Qazaqstanda 27-tamyzdan bastap Iadrolyq otyn bankiniń ashylýy zor alańdaýshylyq týǵyzdy. Tabıǵat pen adam balasyna qaýip tóndiretin, arty úlken qasiretke ákelýi múmkin bul jobaǵa narazylyq bildiremiz.
Jer kólemi boıynsha álemde toǵyzynshy oryn alatyn Qazaqstan búginde tutastaı ekologıalyq apat aımaǵyna aınaldy. 70 jyl boıy jeri men sýyn aıaýsyz lastap, oıyna kelgenin istegen KSRO bıligi qazaq elin Aral qasiretine uryndyryp, Soltústik oblystardyń tyń jerlerin ekstensıvti ıgerý saldarynan topyraǵyn jappaı erozıaǵa ushyratty. Qorshaǵan ortany saqtaýǵa esh kóńil bólmeı, munaı men gazdy qalaı bolsa solaı óndirýden batys aımaqtarda aýyr ekologıalyq ahýal qalyptasty. Kómir, metal, hımıa, ýran óndiristeriniń zıandy qaldyqtary kesirinen Ortalyq jáne Shyǵys Qazaqstandaǵy jerlesterimiz de asa aıanyshty kúı keshýde. Semeı ıadrolyq polıgonynda 40 jyl boıy júrgizilgen jantúrshigerlik synaqtar saldarynan 1,5 mıllıon halyq qonystanǵan alqap radıasıalyq ýlaný zardabyna dýshar boldy.
Qazaqstan 1991 jyldyń tamyzynda Semeı ıadrolyq polıgonynyń jabylýyna qol jetkizdi. Sol kezde halqymyzdyń tarıhynda osyndaı zulmattyń birjolata aıaqtalǵanyna, tıisinshe Qazaq jeri budan bylaı qaýipti synaqtar alańy retinde bóten memleketterdiń oıynshyǵyna aınalmaıtynyna senim bolǵan edi.
Alaıda jerdi aıaýsyz qanaý úrdisi esh tolastamady. Mıllıondaǵan gektar jer zıandy qaldyqtardyń «molalaryna», ashyq aspannyń astyndaǵy úıindilerdiń mekenine aınaldy. Dál osyndaı ókinishti jaǵdaı Reseı tarapy jalǵa alǵan Baıqońyr ǵarysh aılaǵynda, oǵan qosa alty áskerı polıgonynda oryn alǵan. Bul – Polsha syndy el aýmaǵyna teń. Atalmysh qıanatty doǵarýdyń ornyna, onyń odan ári jalǵasa berýine bar jaǵdaıdy jasap bergen Qazaqstandyq bıliktiń áreketi kimdi de bolsa alańdatady. Alysqa barmaı-aq, atyshýly Proton zymyran tasyǵyshtaryn qarastyraıyq. Resmı oryndar tasyǵyshtardyń qaýipsiz ári senimdi ekenin alǵa tartýdan jalyqpaıdy. Dese de, derekter múlde ózgeshe shyndyqty aıǵaqtaıdy. Atap aıtqanda, protonnyń otyn komponenti retinde sımmetrıalyq emes dımetılgıdrazın (geptıl degen ataýmen belgili) (CH3)2N2H2 jáne N2O4 azottyń tetraoksıdi qoldanylady. Bul qospalar soǵysqa arnalǵan ýly zattardan asyp túsip, GOST12.1.007-76 boıynsha birinshi dárejeli ýlaǵyshtarǵa jatady.
