ءومىر ۇدەمەلى وزگەرىس ۇستىندە. ويتكەنى، ۋاقىتتىڭ جىلدامدىعى – قاس-قاعىم، اعىن سۋداي زۋلاپ وتە شىعادى. سوندىقتان دا ومىر-وزەننىڭ تولاسسىز اعىنى جەدەل ءىس-قيمىل جاساۋدى، ۋاقىت تالابىنا ساي بولۋدى وتە-موتە قاجەت ەتەدى. ءجاي ءجۇرۋدىڭ، جايباراقات ءومىر ءسۇرۋدىڭ زامانى وتكەن. ەلباسى ماڭگىلىك ەل بولۋدى، تاياۋ جىلدارى الەمنىڭ ەڭ دامىعان وتىز ەلىنىڭ قاتارىنا مەملەكەتىمىزدىڭ لايىقتى ورىن الۋ يدەياسىن بەكەردەن-بەكەر كوتەرىپ وتىرعان جوق. بۇل – مىڭ ويلانىپ، مىڭ تولعانۋدان سوڭ شىققان شەشىم. ونى ورىنداۋعا بىزدە مۇمكىندىك تە مول. ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشتەرى جوعارى. جالپى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى، تۇرمىس دارەجەسى جىلدان جىلعا جاقسارىپ كەلەدى. جاقسىلىققا قاراي وزگەرىستەر كوپ. العا قويعان مۇرات، ماقساتتارىمىز دا ايقىن. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرى مىقتى، ەلىمىزدىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعى زور. حالىقتار دوستىعى ءبىرتۇتاس بەرىك قامالدى كوزگە ەلەستەتەدى. مۇنىڭ جارقىن مىسالىن ءار وبلىستىڭ، ايماقتىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىنەن، بايىپتى ءومىر ءسۇرۋ جانە لايىقتى ەڭبەك ەتۋ ۇردىسىنەن تەرەڭ پايىمداپ، تانىپ، بىلۋگە ابدەن بولادى.
قازىرگى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ، تەحنيكالىق پروگرەستىڭ قارىشتاپ ءوسىپ، جارىس ساپ دامىپ تۇرعان ءدۇبىرلى زامانىندا ۋاقىت، ءومىر تالابىنا ءۇن قوسۋ – جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەت ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سوناۋ باتىستاعى قازىنالى تۇبەكتە، مۇنايلى ولكەدە تىرشىلىكتىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتىپ، ەل ەكونوميكاسىن ەسەلەۋگە لايىقتى ۇلەس قوسىپ جاتقان ماڭعىستاۋ وبلىسى ەنبەككەرلەرى اراسىندا ەلباسىنىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسىنان تۋىندايتىن «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىندا ايتىلعان تۇجىرىمدار مەن بەلگىلەنگەن اۋقىمدى مىندەتتەردىڭ زور ساياسي جانە جوعارى ەڭبەك ورلەۋىن تۋعىزعانى انىق. تومەندە ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگىنىڭ وسى باعىتتا اتقارعان جانە اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى جان-جاقتى ءسوز بولادى.
ماڭعىستاۋ وبلىسى – رەسپۋبليكاداعى ماڭىزدى ايماقتاردىڭ ءبىرى. ونىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى، حالقىنىڭ ءال-قۋاتى، تۇرمىس دارەجەسى، جىلدان-جىلعا جاقسارا تۇسۋدە. قازىنالى ولكەدە ەلباسىنىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى مەن يندۋستريالدى-يننوۆاسيالىق دامۋ باعدارلامالارى اياسىندا ءبىرقاتار ماڭىزدى جوبالار قولعا الىنىپ، ءىس جۇزىنە اسىرىلۋدا. بۇل تۋرالى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا جانە توعىز ايدا ايماقتا اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ اۋقىمدى ەكەندىگى ءجيى ايتىلىپ تا ءجۇر. وبلىس اكىمى اليك ايداربايەۆ اتقارىلعان ىستەر مەن قول جەتكەن جەتىستىكتەردى ايماقتا وتەتىن ءتۇرلى جيىندار مەن وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ الدىندا بەرگەن ەسەپتەرىندە ەگجەي-تەگجەيلى بايانداپ وتىرۋدى يگى داستۇرگە اينالدىرعان.
مىسالى، ايماق باسشىسى ءماسليحات دەپۋتاتتارى الدىندا بولعان سوڭعى ءبىر ەسەبىندە: «قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا ءبىز بۇگىن ءسىزدەرمەن جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزگە تالداۋ جاساپ، بولاشاقتا العا قويعان ماقساتتارىمىزدى ايقىنداۋعا جينالىپ وتىرمىز.
