دۋلىعا اقمولدا، اكتەر، ق ر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. دۋلىعانى حالىق سوناۋ كەزدەرى بولعان «جەتپىس جەتى كۇن»، «ەركەتىڭ اتى ەركەك» باعدارلامالارى ارقىلى كەڭىنەن تانيدى. م.اۋەوۆ اتىنداعى دراما تەاترىنىڭ اكتەرى. سوڭعى شىعىپ جاتقان «ورالمان»، « ءولىارا» فيلمدەردە باستى ءرولدى سومدايدى. بۇعان دەيىن «اقىلدىڭ كىلتى»، «امانات»، «ءبىرجان سال» سىندى بىرنەشە فيلمدەرگە تۇسكەن. دۋلىعا قازاق اكتەرلارىنىڭ ىشىندە كوپ كورىنە بەرمەيتىن، سالماقتى وي ايتا بىلەتىن، كاسىبي مامانداردىڭ بىرەگەيى. كەشەگى ءا.مامبەتوۆ، ءا.مولدابەكوۆتەردىڭ مەكتەبىنەن شىققان. «قامشى» پورتالى دۋلىعامەن تەاتر توڭىرەگىندەگى، قازاق ۇلتىنا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەر جايىندا وي ءوربىتىپ، سۇحباتتاسىپ قايتقان ەدى.
– دۋلىعا اعا، ءسىز ب ا ق بەتتەرىنە ءجيى سۇحبات بەرىپ، ءوزىن–ءوزى جارنامالامايتىن، ءتىپتى الەۋمەتتىك جەلىدە كوپ وتىرمايتىن اكتەرلاردىڭ ءبىرىسىز. جۋرناليستەرگە ءوزىن-وزى تىقپالاپ جاتاتىن اكتەرلار مەن انشىلەر جەتەرلىك. ءسىزدىڭ بۇلاي بارىنەن جىراق جۇرۋىڭىزگە نە سەبەپ؟
– جىراق ءجۇرمىن دەپ ايتا المايمىن. ويتكەنى اكتەر بولعاننان كەيىن ءبارىبىر حالىقتىڭ ىشىندە كوپ جۇرەسىڭ، ەلمەن سۇحباتتاسۋ، ەلمەن تىلدەسۋ ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرادى. پرەمەرالار بولىپ جاتقان كەزدە، تەاترلارداعى، كينوداعى جەتىستىكتەر كەزىندە ب ا ق وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ تۇرۋعا تىرىسامىن. ءوزىڭنىڭ جاساپ جاتقان ەڭبەگىڭدى كورگەننەن كەيىن، ونىمەن كورەرمەن، ءوزىڭ سياقتى جۋرناليستەر وي ءبولىسىپ، سۇحبات العىسى كەلىپ جاتسا، «جوق، مەنىڭ قولىم بوس ەمەس» نەمەسە «مەن سۇحبات بەرە المايمىن» دەگەن سياقتى قىتىمىر مىنەز تانىتقان ەمەسپىن. ەندى ءوزىن ءوزى جارنامالاۋعا كەلسەك، ءقازىر ءوزىڭدى جارنامالاۋدىڭ ەڭ ءبىر وڭتايلى ءتاسىلى ينستاگرام عوي. ءبىراق، كەيبىرەۋلەردىڭ كوڭىلىنە كەلمەسىن «مەن اندا ءجۇرمىن»، «مەن مىنانى جەپ وتىرمىن» نەمەسە «اجەتحاناعا بارا جاتىرمىن» دەگەن سىندى ارزان اڭگىمەلەردى ونشا ۇناتپايمىن. ارينە، باز بىرەۋلەر ءۇشىن ول ءوزىن تانىتۋدىڭ قۇرالى شىعار. وزەكتى اڭگىمەگە، شۋلى وقيعاعا، ونەر، شىعارماشىلىق تۋرالى اڭگىمەدەن شىنىن ايتسام باس تارتىپ كورمەپپىن، كەت ءارى دە ەمەسپىن.
– قالىڭ كورەرمەن ءسىزدى تەاترداعى، كينوداعى رولدەرىڭىز ارقىلى اكتەر رەتىندە جاقسى تانيدى. ءبىراق، كوبى ومىردەگى دۋلىعانىڭ قانداي ەكەنىن بىلمەيدى. سوندىقتان وزگە ەمەس ءوز اۋزىڭىزدان ءوزىڭىز جايلى ايتىپ بەرسەڭىز.
