen birikken sózderden turady.
Bul qalanyń Ketik atanýy qazirgilerdiń aıtyp júrgenderindeı, taý shatqaldarynyń ketik-ketik bolýynan emes. Sebebi, dál osyndaı qala mańyndaǵy taý-tasy ketik-ketik bolyp turǵan eldi mekender men qalaly jer qazaq dalasynda, ásirese Mańǵystaýda jetip artylady. Alaıda olardyń birde bireýi Ketik dep atalmaıdy.
Aqıqatynda, bul qala eń alǵash kásipkerlikpen aınalysqan eldiń turaǵy. Mine osy qalada eń alǵashqy aıaq kıim tigildi jáne ol qala aıaq kıim tigetin ornymen áıgili boldy. Qysta kıetin aıaq kıim osy sheberdiń atyna sáıkes etik dep ataldy. Bul Etik (Etikshi) atamyzdyń avtorlyq quqy, ony sen moıynda, moıyndama odan eshteńe ózgermeıdi. Atamyzdyń avtorlyq quqyǵyn eshkimde tartyp ala almaıdy.
Kez-kelgen zattyń (qudyqtyń, ózen, teńiz, muhıttyń, ydystyń, tipti bári-báriniń) túbi bolatyny sıaqty, Adam balasynyń da túp atalary, soǵan sáıkes olardyń ataýlarynda da sóz túbiri (óz túbi) bar. Bul qaǵıda sonaý túp atamyz Adam atadan beri qoldanylyp keledi. Qazaqta «Oryndy jerinde aıtylmaǵan sózdiń atasy óledi» degen maqal bar. Demek, sóz de ata da bar, ana da bar. Sózdiń atasy sol sózdiń túbiri, al anasy «til». Tiliń bolmasa sóıleı almaısyń. Bul tujyrymǵa qazaqtyń ana tilinde sóıleý, qoldaný (jazylý) erejesin biletin barsha azamattary toqtaýǵa tıis. Buǵan toqtaı almasań, onda seniń bilim deńgeıiń «baqshadan» shyǵyp, áli mektepke barmaǵanyń.
Qazaqtyń sóz jasaý qaǵıdasynda eki, úsh, tórt, bes jáne odan da kóp dybystar men býyndardan quralatyn sózderdiń barlyǵy «birikken sózder». Sózdiń túbirinde sol uǵymdardy dúnıege ákelgen adamnyń (rýlar men taıpalardyń) ataýy turady. Búgingi «avtorlyq quqyq» dep júrgenderimizdiń bastaý alatyn jeri osy.
Bul qaǵıdany búkil álem elderi qoldanady. Mysaly, «IL» ushaǵynyń avtory Ilúshın, «ANT» ushaǵynyń avtory Antonov, «TÝ» ushaǵynyń avtory Týpolov, sol sıaqty kez-kelgen ashylǵan jańalyqtardyń avtory «Om zańy», «Arhımed zańy», «Núton zańy» dep atalyp kete bermeı me? Mine osy zańdylyqqa sáıkes etiktiń «avtory» osy atamyz. Bul daýǵa jatpaıdy. Muny túsine almasaq, bul bizdiń «Adam balasy maımyldan (aıýannan) jaraldy degen» Darvın ilimin tolyqtaı basshylyqqa alǵanymyz. Maımylǵa qarap boı túzegen uldyń da, qyzdyń da, eldiń de keleshegi bolmaıdy.
Tarıh taǵlymy: Álem mádenıetiniń eń alǵashqy bastaý alǵan jeri, eń alǵashqy ilki tórge, ata-babalarymyz Túpqaraǵan dep at qoıyp, kóziniń qarashyǵyndaı qasterlegen Aq Ketikke tarıhı ataýyn qaıtara almaı júrgenimiz bizdiń tól tarıhymyzdy umytyp, ata-baba dástúrinen aýytqyp, jattyń yqpalymen qarama-qarsy baǵytqa qaraı júzip bara jatqanymyzdy kórsetedi. Tegin tanymaǵan eldiń keleshegi bolmaıdy.
Qala ataýyna ejelgi tarıhı AQ KETİK ataýyn qaıtarýdy usynamyn.
Qojyrbaıuly Muhambetkárim, Mańǵystaý-Aqtaý