وزدەرىڭىز بىلەتىندەي، «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارى اياسىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ حالىق الدىنداعى ەسەپ بەرۋ ءمىندەتتىلىگى كۇشەيتىلدى. بۇگىنگى ۋاقىتقا دەيىن اۋداندار مەن قالالار اكىمدەرىنىڭ ءماسليحات دەپۋتاتتارى الدىنداعى ەسەپتەرى بەرىلدى. ەسەپ بەرۋ ناۋقانىن اياقتاي وتىرىپ، بۇگىن ءبىز وبلىستىق دەڭگەيدەگى قورىتىندى كەزدەسۋدە، 2016 جىلدىڭ 1ء-شى جارتىجىلدىعى بويىنشا وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن قورىتىندىلاپ، الداعى ۋاقىتقا مىندەتتەردى بەلگىلەيمىز» دەپ اتاپ ءوتتى.
وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋى بايقالماعانىن تىلگە تيەك ەتكەن وبلىس اكىمى ءوڭىر دامۋىنىڭ نەگىزگى ينديكاتورلارىنىڭ تۇراقتى دەڭگەيدە ساقتالىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
ەسەپتى كەزەڭدە ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمى 875 ملرد. تەڭگەنى، ال ناقتى كولەم يندەكسى 97،6%-دى قۇرادى. سوعان قاراماستان، ماڭعىستاۋ وبلىسى رەسپۋبليكادا وندىرىلگەن ءونىمنىڭ 11%-ىن قامتاماسىز ەتتى. مۇناي ءوندىرۋ كولەمى 9 ملن. توننانى قۇرادى، بۇل وتكەن جىلدىڭ وسىنداي كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 315 مىڭ تونناعا از. الايدا، سوڭعى جىلدارى گاز ءوندىرۋ كولەمىنىڭ ايتارلىقتاي وسكەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. ەسەپتى كەزەڭدە 1،4 ملن.شارشى مەتر گاز ءوندىرىلىپ، ءوسىم 14%-دى قۇرادى. بۇل 2014 جىلدىڭ سوڭىندا ىسكە قوسىلعان «ءشاعىرلى-شومىشتى» گاز ءوندىرۋ كەن ورنىنا تىكەلەي بايلانىستى.
وڭىرلىك ەكونوميكانى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان شارالار، ونىڭ ىشىندە وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ وڭ ناتيجەلەرىن بەرۋدە. اتالعان سالانىڭ جالپى ونەركاسىپتىك وندىرىستەگى ۇلەسى بار بولعانى 7%-دى قۇراعانىمەن، ءوسۋ قارقىنى سالانىڭ سەرپىندى دامۋىن كورسەتەدى.اعىمداعى جىلدا ءوندىرۋ كولەمى 17%-عا ءوسىپ، 60 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى.بۇل ءوسىمدى «Caspian Offshore and Marine Construction»، «ەرساي»، «گمموس كازاحستان»، «كازازوت» جانە «ستەكلوپلاستيكالىق قۇبىرلار زاۋىتى» سياقتى كاسىپورىندار قامتاماسىز ەتتى.
داعدارىس جاعدايىندا ەكونوميكالىق ءوسىمءدى جانە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆ تەڭدەسسىز ءىس-شارالار قابىلدادى. ونىڭ ەڭ ماڭىزدىسى «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى. باعدارلامانىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى، ول – رەسپۋبليكامىزدىڭ جانە ءوڭىردىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن دامىتۋ. وسى باعىتتا ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 4 مىڭنان استام جۇمىس ورنىن قۇرۋمەن، ينۆەستيسيالىق قۇنى 175 ملرد. تەڭگە بولاتىن 5 ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. بۇگىنگى كۇنى «بورجاقتى – ەرساي» تەمىر جول قۇرىلىسى جانە اقتاۋ حالىقارالىق ساۋدا تەڭىز پورتىن سولتۇستىك باعىتقا قاراي كەڭەيتۋ جوبالارى اياقتالدى. «شەتپە – بەينەۋ» اۆتوموبيل جولى قۇرىلىسىنىڭ جۇمىستارى دا اياقتالۋدا. قۇرىق پورتىندا پارومدىق كەشەنى جانە «شەتپە – جەتىباي – اقتاۋ» اۆتوموبيل جولى قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
تاعى دا قۇنى 27 ملرد. تەڭگە بولاتىن 24 جوبا الەۋمەتتىك، ينجەنەرلىك جانە تۇرعىن ءۇي ينفراقۇرىلىمدارىن دامىتۋ باعىتىندا ىسكە اسۋدا. جۇمىس بارىسىندا 2 مىڭنان استام جۇمىس ورنى قۇرىلادى. وبلىستىڭ باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىن ەسەپكە الا وتىرىپ، ەكونوميكانىڭ ءوسۋ رەزەرۆتەرىنىڭ ءبىرى – ينۆەستيسيا تارتۋ باعىتى بولىپ تابىلادى. بۇل بىرىنشىدەن، «اقتاۋ تەڭىز پورتى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىن دامىتۋعا بايلانىستى. ايماق اۋماعى جالپى كولەمى 2 مىڭ گەكتاردى قۇرايتىن 6 سۋبزونادان تۇرادى.