– مەنىڭ نەگىزگى ورتام ونەر ورتاسى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى درامالىق تەاتردا قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقانىما 24 جىلدان اسىپ بارادى، 92 جىلى كەلدىك، ءبىراق ءبىزدىڭ قاتارلار 93ء-شى جىلى قاتارعا رەسمي قابىلداندىق. ول كەزدە تەاتردىڭ ديرەكتورى، كوركەمدىك جەتەكشىسى كسرو حالىق ءارتىسى، ق ر ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ءازىربايجان مامبەتوۆ بولاتىن. سول كىسى قابىلداعاننان بەرى تەاتردا قىزمەت ەتىپ كەلە جاتىرمىز. ال ەندى ءومىر مەن ونەر ەكەۋى ەكى بولەك نارسە. ومىردەگى دۋلىعا، ونەردەگى دۋلىعا دەپ ايتىپ وتىرسىڭ، شىنىمەندە ونىڭ ارا-جىگىن اجىراتا بىلگەن دۇرىس. ومىردەگى دۋلىعانى قوعامدا بولىپ جاتقان جايتتار كوپ مازالايدى. ومىردەگى دۋلىعا ونەردەگى جولىمەن ومىردەگى جولىن كەي كەزدەرى قاتتى ايىرا المايدى. نەگە دەسەڭىز، ءبارىبىر ساحناگەر ادام ءوزىنىڭ ويىن، جالپى قوعامدا بولىپ جاتقان جايتتاردى ساحنا عانا ارقىلى ايتۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. نەگە دەسەڭىز، كەي كەزدەرى ءسىزدىڭ وپپوزيسيا بولۋىڭىزعا تۋرا كەلەدى، يا بولماسا ۇكىمەت جاعىنداعى جاقسى نارسەلەردى ايتۋىڭىزعا تۋرا كەلەدى، ول ءۇشىن ءسىز قوعام قايراتكەرىنە اينالۋىڭىز كەرەك. ءوز باسىم ونەر ادامى، اكتەر بولعاندىقتان وسىنىڭ ءبارىن كورەرمەنگە ساحنام، قويىلىمدارىم مەن رولدەرىم، وبرازدارىم ارقىلى جەتكىزۋگە تىرىسامىن. ومىردە ايتىپ جاتادى عوي «ادامدى ورتاسى تاربيەلەيدى» دەپ، سول ايتقانداي مەنىڭ ومىردەگى، ونەردەگى ورتام كوپتى كورگەن، بىلگەن، ءوز ىستەرىنە بەرىلگەن جاندار. ناقتىلاپ ايتسام، مەن كوبىنە-كوپ پروفەسسيونالداردىڭ ورتاسىندا جۇرەمىن، ول ونەردەگى عانا كاسىبي ماماندار ەمەس، جۋرناليستەر، جازۋشىلار، اقىندار باسقا سالاداعى جىگىتتەردە جەتەرلىك. سىنىپتاس بىرگە وسكەن دوستارىم، ينستيتۋتتاعى جولداستارىم بار، مىنە سولارمەن وي بولىسكەن ۇنايدى. ياعني، وسىلاردىڭ ءبارى ومىردەگى دۋلىعانىڭ ۇستامدى بولۋىنا، ونىڭ كەي كەزدەرى ارتىق كەتىپ جاتقان جەرلەرىن كورسە، ءوزىنىڭ شاما-شارقىمەن، بەلگىلەنگەن مارەدەن ءوتىپ كەتپەي «زولوتايا سەرەدينا» دەيدى عوي، وسى مەجەدە جۇرۋگە ىقپال ەتىپ جاتادى. بايبالام سالىپ جاتاتىن كەزدەرىم بار، ۇندەمە دۋلىعا ۇندەمە دەيتىن ساتتەر دە بولادى.
– ياعني، ومىردەگى دۋلىعانى ونەردەگى دۋلىعا تاربيەلەپ ءجۇر دەۋگە بولادى عوي
– ول دا مۇمكىن. كوپ نارسە ادامنىڭ ورتاسىنا بايلانىستى.
