جۋرناليستەر الەۋمەتتىك قولداۋعا ءزارۋ، ءتىپتى، قۇقىقتىق قورعاۋدى قاجەتسىنەتىنى ايتۋداي-اق ايتىلدى، جازىلدى، تاسقا دا باسىلدى. «ءتورتىنشى بيلىك» دەپ قۇر جەلپىندىرىپ قويعانى بولماسا،  جۋرناليست قاۋىمى كىم؟ نە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە، نە بيۋدجەتتىك قىزمەتكەرلەرگە جاتپايدى. الەۋمەتتىك مارتەبەسى جوق. بىردە-بىر مەملەكەتتىك باعدارلاماعا ىلىكپەيدى. قۇددى ءبىر توقالدان تۋعان سەكىلدى.

وبالى نەشىك، قالام ۇستاۋشى قاۋىمنىڭ جايىن ايتاتىندار جوق ەمەس، بار. جۋرناليستەردىڭ مارتەبەسى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرمەن تەڭەستىرىلسە، «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن مەملەكەتتىك قولداۋ تۋرالى» نەمەسە «جۋرناليستەردى قورعاۋ» تۋرالى ارنايى زاڭ كەرەك دەگەن وتىنىش-تىلەك ۇكىمەتكە سانت رەت جولداندى. شەشىلگەن ەشتەڭە جوق. «راسىمەن دە وسى...» دەپ ويلانىپ قالادى. ارتىنشا، «قاراپ جاتىرمىز» دەگەن قىزىل الا ءمور باسىلعان ءبىر پاراق جاۋاپ-قاعازدار كەلەدى.

كەزىندە پارلامەنت تورىندە «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» زاڭ تالقىلانىپ جاتقان تۇستا، سول كەزدەگى ءماجىلىس دەپۋتاتى ءۋاليحان قاليجان «جۋرناليستيكا – قادىر-قاسيەتى مول سالا. الايدا سول جۋرناليستيكا ادامنىڭ كۇن كورۋىنە جاعداي جاساي الماي وتىر. قازاق جۋرناليستەرىنىڭ قازىرگى جۇرگەن جۇرىستەرى، كەيپى ادام ايارلىقتاي. سەبەبى جۋرناليستيكامەن ءوزىن-وزى اسىراۋ وتە قيىن. ءومىردىڭ تالاپتارى وزگەرىپ، زاماناۋي تەحنيكالار كۇن ساناپ قارىشتاپ بارادى. ال ءبىزدىڭ جۋرناليستەرىمىزدىڭ قولىندا ءالى كۇنگە دەيىن دەنى دۇرىس ديكتوفون دا جوق. جاعداي جاسالماعان. بىرەۋلەردىڭ ءۇيىن ساعالاپ، جالداپ ءجۇر. جاقسى باسىلىمداردىڭ وزىندەگى جۋرناليستەردىڭ جاعدايى دا بەلگىلى. ءباسپاسوزدىڭ باعاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن الدىمەن سوعان ءومىرىن ارناپ جۇرگەن جۋرناليستەردىڭ جاعدايىن جاساۋ قاجەت. ولاردىڭ جالاقىسىن ءوسىرىپ، جوعارى دەڭگەيدەگى باسىلىم تىلشىلەرىنىڭ مارتەبەسىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرمەن تەڭەستىرۋ قاجەت. ولار كەزەككە تۇرىپ ءۇي الا المايدى. وسىعان ۇكىمەتتىڭ نازارىن اۋدارۋ قاجەت. ۇكىمەت ءاربىر ءجۋرناليستىڭ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرىلۋىن باسىلىمداردىڭ قۇرىلتايشىلارىنان تالاپ ەتۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. باسىلىمداردى رەسمي تۇردە تىركەگەن كەزدە سونداي تالاپتار قويىلۋى ءتيىس سەكىلدى. جاعدايى كەلمەي جۇرگەن تىلشىگە جاقسى ماتەريال جاز دەپ تالاپ قويۋ دۇرىس ەمەس»، – دەپ ۇسىنىس ايتقان بولاتىن. وكىنىشكە قاراي، تالاي داۋعا نەگىز بولعان «ب ا ق تۋرالى» قۇجاتقا بۇل ۇسىنىستاردىڭ ەشقايسىسى وتكەن جوق.