بۇگىنگى كۇنگە، 7 ملرد. تەڭگەدەن استام بيۋدجەتتىك ينۆەستيسيا ەسەبىنەن جالپى الاڭى 493 گەكتار بولاتىن ەكى سۋبزونا ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاسيالىق ينفراقۇرىلىممەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتىلدى. ەكونوميكالىق ايماق ىسكە قوسىلعاننان بەرى 74 ملرد. تەڭگە ينۆەستيسيا تارتىلىپ، 231 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى. بيۋدجەتكە 19 ملرد. تەڭگە كولەمىندە سالىقتار تولەندى.
ايماقتا 12 مەكەمە بەلسەندى قىزمەت ەتۋدە جانە مىڭنان استام جۇمىس ورنى قۇرىلدى. ەڭ ءىرى مەكەمەلەردى ايتاتىن بولساق، ولار – «كەپپەل كازاحستان»، «ارسەلور ميتتال»، «ازەرسۋن»، «كاسپيو پلاست»، «كاسپيي تاس جول»، ەكى ءۇي قۇرىلىسى كومبيناتى جانە تاعى باسقالار. وسى فاكتىلەردىڭ بارلىعى ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ دامۋىنا تارتىلعان ينۆەستيسيالاردىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن دالەلدەدى.
وبلىس كولەمىندە 634 مىڭ حالىق تۇرادى. بۇل رەسپۋبليكادا حالىق سانىنىڭ ءوسىمى بويىنشا ەكىنشى ورىندى كورسەتەدى. جاسىراتىنى جوق، وڭىرلىك ەكونوميكانىڭ نەگىزگى ماكروكورسەتكىشتەرىنە تولىقتاي قول جەتكىزۋگە الەمدىك نارىقتاعى مۇناي باعاسىنىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى تومەندەۋى تەرىس اسەرىن تيگىزدى. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە ونەركاسىپ جانە ينۆەستيسيا سالالارىنا قاتتى اسەر ەتتى. بۇگىندە ونەركاسىپ ءونىمى 875 ملرد. تەڭگە كولەمىندە. سوعان قاراماستان ەسەپتى كەزەڭدە ماڭعىستاۋ وبلىسى رەسپۋبليكادا وندىرىلگەن ءونىمنىڭ 11 پايىزىن قامتاماسىز ەتكەن.
قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە حالىقتى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ بۇرىن بولماعان قاۋرىت سيپاتقا يە بولىپ، وسى باعىتتا كوپتەگەن يگى شارالار جۇزەگە اسۋدا. بۇل ماسەلەگە ماڭعىستاۋ وبلىسىندا دا ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە. وبلىس اكىمىنىڭ ايتۋىنشا ايماقتا 401 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلگەن. وسى ورايدا ول نەگىزگى ۇلەس جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا تيەسىلى ەكەنىن جانە پايدالانۋعا بەرىلگەن كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي كولەمىنىڭ 2 ەسەگە وسكەنىن ايرىقشا اتاپ كورسەتەدى. وسى ورايدا، پايدالانۋعا بەرىلگەن كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي كولەمىنىڭ 2 ەسەگە وسكەنى قۋانتادى.
ءبىرىنشى كەزەكتە، بۇل قارقىندى وسىمگە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا ءبولىنگەن قارجى كولەمىنىڭ كوبەيۋى سەبەپ. مىسالى، اعىمداعى جىلى وسى ماقساتقا ءبىرىنشى رەت قوماقتى قارجى نەمەسە 13 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. كەزەڭ-كەزەڭىمەن وڭىردەگى سۋمەن قامتۋ ماسەلەسىن شەشۋ جالعاسۋدا. جۇمىس ەكى باعىت بويىنشا جۇرگىزىلۋدە. ءبىرىنشى – اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋمەن قامتۋ. سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە بۇل كورسەتكىش 47%-دان 58%-عا دەيىن ءوستى. مىسالعا، اعىمداعى جىلى وسى سالاعا 7 ملرد. تەڭگە ينۆەستيسيا تارتىلدى. جالپى العاندا، «اق بۇلاق» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋمەن قامتىلعان اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر سانى 2011 جىلعى 11 بىرلىكتەن 2016 جىلى 35 بىرلىككە دەيىن كوبەيدى. ەكىنشى باعىت – اۋىز سۋ تاپشىلىعىن تومەندەتۋ. بۇگىنگى تاڭدا وڭىردەگى سۋ تاپشىلىعىنىڭ كولەمى – تاۋلىگىنە 50 مىڭ تەكشە مەتر.