– دۋلىعا دەگەن ەسىم وتە سيرەك كەزدەسەدى. ءتىپتى، وسى ەسىمدى يەلەنگەن ءوزىم تانيتىن، ەستىگەن جالعىز ادام ءوزىڭىزسىز. وسى ەرەكشە ەسىمىڭىزدى كىم قويعان؟
– (كۇلىپ الىپ) مەن اۋىلدا جۇرگەن كەزدە، قالاعا كەلگەندە دە ەسىمىمە تاڭ قالعاندار كوپ بولدى. مەنىڭ تۋعان جەرىم جامبىل وبلىسى، سارىسۋ اۋدانى، بايقادام دەگەن اۋىلدا مەنەن باسقا دۋلىعا دەگەن ۇلكەن كىسى بولاتىن، قىرىقتان اسسام دا ودان باسقا دۋلىعانى كەزدەستىرمەپپىن. مەنەن كەيىن ناعاشى اپكەم مەنەن رۇقسات سۇراپ، نەمەرەسىنە دۋلىعا دەگەن ەسىم بەردى. مەن بىلەتىن سول ءۇش دۋلىعا بولىپ تۇرمىز. ال، ەسىمىمدى اتام قويىپتى. اتام بيىك ءجۇرسىن دەگەن نيەتتە بولعان بولۋى كەرەك، دۋلىعا دەگەن كەڭىنەن الىپ قاراساق جاقسى نارسە عوي. ءبىز كوبىندە وعان باتىردىڭ باس كيىمى رەتىندە عانا قارايمىز. ت.جۇرتبايدىڭ «دۋلىعا» دەگەن كىتابى بار. اڭىز بويىنشا، تۇركى حالقىندا دۋلىعا دەگەن حان بولىپتى، ەلىنە ناۋبەت كەلىپ، اشارشىلىقتان قىرىلاتىن بولعاننان كەيىن دۋلىعا حان ءبارىن تاۋعا كوشىرىپ الىپ كەتىپ، امان الىپ قالعان. وسىدان كەيىن ەل-جۇرتتىڭ ءبارى ول حاندى دۋلىعا اتاپ كەتىپتى، وعان دەيىنگى اتى باسقا بولسا كەرەك-تى. سودان باستاپ اسكەر باستايتىن حاندار، سۇلتاندار مەن باتىرلار ىرىمداپ باستارىنا دۋلىعا كيەدى-مىس. سول ايتقانداي، دۋلىعا دەگەن اتقا لايىق بولىپ ءجۇرۋدىڭ ءوزى ۇلكەن جۇك. الماتىعا كەلىپ جازۋشى اعالارىمىزبەن ەتەنە ارالاسا باستاعاندا مەنىڭ اتىما تاڭ قالاتىندار كوپ بولدى، وزىمدە اتىما سول كەزدە تاڭ قالا باستادىم.
– شەت ەلدەردە تەاترعا ينتەللەكتىسى جوعارى، اقسۇيەك، ونەردى تۇسىنەتىن، زيالى ادامدار بارادى. ءبىزدىڭ تەاترعا بارا قالساڭ، جارتىسىنان كوبى بالا-شاعا، ونىڭ ءوزى ءبىر مەكتەپ- ينتەرناتتىڭ نەمەسە كوللەدجدىڭ جاستارى. توي-تومالاقتان قولى تيمەيتىن قازاقتاردىڭ تەاترعا بارۋى دا سيرەكتەۋ قۇبىلىس سياقتى. ءسىزدىڭ تەاتر، ونەر، مادەنيەت سالاسىندا جۇرگەنىڭىزگە ءبىراز جىل بولدى. زيالى قاۋىم وكىلدەرىن تەاتردان ءجيى بايقاسىز با؟
– سۇراعىڭىز وتە دۇرىس. ءبىزدىڭ تەاترلاردان ءقازىر زيالى قاۋىم وكىلدەرىن ءجيى كورە بەرمەيمىز. بۇرىندارى ءا.مامبەتوۆ اعالارىمىزدىڭ قويىلىمدارى كەزدەرىندە، ءاسانالى اعالارىمىزدىڭ، انۋاربەك مولدابەكوۆ اعالارىمىز، فاريدا ءشارىپوۆا، حاديشا اپالارىمىزدىڭ «داۋىرلەپ» تۇرعان زامانىندا، ش.