Bir Protondy ushyrýǵa ortasha eseppen 700 tonna geptıl ketedi. Alaıda zymyran tasyǵysh sátti ushqannyń ózinde ol qorshaǵan ortaǵa zor zalalyn tıgizip otyrady. Sebebi ǵaryshqa shyǵý barysynda otynnyń barlyǵy janyp ketpeı, bastapqy kólemniń shamamen 7-10 paıyzy zymyran tasyǵyshtyń qaldyqtarymen qosa qulaıdy. Demek, ár ushqan saıyn kem degende 50-70 tonnadan asa ýly qospalar jerge, sýǵa, ósimdikterge, olar arqyly janýarlar men adam aǵzasyna túsedi degen sóz. Protonnyń ushý baǵytyna kelsek, ol Qazaqstannyń jarty aýmaǵyn ońtústik batystan soltústik shyǵysqa qaraı kesip ótip, ary qaraı Taýly Altaı men Sibir arqyly Tynyq muhıtqa bet alady. Nazar aýdararlyǵy – reseılik resmı oryndardyń málimetinshe, Baıqońyrdan ushyrylatyn zymyrandardyń saldarynan Taýly Altaı turǵyndarynyń 10 paıyzynyń boıynan geptıldiń izderi tabylǵan. Óńirdiń árbir besinshi turǵyny qurt aýrýyna shaldyqqan. Qazaqstanda bundaı zertteýler múlde júrgizilmeıdi, al tıisti aqparattar tolyqtaı jasyrylady.
Bul turǵyda Protonnyń «senimdi» ekendigi jaıly paıymdaýlar da bos sóz bolyp tabylady. 2001 men 2015 jyldar aralyǵynda Baıqońyr ǵarysh aılaǵynan 90 Proton ushyrylǵan (eń soraqysy zymyran tasyǵyshtyń osy túri tek Baıqońyrdan ushyrylady da, Reseıdiń óz ishinde jergilikti halyqtyń qarsy shyǵýyna baılanysty olarǵa tyıym salynǵan). Solardyń 80-i sátti ótip, 10-y apatqa ushyraǵan, ıaǵnı árbir 9-shy apparat qulaǵan. Bul ashyq aýa men jerge kem degende 6 mıllıon tonna geptıl taraǵanyn bildiredi. Arzan ári senimdiligi tómen shetel protondarynyń Baıqońyrdan ár ushyrylýynan Reseı 100 mıllıon dollar tabys tabady. Jeri lastanyp, halqy ýlanyp otyrǵan Qazaqstan Baıqońyr úshin alatyn tólemaqysy jylyna 115 mıllıon dollar ǵana.Onyń ózin Máskeý aqshalaı emes, eskirgen ıá, jaramsyz tehnıka túrinde berip otyr.
Baıqońyrdaǵy bylyqtarǵa Reseı qarýly kúshteri jalǵa alyp otyrǵan 6 áskerı polıgondy, olarda júrgizilip jatqan zıandy synaqtar men jarylystardy qosar bolsaq, náýbettiń shyn mánisindegi aýqymy jaǵa ustatady. Bıylǵy kóktemde elimizde kıikterdiń jappaı qyrylǵany belgili (150 myńnan astam) jáne bul apattyń ústinen dál sol reseılik ǵaryshtyq jáne áskerı zymyrandar ushatyn óńirlerde oryn alǵany kezdeısoqtyq emes. Nemese sóz bolyp otyrǵan aımaq turǵyndarynyń arasynda onkologıalyq, júrek-tamyr aýrýlarynyń, ana men bala óliminiń deńgeıi jalpy respýblıkalyq kórsetkishten áldeqaıda joǵary turýy, maldyń qyrylýy, «uıqy derti» sekildi anomalıalardyń jıileýi de jaıdan-jaı emes.
Bul azdaı, Qazaqstanda Iadrolyq otyn bankiniń (IaOB) ashylýy, jyǵylǵanǵa judyryq bolyp tabylady. Qaýipti qoıma Úlbi metalqorytý zaýytynda (ÚMZ) ornalaspaq. Biraq ol elimizge eshqandaı ekonomıkalyq ne qarjylyq paıda ákelmeıdi, óıtkeni IaOB aıasynda qordalanǵan materıaldar túgeldeı Atom qýaty boıynsha halyqaralyq agenttik (MAGATE) quzyryna jatady. Basqasha aıtqanda, bizdiń basshylyq úshin «bul atyń shyqpasa jer órte» degenge kelip saıatyn ánsheıin ımıjdik joba.