بولجامدى ەسەپتەر بويىنشا، ءوڭىردىڭ دامۋ قارقىنىن ەسەپكە العاندا سۋ تاپشىلىعى 2020 جىلى تاۋلىگىنە 70 مىڭ تەكشە مەتردى قۇرايتىن بولادى. بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ بىردەن-بىر جولى، ول – تۇششىلاندىرىلعان سۋ ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋ. وڭىردەگى ءبىر ۇلكەن جاڭالىق – تەڭىز سۋىن تۇششىلاندىراتىن جاڭا زاۋىت پايدا بولادى. بۇل تۋرالى ماڭعىستاۋ وبلىسى يندۋستريالىق-يننوۆاسيالىق دامۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇربەك قاراسايەۆ وكق-دەگى باسپا ءسوز كونفەرەنسياسىندا ءمالىمدەدى. وسىنداعى سوزىندە ول: «قۋاتتىلىعى مەن ينۆەستيسيالار سوماسى جايلى ءقازىر ايتا المايمىن. سەبەبى، ينۆەستور ەندى عانا ىرىكتەلدى. بۇل نىسانعا «قازمۇنايگاز» جەتەكشىلىك ەتەدى. ويتكەنى، نىسان «وزەنمۇنايگاز» كومپانياسىمەن بىرگە جۇزەگە اسىرىلادى»، – دەپ اتاپ ءوتتى. باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، بۇگىنگى تاڭدا قمگ ءۇش ينۆەستورلاردىڭ ءبىرىن ايقىندادى. «تۇششىلاندىراتىن زاۋىت كاسپييدىڭ جاعالاۋىنا جاقىن جەردە ورنالاسقان. تۇششىلاندىراتىن سۋدى تەڭىزدەن الاتىندىقتان، ول ماڭعىستاۋ وبلىسى قاراقيا اۋدانىندا ورنالاسادى. سول جەردەن سۋ قۇبىرىمەن سۋ تارتىلادى. ءبىرىنشى كەزەكتە ول «وزەنمۇنايگاز» قاجەتتىلىگىنە، حالىق مۇددەسىنە جانە تۇششى سۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا پايدالانىلاتىن بولادى. بۇگىندە زاۋىتتىڭ قۋاتى تاۋلىگىنە 10 مىڭ تەكشە مەتردى قۇرايدى. جاڭعىرتۋ بويىنشا جۇمىستار جالعاسۋدا جانە وعان بيىل ۇلتتىق قوردان 1،6 ملرد. تەڭگە نەسيە ءبولىندى. وسى جۇمىس ناتيجەسىندە زاۋىتتىڭ وندىرىستىك قۋاتىن تاۋلىگىنە 20 مىڭ تەكشە مەترگە دەيىن كوبەيتۋ كوزدەلۋدە.
قازىنالى ولكەدە جاڭا زاماننىڭ تالابىنا سايكەس، شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا قۇشتار ىسكەر ادامداردىڭ جاڭا تولقىنى ءوسىپ شىقتى. وسىعان وراي ايماق باسشىسى كاسىپكەرلىك سالاعا قولداۋ كورسەتۋدى ماڭىزدى جۇمىس دەپ قارايدى. بۇل سالا ەكونوميكانى دامىتۋعا ۇلكەن سەرپىن بەرىپ، ايماقتارداعى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن شەشۋگە مول مۇمكىندىك تۋعىزۋدا. كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ۇلكەن سەرءپىن بەرىپ وتىرعان «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020»، «ءدامۋ-وندىرىس»، «اگروبيزنەس – 2020» باعدارلامالارى اياسىندا وڭىردە بيزنەس-كليماتتى دامىتۋعا ءتيىستى جاعدايلار جاسالىپ جاتقانىن وبلىس اكىمى ەرەكشە اتاپ ءوتتى. اتاپ ايتقاندا، اۋدان ورتالىقتارى مەن اۋىلدارداعى اگروونەركاسىپ كەشەنىن وركەندەتۋگە بايلانىستى قولعا الىنعان جۇمىستار از ەمەس.