ايمانوۆتار بار كەزدە زيالى قاۋىمنىڭ ءبارى تەاتردان تابىلعان. نەگە دەسەڭىز تەاتر ول كەزدە ۇلكەن جاڭالىق بولدى. كينو ونەرى ونشالىق دامىماعان. ءبىراق، مەن ويلايمىن زيالى قاۋىم ءبارىبىر دە تەاترعا ورالۋى ءتيىس. سول كەزدەگى ستۋدەنت بولعان كىسىلەر قازىرگى ءاسانالى، ءانۋار اعالارىمىزدىڭ ول داۋىردەگى رولدەرىن شاعىپ تۇرىپ، كادىمگىدەي جىلىكتەپ ايتىپ وتىرادى. ءالى كۇنگە دەيىن سول كىسىلەردى اڭسايدى، داۋىستارىنا تامسانادى، ءاجۋالارىن ايتىپ جاتادى. ياعني وسى «پوكولەنيەمەن» ءوسىپ، تاربيەلەندى. ءبىزدىڭ دە كورەرمەندەرىمىز بار، ءبىراق سول ءوزىڭىز ايتقان زيالى قاۋىمداردى كورە بەرمەيمىز. ولاردى ارنايى شاقىرتۋ كەرەك. «الماتى اقشامى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى قالي سارسەنباي دەگەن اعامىز بار، مەن سول كىسىگە ريزا بولامىن. ول كىسى ەشقاشان تەاترعا شاقىرتۋمەن كەلمەيدى، قانداي پرەمەرا، قانداي سپەكتاكل بولماسىن، اقىرىن عانا بيلەتىن الىپ، ەشكىمگە كۇتىپ ال دەمەي-اق كورەرمەن بولىپ، العىسىن ءبىلدىرىپ، ءوز ويىن ايتىپ وتىرادى. مىنە، وسىنداي زيالى قاۋىمداردىڭ كوپ بولعانى، ول كىسىلەردىڭ تەاتر تۋرالى پىكىرى، ويى كەرەك. ول كەزدەگى اكتەرلار، قويىلىمدار، رەجيسسۋرانىڭ ءوزى باسقا دەڭگەيگە كەتىپ قالدى. سوندىقتان دا وسىنىڭ ءبارىن سارالاپ، باعاسىن بەرىپ وتىراتىن، ايتىپ وتىراتىن زيالى قاۋىم كەرەك. ول ءۇشىن تەاتر سىنشىسى بولۋى مىندەتتى ەمەس، ونىڭ اراسىندا وقۋشىنىڭ بولعانى، ستۋدەنتتىڭ جۇرگەنى بىزگە كەرەك. بولاشاقتاعى زيالى قاۋىم سولار.
– قازىرگى قازاقتى قانشالىقتى مادەنيەتتى حالىق دەپ ەسەپتەيسىز؟ ءسىز ءۇشىن حالىق مادەنيەتىنىڭ ولشەمى قانداي؟
– ءقازىر ءبارىمىزدى اقساتىپ جۇرگەن نارسە – ينتەرنەت جۇيەلەرى، قازىرگى كەلسىن-كەلمەسىن ەلدى شاتىستىرىپ، ءبىر قايناۋى ىشىندە قالىپ قالاتىن، رەداكسيادان وتپەيتىن، جەڭىل-جەلپى، وسىنداي سارىجاعال باسىلىم اقپاراتتارى كورەرمەندەرى، وقىرمانداردى شاتاستىرىپ جۇرگەنى راس. ءوزىڭىز بايقاساڭىز، ءبىزدىڭ تەلەارنالاردا شوۋ كوپ، شوۋ بولماسىن دەمەيمىن، ولارعا قارسىلىعىم جوق، ءبىر وكىنىشتىسى سولاردىڭ كوبى پىسپەگەن، جەتىلمەگەن. شالا شوۋلاردى كورگەن كەزدە، ولار سەنى كۇلدىرە الماي، سەن كۇلە الماي وتىرعاندا قارنىڭ اشادى. شوۋدىڭ اتى شوۋ بولۋى كەرەك. ەۋروپاعا ەلىكتەدىڭ با، تازا ەلىكتە، ءدال سولارداي قايتالا. تازا ەلىكتەي المايسىڭ با، ءوز ءونىمىڭدى جاسا. مەن ءقازىر ارنالاردان ۇلتتىق ساناعا سۋ سەبەتىن، ءدان ەگەتىن ەشتەڭە كورىپ جۇرگەن جوقپىن. بىرەن-ساران باعدارلامالار بار، كوبىنە-كوپ جاڭالىقتار، ونىڭ ءوزى ءولدى-جىتتى، اتتى-شاپتى، ءبىر ءبىرىن قايتالاۋ. وسىدان كەيىن مەن قالاي بالامدى تەلەديدار الدىنا وتىرعىزامىن. وسىنىڭ ءبارىن كورگەن قوعام السىرەگەن، كوشەنىڭ اندەرىن ەستىپ، جەڭىل-جەلپى دۇنيە كورىپ حالىقتىڭ تالعام ماسەلەسى