بىلاي قاراساڭ، جۋرناليستەن باي ادام جوق سەكىلدى. قوعامنىڭ نازارىندا جۇرگەن سوڭ، امال نە، ءبارى جىلتىراپ كورىنۋگە تىرىسادى. الايدا جۇرت سول جۋرناليستەردىڭ تۇرعىلىقتى جەرى بولماعان سوڭ، بالا-شاعاسىن قاڭعىرتىپ، اۋىلداعى اتا-اناسىنا جىبەرگەنىن قايدان ءبىلسىن؟

پاتەر قۇنى دا ءار وڭىردە اركەلكى. نارىقتىڭ اۋجايىنا قاراي قۇبىلىپ تۇرادى. الايدا مۇنىمىز ءبىر مەزگىل ارزانداپ-قىمباتتاپ تۇرادى دەگەن ءسوز ەمەس. دۇرىسى كۇن ساناپ ءوسىپ جاتادى. ال جالاقى تۇراقتى. اراعا جىلدار سالىپ بارىپ، تيىن-تەبەن قوسىلادى. ورتاشا دەڭگەيدە پاتەر جالداپ تۇرۋ ءۇشىن استانادا ايىنا 80-90 مىڭ تەڭگە قۇربان بولادى. ونىڭ ءوزى جۇپىنى، ايتەۋىر كۇن كورىپ، ارقانىڭ ايازى مەن اڭىزاق جەلىنەن قورعانۋعا بولادى.

تاياۋدا ەلىمىزدىڭ باس قالاسىنداعى مەديا ورتالىقتىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى، الماتىدا شوعىرلانعان ب ا ق وردالارى استاناعا كەلگەلى جاتىر. ونىمەن بىرگە استاناعا جۋرناليستەر دە اعىلادى. ولار قايدا تۇرادى، ەشكىم بىلمەيدى.

تەك كوڭىلگە مەدەۋ بولاتىنى اۋىق-اۋىق بولسا دا دەپۋتاتتار ايتىپ قالىپ ءجۇر سوڭعى كەزدەرى. بۇنىڭ ءوزى «جالاڭاياق جۋرناليست» اتانعان  جازعىشتار قاۋىمىنا ۇلكەن مەدەۋ. «جۋرناليستەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ قانداي ەكەنىن جاقسى تۇسىنەمىن. ءقازىر پاتەر جالداۋ دەگەن كەز كەلگەن قالادا وڭاي ەمەس. جۋرناليستەردىڭ جالاقىسى از بولعاندىقتان، ءجونى ءتۇزۋ پاتەرگە قولى جەتپەگەندىكتەن، قيراعان، سىز ءوتىپ كەتكەن پاتەرلەردە تۇرىپ جاتىر. ولار نە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر نە بيۋدجەتتىك قىزمەتكەرلەر كاتەگوريياسىنا قوسىلماي، مەملەكەتتەن پاتەر الا المايدى. جۋرناليستيكا بيزنەس ەمەس، ول – يدەولوگيا. ولاردىڭ جالاقىسى مەن زەينەتاقىسىن اسكەريلەردىڭ ەڭبەكاقىسى مەن زەينەتاقىسىنا تەڭەستىرۋ قاجەت»، – دەپ  سەنات دەپۋتاتى جابال ەرعالييەۆ جۋرناليستەر قاۋىمىن ءبىر جىلاتىپ السا، پارلامەنت ماجىلىسىندە وتكەن ۇكىمەت ساعاتتارىنىڭ بىرىندە دەپۋتات  نۇرتاي ءسابيليانوۆ قۇرىلىس جانە تۇرعىن ۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ ءتوراعاسى سەرىك نوكينگە «جۋرناليستەردى نەگە ۇيمەن قامتۋعا بولمايدى» دەپ ءبىراز بازىناسىن ءبىلدىرىپ العان بولاتىن. «ءبىز كەيدە جۋرناليستەردى سىناپ جاتامىز. ورىنسىز جازادى دەپ. تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە، جۋرناليستەردىڭ دە مۇددەلەرىن ۇمىتپاساق دەگىم كەلەدى. نەگە دەسەڭىز، ولار كوپ جاعدايدا باعدارلامالارعا قاتىسا المايدى. ولاردىڭ قۇقىن قورعاپ، باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋىمىز قاجەت»، – دەگەن-تىن دەپۋتات مىرزا. الايدا ۇنەمى بۇرتيىپ جۇرەتىن ءتوراعا دەپۋتاتتىڭ بۇل بازىناسىن رەنىشپەن قابىل الدى. وتىرىستان سوڭ جۋرناليستەرگە سۇحبات بەرگەن س.نوكين باسى ارتىق شىعىنعا بارا المايتىنىن كەسىپ ايتتى. «بىرەۋلەر ءۇشىن (!) بولەك باسپانا سالا المايمىز، وعان ارنالعان بىزدە قارجى دا جوق. جۋرناليستەرگە باسقا ازاماتتار سياقتى باسپانالى بولۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ارنايى باعدارلاما 2011 جىلدان بەرى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. ولار «جاس وتباسى» جانە «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى» ارقىلى قاتىسا الادى. اتالمىش بانك ارقىلى نەسيە الۋىنا بولادى»، – دەپ بۇرىلىپ جۇرە بەرگەن بولاتىن.

وسىدان كەيىن تىلشىلەر نوكيننىڭ اۋزىنان شىققان سوزگە مالدانىپ، قۇجات الا جۇگىرگەنىن قايتەرسىز. الايدا، ونداعىلار «توپىرلاپ اۋرە بولماڭىزدار، ءبارىبىر الا المايسىڭدار» دەپ كەۋدەسىنەن يتەرگەن كورىنەدى. زەرتتەپ كورگەندەر 2011-2014 جىلعى  مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىندا «جاس وتباسى» نەمەسە «جاس مامان» كاتەگورياسىنىڭ جوق ەكەنىن بايقاپتى. بۇل جوبا اياسىندا جالعىزباستى انالار، اتا-اناسىز قالعان بالالار، زەينەتكەرلەرگە باسىمدىق بەرىلگەن بولىپ شىعادى. سونىمەن قاتار، ءار ءتۇرلى دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر مەن اسكەري قىزمەتشىلەر دە كەزەككە تۇرا الادى. الايدا مەملەكەتتىك باعدارلاما بولعاندىقتان اق اتىنان جۇمىس ىستەيتىن ب ا ق وكىلدەرىنە ەسىك تارس جابىق بولىپ شىعادى. وسى ارادا تاعى ءبىر دەرەك بەرە كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىز. وتاندىق باق-تىڭ تەك ون پايىزعا جۋىعى عانا مەملەكەت مەنشىگىندە ەكەن. ونىڭ وزىندە دە «اق»، «ج ش س» رەتىندە تىركەلگەن. ياعني بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلعانمەن، جىلت ەتپە كىرىس كوزدەرى بار. جۋرناليستەردىڭ قادامى وسى جىلت ەتپەگە بايلانىپ جاتادى. ياعني جۇمىس ىستەيتىن مەكەمەسى، ۇستانىمى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە بولعانمەن، ونداعى سانسىز قىزمەتكەرلەردىڭ مارتەبەسى جەكەمەنشىك باق-پەن بىردەي ەكەنىن ەسكەرسەك، 2014-كە دەيىن ءتىلشى قاۋىمىنىڭ مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىنا ماڭايلاي المايتىنىن اڭعارۋعا بولادى.

بۇل باسى اشىق كۇيىندە قالىپ وتىرعان اڭگىمە. بۇرىن كەڭەستەر وداعى كەزىندە جۋرناليستەردىڭ باسپانا ماسەلەسى مەملەكەت تاراپىنان شەشىلىپ جاتاتىن. شىعارماشىلىق جۇمىس بولعاندىقتان جۋرناليستەر وداعى مۇشەلەرىنە جالاقىعا قوسىمشالار بەرىلەتىن. ءقازىر ونداي دەگەن اتىمەن جوق. ارنايى زاڭ دا جوق. باسىلىمداردىڭ باس رەداكتورلارى اكىمدەرگە بارىپ جالىنىپ-جالپايىپ جاتىپ، باسپانا الۋى مۇمكىن. باسقا ەشقانداي مۇمكىندىك قاراستىرىلماعان. ەشقانداي ب ا ق وكىلى ارنايى باعدارلاماعا ەنىپ، مەملەكەتتەن پاتەر الا المايدى. جالدامالى تۇرعىن ۇيگە قاتىستى ۇكىمەتتەن ارنايى قاۋلى شىعۋى كەرەك. ەكىنشىدەن، پارلامەنت دەپۋتاتتارى كوتەرۋى كەرەك. ۇشىنشىدەن،  «جۋرناليستەر ستاتۋسى» دەگەن دە جوق. باسپانا ماسەلەسىن مەملەكەت شەشپەسە، قوعامدىق بىرلەستىكتەر شەشە المايدى. ءبىزدىڭ ستاتۋىسىمىز شەشىلمەي، ەشتەڭە ونبەيدى. پرەزيدەنتكە، ۇكىمەتكە حات جولداعانبىز. ەشقانداي ناتيجە بولعان جوق. شەت ەلدە تۇرعىن ءۇي ماسەلەسى وڭاي. جالاقىسى وتە جوعارى. ەڭ كەمى ەكى-ۇش مىڭ دوللار كولەمىندە جالاقى الادى. رەسەيدە دە جالاقى جاقسى. جالاقى ەڭ كەمى ءبىر مىڭ اقش دوللارىنان كەم بولمايدى.

ونىڭ ۇستىنە «مەديا ورتالىقتىڭ»  اشىلۋىنا بايلانىستى الماتىدان ءبىر قورا جۋرناليستەر كەلە جاتىر. شىعارماشىلىق توپ قانا ەمەس، تەحنيكالىق ماماندار دا كەلەدى دەگەن ءسوز. ءبىراق ولار دا ءۇي ماسەلەسىمەن ەكى ويلى بولىپ وتىر. ولارعا دا ءۇي كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ اتىنا حات جازىپ سول جاعالاۋدا تۇرعان بوس ۇيلەردىڭ ءبىرىن بەرۋ كەرەك. جالعا بەرسىن. كەيىن ساتىپ الادى. باسقا امال جوق.

"حالىق ءسوزى"