بيىل «اگروبيزنەس – 2020» باعدارلاماسى اياسىندا شارۋا قوجالىقتارى ءۇشىن 510 ميلليون تەڭگە كولەمىندە سۋبسيديالار ءبولىندى. بۇل قارجىعا 23 قۇدىق قازىلىپ، 36 فەرمەرگە قولداۋ كورسەتىلدى. سونىمەن قاتار، ەگىن جانە اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا، ولاردىڭ ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا شارۋا قوجالىقتارىن سۋبسيديالاۋ شاراسى ودان ءارى جالعاسۋدا. ماقسات – ايماق حالقىن ءوز ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتەتىن كاسىپورىندار سانىن كوبەيتۋ جانە ءونىم ساپاسىن جاقسارتۋ. ءوڭىردىڭ جايسىز كليمات جاعدايىنا قاراماستان، جەرگىلىكتى فەرمەرلەر، زاماناۋي تەحنولوگيانى، اتاپ ايتار بولساق، تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ ارقىلى جىلىجاي شارۋاشىلىعىن كەڭەيتۋدى قولعا الۋدا. بۇگىندە ايماقتا تۇراقتى جۇمىس ىستەپ تۇرعان جىلىجاي سانى 2 ەسەگە ءوستى. ەت جانە ءسۇت ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ، سونداي-اق، نان-توقاش ءوندىرۋشى كاسىپورىندار سانى دا ارتىپ وتىر. بۇل – كۇندەلىكتى نازارداعى ماسەلە. بيىلعى جىلى بەينەۋ اۋىلىندا جاڭاوزەن ءسۇت زاۋىتىنىڭ فيليالى، اقشۇقىر اۋىلىندا شۇبات جانە قىمىز وندىرەتىن سەح اشىلدى. مال سوياتىن بەكەتتەر سالىنۋدا. اعىمداعى جىلدىڭ شىلدە ايىندا پريوزەرنىي كەنتىندە ەت ءونىمىن تەرەڭدەتىپ، قايتا وڭدەيتىن زاماناۋي مال سويۋ بەكەتى ىسكە قوسىلدى. مۇنىڭ ءبارى حالىقتىڭ جانە تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرۋ تالابىنان تۋىنداپ وتىرعان شارالار بولىپ تابىلادى. ويتكەنى، ۋاقىتتىڭ ءوزى سونى قاجەت ەتۋدە.
ايماق باسشىسى ءوز ەسەبىندە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ايماق ءۇشىن ماڭىزدى مىندەت بولىپ قالا بەرەتىنىن ءجيى ايتادى.بۇل باعىتتا جاسالىپ جاتقان جۇمىستار دا از ەمەس. اكىمنىڭ اتۋىنشا، ەكونوميكالىق ءوسۋدى قامتاماسىز ەتۋگە كوزدەلگەن بارلىق باعدارلامالار ءبىرىنشى كەزەكتە جۇمىسپەن قامتۋعا، جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا، وبلىس كاسىپورىندارىندا جاپپاي جۇمىستان بوساتۋ فاكتىلەرىن بولدىرماۋعا باعىتتالادى. جيىندا بەلگىلى بولعانداي، ەڭبەك نارىعى كورسەتكىشتەرىنىڭ تۇراقتى ديناميكاسى بايقالۋدا. ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك دەڭگەيى 82،1 پايىزعا دەيىن ءوسىپ، جۇمىس ىستەيتىندەر سانى 17 مىڭ ادامعا كوبەيىپ، 265 مىڭعا جەتكەن. ال ءوزىن-وزى جۇمىسپەن قامتىعاندار 16 مىڭ ادامنان 9 مىڭعا نەمەسە 2 ەسەگە دەيىن ازايعان. جىل باسىنان بەرى 12 762 جۇمىس ورنى قۇرىلعان. اليك سەرىك ۇلى ءوز بايانداماسىندا وبلىس اكىمدىگى ءبىرىنشى كەزەكتە جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋعا ءمان بەرىپ وتىرعانىن ايتتى. بۇل باعىتتا 2015 جىلدان بەرى ايماقتا «جاڭا سەرپىن» وڭىرلىك باعدارلاماسى ءساتتى ىسكە اسۋدا. اتالعان باعدارلاما الدىمەن جاستاردى كاسىپتىك وقىتۋدان وتكىزۋ جانە كەلەشەگى زور جوبالارعا جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ارقىلى ءوڭىرارالىق ەڭبەك موبيلدىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالادى. ءقازىر وسى باعدارلامانىڭ العاشقى ناقتى ءناتيجەلەرى كورىنۋدە. مىسالى، وسى باعدارلاما اياسىندا، جاڭاوزەن قالاسى، بەينەۋ، جەتىباي جانە مۇنايشى اۋىلدارىنىڭ 153 جۇمىسسىز جاستارى اقتاۋ قالاسىنداعى كاسىپورىندارعا جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. ولاردىڭ بارلىعى جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتىلدى. سونىمەن قاتار، جاستاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ءۇشىن كاسىپورىندار تاپسىرىسى بويىنشا وقىتۋ ءىسى ۇيىمداستىرىلۋدا. بۇل شارانىڭ دا ءتيىمدى ناتيجە بەرەرى ءسوزسىز.
سونداي-اق، كاسىپتىك وقىتۋدىڭ كەزەڭدىك باعدارلاماسىمەن جەتىباي جانە مۇنايشى اۋىلدارىنىڭ 300، جاڭاوزەن قالاسىنىڭ 100 جۇمىسسىز جاستارى قامتىلماق. بۇعان جەرگىلىكتى بيۋدجەت قارجىسى ەسەبىنەن 400 ملن. تەڭگەگە جۋىق قارجى جوسپارلانعان. «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى – 2020» باعدارلاماسى بويىنشا، حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي جۇمىسشى ماماندار دايارلاۋعا ۇسىنعان بيۋدجەتتىك سۇرانىس قولداۋ تاپتى. اتالعان 400 ماماندى دايارلاۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن تاعى قوسىمشا 75 ملن. تەڭگە قارجى بولىنگەن. مۇنىڭ ءبارى جاس ادامدارعا جاسالىپ جاتقان قامقورلىقتى ايقىندايدى.
ماڭعىستاۋ وبلىسى يندۋستريالدى-يننوۆاسيالىق دامۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇربەك قاراسايەۆ سونداي-اق، وكق-دەگى باسپاءسوز كونفەرەنسياسىندا ءبىرىنشى جانە ەكىنشى بەسجىلدىقتىڭ يندۋستريالدى كارتاسىن قالىپتاستىرۋ اياسىندا وڭىرگە ينۆەستيسيالار تارتۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقانىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. ونىڭ ايتۋىنشا،ءۇييدمب شەڭبەرىندە 2010-2014 جىلدارى ايماقتا يندۋستريالدى كارتاسىنىڭ 33 جوباسى ىسكە اسىرىلعان. اتالعان جوبالارداعى ينۆەستيسيالاردىڭ جالپى سوماسى 218،8 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. 3 مىڭنان استام تۇراقتى جۇمىس ورىندارىمەن قامتىلعان. باسقارما باسشىسى اتاپ كورسەتكەنىندەي، وڭىرلىك يندۋستريالدى كارتاسىنىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعى 24 جوبادان تۇرادى. ينۆەستيسيالاردىڭ جالپى سوماسى – 144،5 ملرد تەڭگە. وسى جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى 1900-دەن استام جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىن كوزدەيدى. سونداي-اق، 2015 جىلى 44،1 ملرد تەڭگەلىك ينۆەستيسيالار بويىنشا 10 جوبا پايدالانۋعا بەرىلىپ، 618 جۇمىس ورنى اشىلعان. 2016 جىلى جالپى سوماسى 85،8 ملرد تەڭگەگە 10 جوبانى ىسكە قوسىپ، 628 جۇمىس ورنىن اشۋ جوسپاردا بار. بۇگىنگى تاڭدا ولاردىڭ 4 جوباسى پايدالانۋعا بەرىلگەن.
بۇلارعا تەڭىز پورتىن سولتۇستىككە كەڭەيتۋ، «تەناريس» يتاليالىق ترانسۇلتتىق كومپانياسىنىڭ مۇناي سۇرىپتاماسىنىڭ قۇبىرلارىنا جوعارعى ساناتتى بۇراندالى قوسىلىستى كەسۋ بويىنشا زاۋىت قۇرىلىسىنىڭ جوباسى، ازەربايجاندىق «Azersun Holding» كومپانياسىنىڭ ءوندىرىسى مەن لوگيستيكا ورتالىعىنىڭ قۇرىلىس جوباسى جانە «قازازوت» ج ش س وندىرىستىك قۋاتتارىن جاڭعىرتۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى جاتادى. سونىمەن قاتار، 2017 جىلى جالپى سوماسى 9،2 ملرد تەڭگەگە ءۇش جاڭا جوبانى ىسكە قوسىپ، 545 جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ كوزدەلگەن. 2018 جىلى – 5،4 ملرد تەڭگەگە ءبىر جوبا مەن 120 جۇمىس ورنىن اشۋ جوسپاردا بار كورىنەدى. بۇدان وزگە، اعىمداعى جىلدان باستاپ وبلىس اكىمدىگى ينۆەستيسيالاردى تارتۋ جۇمىستارىن جۇيەلەندىرۋ ءۇشىن، «ماڭعىستاۋ كاسىپكەرلەرگە قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى» ج ش س جانىنان ينۆەستورلارعا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇل شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن قوسا، جەرگىلىكتى بيزنەس وكىلدەرىمەن دە جۇمىستى ءتيىمدى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال،«Azerun Holding» لوگيستيكا ورتالىعىنىڭ كۇشى جىلىنا 1000 تونناعا دەيىن كوكونىستەر مەن جەمىستەردى ۇنتاقتاۋعا تولىق جەتەدى. بۇل ورتالىق اقتاۋ پورتىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان، توڭازىتقىش كامەرالارى بار. مۇندا 3 زاماناۋي ۇلگىدەگى ۇلكەن قويما بولىپ تابىلادى. بۇگىندە پاروم كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. قاجەتتى نىسانداردىڭ قۇرىلىسى ءۇشىن بارلىق الاڭدار دايىن تۇر. كوپتەگەن الاڭداردا جەر جۇمىستارى اياقتالعان.
يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ ىسكە اسۋى – ينۆەستيسيا تارتۋدىڭ تاعى دا ءبىر ءتيىمدى قۇرالى. كارتانىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا 2016 جىلى قۇنى 90 ملرد. تەڭگە بولاتىن 11 جوبا ىسكە اسىرىلىپ، 660 جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلادى. ءبىر جوبا ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن شىلدە ايىندا رەسپۋبليكالىق تەلەموستتا ىسكە قوسىلدى. ول – «كازاحستان پايپ ترەدەرس» كومپانياسىنىڭ «پرەميۋم» سىنىپتى گازدى قۇبىرلار شىعاراتىن زاۋىتى. زاۋىت قۇرىلىسى الەمگە بەلگىلى يتاليالىق «تەناريس» كومپانياسىنىڭ ينۆەستيسياسىن تارتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلدى جانە ونىڭ ءوندىرۋ قۋاتى جىلىنا 49 مىڭ توننا بۇيىمدى قۇرايدى. اتالعان جوبا – وسىنداي جوعارى تەحنولوگيالى جابدىقتار شىعاراتىن قازاقستانداعى جالعىز زاۋىت. كاسىپورىن تولىق قۋاتىنا شىققان كەزدە 90 تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلاتىن بولادى.
ينۆەستيسيا تارتۋدىڭ جانە كاسىپكەرلىكتى قولداۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى – «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020» باعدارلاماسى. جىل باسىنان بەرى اتالعان باعدارلاما اياسىندا جالپى قۇنى 3 ملرد. تەڭگە بولاتىن 61 جوبا ماقۇلدانىپ، 768 جۇمىس ورنى ساقتالدى جانە 90 قوسىمشا جۇمىس ورنى قۇرىلدى. سالىستىرمالى تۇردە قارايتىن بولساق، وتكەن جىلدىڭ وسىنداي مەرزىمىندە 29 جوبا قابىلدانعان بولاتىن.
بۇدان باسقا، وڭدەۋ ونەركاسىبى سالاسىندا قىزمەت ەتەتىن كاسىپكەرلەردى قولداۋعا باعىتتالعان «ءدامۋ-وندىرىس» باعدارلاماسىنىڭ ءساتتى ىسكە اسۋىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. بۇگىنگى تاڭدا قۇنى 10 ملرد. تەڭگە بولاتىن 53 جوبا قارجىلاندىرىلدى جانە 940 جۇمىس ورنى قۇرىلدى.
ۇلتتىق كاسىپكەرلىك پالاتاسى جانە «دامۋ» قورىمەن بىرلەسە وتىرىپ، بيىلعى جىلى وبلىستا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ بويىنشا قوسىمشا شارالار قابىلدانعان. وڭىرلىك ميكروفينانستىق ۇيىم، كاسىپكەرلەرگە قىزمەت كورسەتۋ، ينۆەستورلاردى تارتۋ جانە ولارعا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى قۇرىلدى. تۋريزم سالاسىنداعى جوبالاردى قارجىلاندىرۋ بويىنشا وڭىرلىك باعدارلاما ىسكە قوسىلدى. بۇل باعدارلامانىڭ نەسيەلىك پورتفەلى 900 ملن. تەڭگەنى قۇرايدى. قازىرگى كەزدە قۇنى 479 ملن. تەڭگە بولاتىن 8 جوبا ماقۇلداندى.
جالپى العاندا، وسى جىلى شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر 8 ملرد. تەڭگە نەسيە ءبولدى. بۇل وتكەن جىلعى وسىنداي كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 2 ەسەگە كوپ.
سونىمەن قاتار، اۋىلدىق كاسىپكەرلەرگە قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن شاعىن نەسيە بەرۋ ينسترۋمەنتتەرى كەڭەيتىلدى. بۇل ماقساتقا بارلىق كوزدەردەن بيىل 1،5 ملرد. تەڭگە قارجى باعىتتالدى. مىسالى، 2 جىل بۇرىن شاعىن نەسيە بولۋگە بار بولعانى 250 ملن. تەڭگە عانا بولىنگەن بولاتىن. ىسكە اسىرىلىپ وتىرعان شارالار ناقتى ءناتيجەلەر بەرۋدە.
الەۋمەتتىك سالا – ءوڭىر دامۋىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى. بۇل ۇدايى قامقورلىقتى، جەتكىلىكتى كوڭىل ءبولۋدى قاجەت ەتەتىن سالا بولىپ قالا بەرەدى. ايماق باسشىسى ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنا ايرىقشا قارايدى. ونىڭ ايتۋىنشا، وبلىستا اپاتتى جاعدايداعى مەكتەپتەر ماسەلەسى تولىعىمەن شەشىلگەن ەكەن. ءۇش اۋىسىممەن وقىتاتىن مەكتەپتەر جوق. جىل باسىنان بەرى وبلىستا 855 ورىندىق 15 بالاباقشا ىسكە قوسىلعان. ناتيجەسىندە 3 پەن 6 جاس ارالىعىنداعى بالالاردى بالاباقشامەن قامتۋ كورسەتكىشى 10 %-عا ءوسىپ، 80 پايىزعا جەتكەن. مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك مەحانيزمىن قولدانۋ ارقىلى 7 بالاباقشا قۇرۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ونىڭ ىشىندە 3-ەۋى قۇرىلىس ەسەبىنەن جانە 4-ەۋى جەكە تۇلعاعا مۇلىكتى سەنىمگەرلىكپەن باسقارۋعا بەرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلماق. «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى اياسىندا مەكتەپتەردى كەڭ جولاقتى ينتەرنەتكە قوسۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇگىنگى تاڭدا عالامتور جەلىسىنە وبلىستا 74 مەكتەپ قوسىلعان.
ءبىلىمدى جاس – ەلدىڭ جارقىن بولاشاعى. 2016 جىلى ۇلتتىق ءبىرىڭعاي تەست ءساتتى ءوتتى. ماڭعىستاۋ وبلىسى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ءوز كورسەتكىشىن 76 باللدان 79 باللعا دەيىن ءوسىردى. اسىرەسە اۋدان مەكتەپتەرىنىڭ جەتىستىكتەرى ايرىقشا. 106 ورتاشا باللمەن وبلىستاعى ۇزدىك ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى رەيتينگىسىندە ءبىءرىنشى ورىندى جاڭاوزەن قالاسىنىڭ گيمنازياسى يەلەندى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا دا قول جەتكەن جەتىستىكتەر بار. وڭىردە تۋبەركۋلەزبەن اۋىرۋ جانە بالا ءولىمىنىڭ دەڭگەيى وتكەن جىلعى وسى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا ازايدى. قارجىنى جوسپارلاۋ بارىسىندا، وبلىستا ەڭ الدىمەن اۋداندار مەن قالالاردىڭ تەڭگەرىمدى دامۋىنا باستى نازار اۋدارىلىپ وتىرىلادى.
ايماق اكىمى تۋريزم سالاسىنداعى جوبالاردى قارجىلاندىرۋ بويىنشا وڭىرلىك باعدارلاما ىسكە قوسىلعاندىعىن، بۇل باعدارلامانىڭ نەسيەلىك پورتفەلى 900 ملن. تەڭگە ەكەنىن، قازىرگى كەزدە قۇنى 479 ملن. تەڭگە بولاتىن 8 جوبا ماقۇلدانعانىن اتاپ ءوتتى. ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جەتىستىكتەءرىن كورسەتەتىن وزگە دە سالالار بويىنشا ءبىرقاتار جايتتارعا توقتالدى. ونىڭ ءبارى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ قارساڭىنداعى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارمەن تىعىز بايلانىستى ەكەندىگى اتاپ كورسەتىلۋدە. ويتكەنى، تاۋەلسىزدىك – باعا جەتپەس قۇندىلىق! بارشا قازاقستاندىقتار ءۇشىن ونىڭ ءمانى دە، ماڭىزى دا ايرىقشا. تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىن نىعايتۋعا، ەلدىڭ ەكونوميكاسىن تۇراقتاندىرۋعا ماڭعىستاۋلىقتاردىڭ دا قوسىپ وتىرعان ۇلەستەرى ايرىقشا.
استانادا ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ كۇنى ءوتتى
ەلورداداعى «حانشاتىر» سوو الدىنداعى الاڭدا وتكەن اقتوبە مەن ماڭعىستاۋ وبلىستارىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جارمەڭكەسىندە بەكىرە بالىعىنا سۇرانىس وتە جوعارى بولدى. ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ساۋدا شاتىرلارىندا نەگىزىنەن، بالىق پەن شۇبات ونىمدەرى ساتىلدى. مۇنايلى وڭىردەن بەكىرە بالىعى تىرىدەي جەتكىزىلگەن. ونىڭ كيلوسى 4 500 تەڭگە تۇرادى. مۇزداتىلعان بەكىرە – 3 500 تەڭگە. بۇلارعا حالىقتىڭ سۇرانىسى جوعارى بولعانى سونشالىق، بالىقتار تۇسكە دەيىن تولىق ساتىلىپ كەتتى.
مىنە، وسىلايشا، ماڭعىستاۋلىقتار تاۋەلسىزدىك تويى قارساڭىندا استانا جۇرتشىلىعى مەن ونىڭ مەيماندارىنا قازىنالى ولكەنىڭ ءدام-سىيىن، ان-كۇيىن، ەڭ باستىسى، تەلەگەي تەڭىز كەڭ پەيىلىن سىيلاپ كەتتى.
يبراگيم بەكماحان ۇلى
«ەكونوميكا» گازەتى