IaOB jaıynda sóz qozǵaǵanda otandyq sheneýnikter Qazaqstandy Shveısarıamyn salystyrýǵa áýes. Shveısarlyqtar ǵalamdyq qarjylardyń qory bolsa, bizder ıadrolyq otynnyń ǵalamdyq qoryna aınalamyz degendeı syńaıda. Bolmasa da uqsap baǵýǵa qumar sheneýnikterge bundaı teńeýler unamdy kóriner. Biraq ıadrolyq isterge kelgende oıǵa damyǵan elder emes, Chernobyl nemese Fýkýsıma sıaqty múlde óreskel mysaldar keledi. Nazar aýdararlyǵy ıadrolyq tehnologıalardyń qyr-syryn jetik biletin keshegi KSRO men Japonıanyń ózderi atalmysh apattardyń aldyn ala almady. Ǵylymnyń asa kúrdeli osy salasynda tıisti daıyndyǵy shamaly, mamandary tapshy Qazaqstanǵa IaOB nendeı zulmat ákeletinin elestetý múlde qıyn. Sony bilgendikten de álemdegi 200-ge jýyq memlekettiń bireýi de mundaı usynysty qabyldamady.
Degenmen, bıliktiń IaOB boıynsha alǵa tartatyny – bul qaýipsiz, tolyq baqylaýdaǵy ortalyq. IaOB qorǵaýshylarynyń dáıektemeleri de tań qaldyrady: Úlbi metalqorytý zaýytynda 40 jyl boıynda myńdaǵan tonna ıadrolyq otyn óndirildi. Sondyqtan IaOB úshin qosymsha ákelinbek 60-90 tonna tómen baıytylǵan ýran aınalanyń ıadrolyq-radıasıalyq jaǵdaıyna aıtarlyqtaı áser ete qoımaıdy-mys. Mundaı aqylsyz da jaýapsyz ustanym qurt aýrýyna shaldyqqan naýqasqa qosymsha ýly zattardy qabyldaýdy nusqaǵanmen teń.
Derek kózderine júginer bolsaq, ýrandy baıytýda qoldanylatyn negizgi shıkizat ýrannyń geksaftorıdi óte ýly jáne 53 gradýsta-aq gazǵa aınalatyn qospa bolyp sanalady. Atmosferada sý býymen reaksıaǵa túskende oǵan ilespe ýranılftorıd pen plavıko qyshqyly syndy qaterli zattar paıda bolady. Olarmen ýlanǵanda birinshi kezekte adamnyń tynys joldary, búıregi, kózine nuqsan keledi, jekelegen jaǵdaılarda 30 táýliktiń ishinde olar adam ólimine ákelýi múmkin. Al bul ýlardyń taralý qarqynyna keler bolsaq, brıtan ǵalymdarynyń esepteýinshe ólimge deıin alyp keletin mólsher taralý kózinen radıýsy 32 shaqyrymdy alady. Al ÚMZ úshin belgilengen sanıtarlyq-qorǵanys aýmaǵy – bar bolǵany 1 shaqyrym.
Kez kelgen ýrandy baıytýdyń nátıjesinde radıoaktıvti qaldyqtar paıda bolatyny áý bastan belgili. Ádette daıyn ónimniń ár tonnasyna shaqqanda 10 tonna osyndaı zıandy zattar qalyp otyrady. Sol sebepten olardy arnaıy saqtaý sharalarymen qatar, qaýipsiz turaqty qalypqa aýdarý qajet. Alaıda Qazaqstanda, tipti ıadrolyq tehnologıalar salasynda áldeqaıda baı tájirıbe jınaqtaǵan Reseıde ondaı ádistemeler áli joq. Demek, zıandy ýran qaldyqtary jyl saıyn ulǵaıa beretindigi, ekologıalyq ahýal odan ári ýshyǵa túsetini anyq.
