Jýyrda bildeı bir kompanıa basshysy ekinshi otbasyn op-ońaı tastap ketti. Sondaǵy syltaýy asyraı almaıtyn bop qapty-mys. Jyldyq tabysy bir jarym mıllıon dollardan asatyn kásipkerge úsh otbasyna teń jaǵdaı jasaý qıynǵa soqpas. Alaıda, negizgi sebep qyz perzentti qalamaǵandyqtan ekenin aıtady eks-áıeli. Ulǵa da zárý emes eken, endeshe ne túlen túrtti eken?! Álde, qyz týsa kómip tastaı bergen baıyrǵy arabtardyń ádetine basyp, bas tartqany ma? Qazaqtar arasynda da qyzdan góri uldy táýir kóretinderi kóp qoı. Qalaı desek te, ózi qajy, dindi ustanatyn kisiniń munysy aqylǵa syıymsyz ǵoı. Gáp basqada bop tur…
Qazaq qyzdaryn qor qylatyn «halál nıkáh» degen sor paıda boldy, qoǵamda. Din jolyndaǵy keı adamdar adal qyzdardy aldap haram nekege tartyp, bylaısha aıtqanda «oınastyq» quryp júr. Bul qajy ǵana emes, áıelin qajytyp ketken. «Qarǵaıyn desem jalǵyzym, qarǵamaıyn desem jalmaýyzym» degendeı. Aıtaıyn deseń musylmandardy jamanatty etedi, jasyraıyn deseń áıelderdi jesir, talaı balany jetim etip sorlatyp ketedi. «Halál nıkáh» ustanymyndaǵylar óz dosyn ımam dep aldap, nekesin qıdyryp, áıeli etip alady. Biraq, balaly bolýdy qalamaıdy. Qyz balasy oıynshyq emes qoı, ár aǵymnyń jetegindegiler «ashyna» etetin.
Jalpy qazir eki-úsh otbasyn sharıǵat shartymen quryp ta, «azamattyq nekede turyp ta, eshqandaı nekesiz de ómir súrip jatqandar jeterlik. Ata-anasy ajyrap ketse, jetimdik keshetin de, psıhologıalyq zardap shegetin de - bala. Osynyń bári er men áıelde adamı jaýapkershiliktiń joqtyǵy men «Neke jáne otbasy» týraly Zańnyń solqyldaqtyǵynan keń etek jaıdy.
Búginde elimizde 400 myńdaı ana 700 myńǵa jýyq balany jalǵyz-jarym asyraýda. Bári birdeı kúıeýinen kóz jazyp qalmasa da, jaza basyp balaly bop alǵandar, kóbi ajyrasyp ketkender. Budan bólek, jetimder úıinde 8 myńdaı bala bolsa, nekesiz týǵandary 72 myńnan asady eken. Bul resmı esepke alynǵany ǵana. Dese de, kóz súrindiretin statısıka emes pe? «Jyǵylǵan ústine judyryq» bop jańaǵy aıtqan «halal nekeden» týǵandar da osy tizimdi tolyqtyrýda.
Bir táýiri elimizde resmı túrde zańdy nekesiz týǵan balalardy ákesiniń tegine jazý quqyǵy berildi. Bul bir jaǵynan eki-úsh otbasy barlarǵa qolaıly boldy. Alaıda, ákeligin qujat júzinde moıyndasa da, ómirde moıynsunbaı ketetinder kóp bolyp tur ǵoı. AQSH-ta ákelikten qashqandarǵa DNK saraptamasyn taǵaıyndap, balasy ekenin dáleldep beredi. Al, bizdiń elde de osyǵan uqsas Zańnyń baryn kóp analar bile bermeıdi. Qazir qan sáıkestigin tekserip, ákesin ońaı anyqtaýǵa bolady. Al, balasyna óziniń tegin berse de, asyraýdan bas tartyp kómektespeı qoıǵan jaǵdaıda, sot arqyly alıment óndire alady. AHAJ bóliminde tirkelmegen neke zańsyz bolsa da, ákesiniń tegine jazylǵan bala Zańdy sanalady. Alaıda, jaýapkershilikten de, adamgershilikten de jurdaı azamattar óte kóp. Alıment tóleýden qashqandarǵa talapty kúsheıtý kerek. Máselen, ekinshi nemese azamattyq nekeden, taǵy da basqalaı jaǵdaıda týǵan balalardy ákesiniń tegine jazyp qana qoımaı, dúnıe-múlikterine de ortaqtastyrý qajet. Sonda ǵana keı erler «qatyn – jolda, bala – belde» dep «qysyr» sóılemes, al dindegi kisápirler «neke - qolda» dep áıelderdi músápir etpes bolar. Budan nashar zamanda da jetimi men jesirin jylatpaǵan qazaq emes pe edik. Jurt aıtpaqshy «toqaldan» týsa da, balanyń aty bala ǵoı! Qýyrshaq emes, adam ǵoı!
Móldir Nurman