ناشارلاپ كەتتى. ارينە، جۇرتتىڭ بارىنىكى ناشار دەي المايمىن. سونىڭ ىشىنەن مىناۋ كەرەك، مىناۋ كەرەك ەمەس دەپ، ءبىر بەتكە ءوتىپ جاتقاندار دا كوپ. مىنە، وسىنداي باستى نارسەلەر پايدا بولعان كەزدە ادامدا قورقىنىش پايدا بولادى. ول قانداي قورقىنىش سەزىم، جاڭاعى تالعام ماسەلەسى. نەنىڭ نە ەكەنىن بىلمەۋ، ۇلتتىڭ ءوزىنىڭ ءدىنى، ءدىلى، تىلىنەن الشاقتاتاتىن نارسەلەر كوپ. كەيدە ماعان وسىنىڭ ءبارى ادەيى جاسالىپ جاتقان ساياسات سياقتى. قوبىزدىڭ، دومبىرانىڭ ءۇنىن ەستىمەي وسكەن بالا، ەرتەڭ بولاشاقتا قازاق تۋرالى نە ايتا الادى؟! تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا 25 جىل بولدى دەپ قۋانىپ جاتىرمىز، وسى 25 جىلدا ءبىز نە بىتىردىك، نە ۇيرەتتىك، بولاشاق نەمەن قورەكتەنىپ كەلە جاتىر دەگەن سۇراققا كەلگەندە ءبارىمىز دە بۇگەجەكتەپ قالامىز. نەگە بۇگەجەكتەيمىز، سەبەبى ۇلتتىق تاربيەنى تاۋەلسىز قازاقستان بىلاي بەرىپ جاتىر دەپ ماقتاناتىن حالدە ەمەسپىز. تالعام ماسەلەسى تايعاناقتاپ تۇرعان حالىقتىڭ، مادەنيەت دەڭگەيى قانداي بولاتىنىن ويلاي بەرىڭىز. سوندىقتان حالىقتىڭ مادەنيەتىن ونىڭ تالعامىنان بىلۋگە بولادى. جۇرتتىڭ ءبارى تالعامسىز دەپ تاعى ايتا المايمىن، ءبىراق تالعامى جوعارى جاندار ازداۋ.
– ستانيسلاۆسكييدىڭ «تەاتر كيىم ىلگىشتەن باستالادى» دەگەن ءسوزى بار. ءوز باسىم وپەرا جانە بالەت تەاترىندا دا، ورىس تەاترلارىندا دا بولدىم. قازاق تەتارلارىنىڭ تۇراقتى كورەرمەنىمىن. سوندا ءبىر بايقاعانىم، ورىستىڭ تەاترىندا دجينسى شالبارمەن بارساڭ كىرگىزبەيدى. درەسس-كود (dress-code). ەرلەر كلاسسيكالىق كوستيۋمدە، قىزدار ادەمى كويلەكپەن ءجۇر. ال، قازاق تەاترلارىندا ونداي ەرەجە-شەكتەۋ جوق. سپورتتىق اياق-كيىممەن جۇرگەندەردى دە كورەمىز. وسى ورايدا بىزدە تەاتر مادەنيەتى قالىپتاسپاعان با دەگەن وي پايدا بولادى، كەلىسەسىز بە؟
– مەنىڭ شە، تەاتر مادەنيەتىندە كيىمگە بايلانىپ قالعان ەشتەڭە جوق. تەاتر مادەنيەتى دەگەن، ءجۇز كورەرمەننىڭ ىشىندە سەنىڭ ايتايىن دەگەن ويىڭدى، رەجيسسۋراڭدى ءتۇسىنىپ، ءوزىنىڭ جۇرەگىنە ءبىر بايلام جاساپ كەتەتىن ادامنىڭ بولۋى. وندا كيىمنىڭ ايتارلىقتاي ءرولى جوق. ءبارى شىرتتاي كيىنىپ كەلىپ، ونەردى تۇسىنبەي جاتسا سول وكىنىشتى بولار ەدى. ءقازىر ءبىز كورەرمەندى تەاترعا قانداي بولعان جاعدايدا دا تارتۋعا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. تەاتر وسيەت ايتاتىن جەر ەمەس قوي، ول قويىلىمىڭ ارقىلى حالىققا وي تاستاۋ. باستى رولدەگى جاعىمدى كەيىپكەردى دە ۇناتپاي شىعاتىندار بار، دەمەك بۇل وي. ءبىزدىڭ ماقسات كورەرمەنگە وي سالىپ جىبەرