قاراپايىم حالىق، اسىرەسە، الماتى مەن استانا سىندى الىپ قالالاردا جۇرگەن حالىق «ماكلەر» دەگەن ۇعىممەن جاقسى تانىس. كورىنگەننىڭ بوساعاسىن پانالاپ، پاتەردەن-پاتەرگە كوشىپ جۇرگەن اعايىن جىلجىمايتىن مۇلىك ساۋداسى مەن جالداۋ سالاسىندا دەلدالدىق كورسەتەتىن ماكلەرلەردىڭ قىزمەتىنە ءجيى جۇگىنەدى. زامانىنا ساي وسى ماكلەرلەر دە قىزمەت اياسىن كەڭەيتىپ، ءتۇرلى ۇيىم، كومپانيالار استىنا بىرىگىپ، بۇگىندە «ريەلتور» اتانىپ ءجۇر. ءقازىر باسپانا جالداۋ مەن ساتىپ الۋعا قاتىستى ءيا، جۇرتشىلىق سولاي ويلايدى. سانا دەگەن دۇنيەگە وسى وي كىرىپ العان.
ريەلتور دەگەن كىم؟
ريەلتور جىلجىمايتىن مۇلىكتى جالعا بەرۋشى (ساتۋشى) مەن كليەنتتىڭ اراسىنداعى كەلىسىمدى رەتتەيتىن كومپانيا نەمەسە ۇيىم قىزمەتكەرى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العان جىلدارى ريەلتور كاسىبى بىزگە دە اقىرىنداپ ەنە باستاعان. الايدا، تەك 2000 جىلداردان بەرى قاراي عانا تانىمالدىققا يە بولىپ، تابىستى قىزمەت تۇرىنە اينالدى.
اۋىلدان قالاعا ءناپاقاسىن تابۋعا كەلگەن كەز كەلگەن قازاق ريەلتور قىزمەتىن ايتەۋىر ءبىر پايدالانىپ كورەدى. بۇل كاسىپ يەلەرى ادامنىڭ تاباننان توزىپ پاتەر ىزدەپ شارشاۋىنا جول بەرمەيتىن ىڭعايلى قىزمەت كورسەتكەنىمەن، قالتاڭىزدى قاعىپ الاتىنى تاعى بار. شىندىعىنا كەلگەندە، بۇل سالادا ءالى رەتتەلمەگەن، شەشىلمەگەن تالاي ماسەلە بار.
بىرىنشىدەن، ريەلتورلاردى ارنايى وقىتپايدى. باسقا ەلدەردى قايدام، ءبىزدىڭ جوعارعى وقۋ ورىندارىندا مۇنداي ماماندىق ءتۇرى وقىتىلمايدى. سول سەبەپتى كەز كەلگەن ادام ريەلتور بولا الادى. وسىنىڭ سالدارىنان ريەلتور مەن كليەنت اراسىندا ءتۇرلى تۇسىنىسپەۋشىلىك، دورەكى قارىم-قاتىناس تا بولۋى بەك مۇمكىن.
مەملەكەتتىك ەسەپ بويىنشا، قازاقستاندا ريەلتولىق قىزمەت كورسەتەتىن 2 مىڭنان استام كومپانيا بار. ال، ونىڭ 15-ىنە عانا رەسمي سەرتيفيكات بەرىلگەن. اتتەستاسيادان وتكەن ريەلتور ماماندارىنىڭ سانى بار جوعى 200 عانا كورىنەدى. دەمەك، قالعان بىرنەشە مىڭداعان ريەلتور زاڭسىز اقشا تاۋىپ ءجۇر.
نەگىزىندە اتتەستاتتالعان مامان جىلجىمايتىن مۇلىك تۋرالى زاڭدى جاقسى بىلەدى، ەتيكەت ەرەجەلەرىن ساقتايدى، كيلەنتپەن سويلەسۋدى، ورتاق ءتىل تابىسا ءبىلۋدى جاقسى مەڭگەرەدى. ءتارتىپ بويىنشا ريەلتور اراداعى دەلدال عانا ەمەس، بارلىق كەلىسىمدى ۇيلەستىرەتىن ۇيىمداستىرۋشى. ءبىراق قازاقستاندا جاقسى، ساپالى قىزمەت كورسەتەتىن ماماندار جوقتىڭ قاسى.
ريەلتورلىق قىزمەت اۋادان اقشا جاساۋ ەمەس پە؟
ادەتتە قاراپايىم جۇرتشىلىق جۇمىس ىستەپ، اقشا تابۋ ماقساتىندا قالاعا كەلەدى. كەلە سالا وزدەرى اقشا تاپپاستان بۇرىن ريەلتوردىڭ اقشا تابۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ولاي دەيتىنىمىز، ەكى قولعا ءبىر كۇرەك ىزدەپ قالاعا كەلگەن جۇرتشىلىق ءبىرىنشى باسپاناسىن سايلاپ الۋعا كىرىسەدى. بىرىنشىدەن، قالانى جاقسى بىلمەيدى. ەكىنشىدەن، پاتەر يەلەرىمەن ورتاق مامىلەگە كەلىپ، پاتەردى وزدەرى-اق جالداۋعا بولاتىنىن ەسكەرمەيدى. ۇشىنشىدەن، اياققا توزىپ، پاتەر ىزدەگەننەن ريەلتودىڭ قىزمەتىنە جۇگىنگەندى ءجون كورەدى.
جاقسى، ىسىنە ادال ريەلتور جولىقسا مەيلى. ءاي، ءبىراق ماماندانعان ريەلتور ءبىزدىڭ ەلدە قايدان بولسىن...
سونىمەن، قالاعا كەلگەن ادامداردان ريەلتور قالاي پايدا كورەدى؟ پاتەر ساتۋ نەمەسە جالعا الۋ جارناماسىن ورنالاستىراتىن بىرنەشە سايتتاردا ريەلتودىڭ تەلەفون نومەرى جازىلىپ تۇرادى. پاتەر ىزدەگەن كىسى سول نومەرگە تەلەفون شالادى. مۇندايدا قولدى-اياققا تۇرمايتىن ريەلتورلار كليەنتكە پاتەردى كقرسەتاپ، پاتەر يەسىمەن جولىقتىرادى. ەگەر سىزگە پاتەر ۇناماسا، كوڭىلىڭىزدەن شىعادى-اۋ دەگەن «ءوز ۆاريانتتارىن» ۇسىنادى. اقىرى باسىڭىز اينالىپ، باسپانا كەرەك، بىرىنە توقتايسىز. ال كۇنى بويى ەرىنبەي بىرنەشە پاتەر كورسەتىپ، شاۋىپ جۇرگەن ريەلتورىڭىز سىزدەن 15 مىڭ تەڭگە الادى. ديەۆالۆاسيا، ينفلياسيا دەگەندى سىلتاۋراتىپ 20-25 مىڭ تەڭگە سۇراۋى دا مۇمكىن. «مەن ءۇشىن كادىمگىدەي جۇگىردى عوي» دەپ ويلايسىز. ال ول كليەنت تاۋىپ بەرگەنى ءۇشىن پاتەر يەسىنەن دە ءدال سول سومانى الىپ كەتە بارادى. نەگىزىندە، ريەلتور سىزگە پاتەر تاۋىپ بەرگەنى ءۇشىن ەمەس، قوجايىنعا كليەنت تاۋىپ بەرگەنى ءۇشىن عانا اقى الۋى كەرەك. «اڭقاۋ ەلگە ارامزا مولدا» دەگەن وسى ريەلتور قىزمەتىندە ءرول اتقارادى.
«پاتەر تاۋىپ بەردى، قالتامدى قاعىپ الدى»
وتكەن جىدىڭ تامىزىندا الماتىعا كەلگەن جاسۇلان سەرىكوۆ 4 جىگىت بوپ پاتەر جالداپ تۇرادى. الماتىعا كەلگەن ساتتەگى باسىنان وتكەرگەنىن بىلاي اڭگىمەلەيدى.
«كەلگەن كەزدە نەنىڭ نە، كىمنىڭ كىم ەكەنىن بىلمەدىك. پاتەر ىزدەپ، ساندالۋعا جاعداي دا، ۋاقىت تا بولمادى. ينتەرنەتتەن پاتەر ىزدەپ، اراداعى دەلدال ارقىلى باعاناشىلدان پاتەر جالدادىق. ول كەزدە ۋاقىت تىم تىعىز بولدى. اراداعى جۇگىرگەن جىگىتتىڭ قولىنا 15 مىڭ تەڭگەنى ۇستاتتىق. جاڭا جىلدان كەيىن دوللار كوتەرىلدى دەپ، تەڭگەمەن تولەيتىن پاتەر اقىمىزدى دا كوتەردى ءۇي قوجايىنى. سوسىن پاتەر اۋىستىرۋعا نيەتتەندىك. ءسال پىسىقاي بولعان ءتۇرىمىز بىرنەشە ايدا. ءوزىمىز ىزدەيىك دەدىك. كوك بازارداعى «جەتىم بۇرىشىنا» بارىپ، پاتەر قارادىق. وندا دا ادامدار ريەلتور ەكەنىن كەيىن ۇقتىق قوي. پاتەردى اپارىپ كورسەتەدى. كورسەتكەنى ءۇشىن 2 مىڭ تەڭگە، ۇناتىپ، جالدايتىن بولساڭ، الگى ادامعا 20 مىڭ تەڭگە بەرۋىمىز كەرەك ەكەن. «جەتىم بۇرىشتاعى» ريەلتورلىقتىڭ «جابايى» ءتۇرى ەكەنىن سول جەردە ءتۇسىندىم. كەيىن ريەلتور باسقا كليەنتپەن سويلەسىپ بۇرىلىپ كەتكەندە، ءۇي يەسىمەن كەلىسىپ ۇلگەرىپ، ريەلتور جىگىتتى «لاقتىرعانىم» بار. ولار قالاي قىزمەت ەتسە، ءبىز دە سولاي ارەكەت ەتۋىمىز كەرەك قوي، ايتپەسە بۇل ۇلكەن قالادا قالتاڭدى قاعىپ العىسى كەلەدى ءبارى»، - دەدى جاسۇلان.
بۇل جىگىتتەردەن باسقا ريەلتور قىزىمەتىنە جۇگىنگەن قانشاما ادام بار. كوپشىلىگى ونىڭ پاتەر يەسىنەن دە ءوز اقىسىن الاتىنىن بىلمەيدى. سوندىقتان تاۋىپ بەرگەنى ءۇشىن «بەرۋگە مىندەتتىمىز» دەگەن وي قالىپتاسىپ قالعان.
قازاقستان ريەلتورلارى قاۋىمداستىعى نە رەتتەپ وتىر؟
بۇگىندە ەلىمىزدە قازاقستان ريەلتورلارى قاۋىمداستىعى جۇمىس ىستەيتىنىن بىرەۋ بىلسە، ەكەۋ بىلمەس. بۇل قاۋىمداستىق ريەلتور قىزىمەتىنى سانى مەن ساپاسىن، تابىس تابۋ كوزدەرىن رەتتەيتىن، جۇيەگە كەلتىرەتىن ورگان. الايدا، قازاقستانداعى بىرنەشە مىڭداعان ريەلتورلادىڭ 200ء-ى عانا ارنايى اتتەستاسيادان وتكەنىن ەسكەرسەك، بۇل قاۋىمداستىق بارلىعىنا بىردەي جاۋاپ بەرە الماي قالادى.
قازاقستان ريەلتورلار قايمداستىعىنىڭ مۇشەسى لاريسا ستەپانەنكو «كومپانيا قىزمەتكەرىنىڭ سانى 3 ادامنان كەم بولماۋى كەرەك، ماماندارى 50 پايىز اتتەستاسيادان وتكەن بولۋى ءتيىس، تىركەلىپ، زاڭدى جۇمىس جاساعاندا عانا» سەرتيفيكات بەرىلەتىنىن ءجيى ايتادى. الايدا سەرتيفيكاتسىز ريەلتورلار سانى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. ويتكەنى كليەنتتەن دە، قوجايىننان دا اقشا الىپ، جاقسى تابىس كوزىن تاپقان ريەلتورلار ءىسىن زاڭداستىرۋعا اسىقپايدى.
"قازاقستانداعى ەشبىر جوعارى جانە ارناۋلى وقۋ ورىندارىندا ريەلتەرلەر ازىرلەنبەيدى.
قازاقستان ريەلتەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ ريەلتەرلەر مەكتەبىندە عانا باستاۋىش جانە كاسىبي ءبىلىم جەتىلدىرۋ كۋرستارى بار. بۇل مەكتەپتىڭ جۇمىس ىستەپ جاتقانىنا 6-7 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالدى. ءوز كۋرستارىمىزدى جاساۋعا امەريكان ريەلتەرلەر قاۋىمداستىعى كومەكتەستى"، - دەگەن ەدى قازاقستان ريەلتورلارىنىڭ بىرىككەن قاۋىمداستىعىنىڭ ۆيسە-پرەزيدەنتى گۇلشارا دۇيسەمبايەۆا.
دەسە دە، كۋرستارىن وقىپ، ىستەرىن زاڭداستىرۋدى ءجون سانامايتىن ريەلتورلار بۇگىندە قالاۋلارىنشا قاراجات تاۋىپ، «قالتا قاعىپ» ءجۇر.
«قولىنان كەلسە، وزگەلەر دە قالاعان قاراجاتىن تاپسىن!»
سەنەسىز بە؟ ءدال وسىلاي دەدى ەكى جىلدان بەرى ريەلتور بولىپ جۇمىس جاساپ جۇرگەن دارىن وزبەكوۆ (كەيىپكەردىڭ ءاتى-جونى وزگەرتىلدى).
«ءبىز دە جەتىسىپ جۇرگەنىمىز جوق. ءبىز دە اۋىلدان وسى اقشا تابۋ ءۇشىن كەلدىك. ريەلتورلار اقشانى تەك قوجايىننان السىن، كليەنتتەن الماسىن دەگەن زاڭ جوق. سوندىقتان، بىزگە ەشكىم ەشقانداي تارتىپتىك شارا قولدانا المايدى. راس، ءبىز ەكى تاراپتان دا اقشا الامىز. قاراپ وتىرساڭ، اقىلعا قونىمدى. ءبىز قوجايىنعا دا، كليەنتكە دە قىزمەت كورسەتتىك. سول سەبەپتى ەكەۋىنەن دە اقشا الساق، ونىڭ نەسى ايىپ؟ بىلەسىز بە، قازاقستاندا ريەلتور قىزمەتى ءالى تانىلا، مويىندالا قويماعان. سول سەبەپتى دە ءبىزدى تۇسىنەتىندەرگە قاراعاندا، «جابايى» ىسپەن اينالىسادى دەپ ويلايتىنداردىڭ سانى كوبىرەك. قولدارىنان كەلسە، وزدەرى ىستەپ كورسىن دە»، - دەيدى قاتقىل سويلەگەن سۇحباتتاسىمىز.
بايقاساڭىز بۇلاردىڭ بار ءۋاجى «زاڭ جوق، ءوزىمىز بىلەمىز» ەكەن. سول سەبەپتى دە بۇل ىسكە دە قاتىستى ءبىر زاڭنىڭ كەرەگى راس. زاڭ دەمەكشى، گۇلشارا دۇيسەمبايەۆانىڭ ايتۋىنشا، 2013 جىلى قازاقستان ريەلتورلارىنىڭ بىرىككەن قاۋىمداستىعىنىڭ جوعارىعا ريەلتور قىزمەتىن زاڭداستىرۋدى ۇسىنعان. الايدا بۇل ۇسىنىس زاڭ رەتىندە بەكىتىلمەك تۇگىلى، ءالى قارالىپ تا ۇلگەرمەپتى.
«الاياققا تاپ بولۋ دا قيىن ەمەس»
ريەلتورلاردىڭ بار سىلتاۋى «ونداي زاڭ جوق» بولدى. ەندەشە زاڭگەرلەر دە دەيدى؟ زاڭ جۇزىندە ولاردى رەتتەۋگە بولماي ما؟ بۇل تۋرالى زاڭگەر كاميشا ەسمۇحامەد قىزىنىڭ پىكىرىنە جۇگىندىك.
«قازىرگى تاڭدا دەلدالدىق قىزمەتتەر بىرنەشە تۇرگە ءبولىنىپ، جىلجىمايتىن مۇلىكتى، جەرلەردى، نىسانالاردى ساتاتىن مامان رەتىندە كوبى ريەلتور اتىمەن تانيدى.
بۇگىندە ەكىنىڭ ءبىرى ريەلتور بولىپ، قىزمەتىن ەمىن-ەركىن اتقارۋدا. سەبەبى بۇل كاسىپكە ارنايى ءبىلىم الۋدىڭ قاجەتى جوق. اتا زاڭىمىزدا بۇل قىزمەت ءتۇرى زاڭمەن بەكىتىلمەگەن، سوندىقتان شىعار ريەلتورلاردىڭ مىندەتتەرى مەن جاۋاپكەرشىلىگى ناقتىلى ەشكىم ايتا المايدى. زاڭ جۇزىندە قىزمەتى بەكىتىلمەگەن سوڭ ريەلتورلاردىڭ قىزمەتى قازىرگى تاڭدا وتە قىزۋ، ءارى وزدەرى ەرەجە مەن تالاپتاردى قويىپ زاڭسىز پايدا تاۋىپ جۇرگەنى راس.
ريەلتورلاردى ارنايى اگەنتتىكتەر ارقىلى، ولاردى رەكومەنداسيا ارقىلى، نارىقتا قانشا جىل تاجىربيەسى بارىن ءبىلىپ حابارلاسقان ءجون، ايتپەسە ازاماتتار الاياق ريەللتورلاردىڭ جەتەگىندە كەتۋ عاجاپ ەمەس
زاڭنامامىزدا ياعني ازاماتتىق كودەكستە 33 زاڭدى تۇلعا رەتىندە تانىلادى، سەبەبى ولار جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلىپ ءوز بەتىنشە كورسەتكەن قىزمەتى بويىنشا، جاۋاپقا تارتىلادى. الايدا بۇل زاڭ ناقتىلاپ ريەلتورلاردىڭ قىزمەتىن ساپاسىن، ءارى جاۋاپكەرشىلىكپەن مىندەتەمەلرىن ناقتى اشپايدى، ەگەردە ريەلتورلاردىڭ زاڭى قابىلدانسا، الاياقتاردىڭ، ءارى زاڭسىز پايداعا كەنەلىپ وتىرعان رەالتورلاردىڭ قالىڭ قاراسى ازايار ەدى»، - دەدى زاڭگەر.
ال ەكونوميست داۋلەت ەستانوۆ «قازاقستانداعى ريەلتور قىزمەتىنىڭ گاپ» ەكەندىگىن ايتادى.
«15-20 عانا كومپانيانىڭ بارىن ەسكەرسەك، مىڭداعان ريەلتورلادىڭ زاڭسىز جۇرگەنى انىق. ولار سەرتيفيكاتتالماعان. تىكەلەي كونتاكتىنىڭ ءۇي قوجايىنىمەن ەمەس، ريەلتورلامەن جۇرەتىندىكتەن، قاراپايىم جۇرتشىلىق سوعان ارانداپ قالادى. مەملەكەت بيۋدجەتىنە ەشقانداي شىعىن كەلتىرىپ جاتقان جوق دەپ قاراۋىمىزعا بولمايدى. ەل ەكونوميكاسىن قاراپايىم حالىق قۇرايدى. ال ريەلتورلار سول قاراپايىم حالىقتىڭ قالتاسىن قاعىپ ءجۇر»، - دەيدى ەستانوۆ.
قازاقستان ريەلتورلارى قاۋىمداستىعى رەتتەي الماي وتىرعان جۇيەنى زاڭگەرلەر مەن ەكونوميستەر قانشا ايتقانىمەن، بۇل ءىس ناقتى زاڭمەن بەكىتىلمەي، ءبىر جۇيەگە تۇسپەيىن دەپ تۇر.
اقبوتا مۇسابەك قىزى