Atom-ádrolyq synaqtardyń, qyryp-joıý tehnologıalarynyń taýqymetin basynan keshirgen Qazaqstan úshin olardy búkil álemde bolmasa da, óz jerinde toqtatý aman qalýdyń birden-bir alǵysharty. Osy rette biz Qazaqstan bıliginiń aldynda kelesideı talaptar qoıyp, Otanymyzdyń taǵdyryna beıjaı qaramaıtyn ár azamatty osy kókeıtesti máselelerge qoldaý bildirýge shaqyramyz:
1.Geptıldi paıdalanatyn zymyrandardyń Qazaqstanda ushyrylýyn úzildi-kesildi toqtatýdy reseılik taraptan talap etý. QR men RF arasynda Baıqońyr ǵarysh aılaǵyn jalǵa alý týraly kelisimderge osy aýmaqta turyp jatqan Qazaqstan azamattarynyń quqyqtary men múddelerin birinshi kezekte jáne tolyqqandy qorǵaıtyn baptardy engizý.
2.Qazaqstan aýmaǵynda ushyrylatyn kez kelgen sheteldik zymyranǵa qatysty aqparat ashyq bolsyn. Olar ushyrylatyn jáne olardyń qaldyqtary qulaıtyn jerlerde ekologıa men jergilikti turǵyndardyń densaýlyǵyna keltiriletin yqtımal zalaldyń mólsherin anyqtaıtyn arnaıy qyzmetter jumys isteýi qajet. Zymyrandar saldarynan keleńsizdikterge shaldyqqan turǵyndarǵa memleket tıisti emdeý, aıyqtyrý, ótemaqy tóleý amaldaryn qamtamasyz etsin.
3.Qazaqstan jerinde ornalasqan barsha sheteldik áskerı bazalar men polıgondar jabylsyn. Qazaqstan sheteldik áskerı kúshterdi ornalastyrýdan adamemleket retinde jarıalansyn.
4.Asa qaýipti ekeni moıyndalyp, Qazaqstanda Iadrolyq Otyn Banki jumysyn toqtatsyn. Sondaı-aq elimizde atom elektr stansıasyn salý josparynan birjolata bas tartý kerek. Budan únemdelgen qarajat kún, jel sekildi balama qýat kózderin ıgerýge jumsalsyn.
5.Qorshaǵan ortany lastaý, oǵan qandaı da zalal tıgizý turǵysynan Qazaqstandaǵy óndiristik oryndar túgeldeı muqıat tekseristen ótkizilsin. Onyń nátıjesinde belgili bolǵan zań buzýshylyqtarǵa qatysty tek aıyppul salýmen shektelmeý kerek. Jınalatyn ekologıalyq aıyppuldardyń, olardy paıdalanýdyń meılinshe aıqyn da ádil bolýy mindettelsin. Aıypty kásiporyndarǵa zıandy qaldyqtardy zalalsyzdandyrý boıynsha halyqaralyq standarttarǵa ótýi úshin naqty merzimder belgilensin. Basqasha bolǵanda tıisti kásiporyndar jabylsyn, budan týyndaıtyn eńbek ujymdarynyń aldyndaǵy boryshtar tutastaı kásiporyn qojaıyndaryna júktelsin.
6.Jer men jer asty sýlarynyń, ózender men kólderdiń, aýanyń lastanýyn kórsetetin Qazaqstannyń ekologıalyq kartasyn jasaý qajet. Elimizdiń azamattary densaýlyqtaryna qandaı qaýip-qater tónip turǵanyn, bunyń kimniń kesirinen bolyp otyrǵanyn bilýge quqyly.
7.Qazaqstandaǵy ekologıalyq ahýaldy únemi sholyp, baqylap, týyndap otyrǵan túıtkilderdi der kezinde sheship otyrý maqsatymen Úkimet janynda memlekettik organ deńgeıindegi qoǵamdyq komısıa qurylsyn. Oǵan táýelsiz ekologtar, qoǵamdyq qaıratkerler, ǵylymı ortalardyń ókilderi jáne Qazaq ulttyq keńesiniń músheleri engizilsin.
QAZAQ ULTTYQ KEŃESİNİŃ MÁLİMDEMESİ
«Qamshy» silteıdi
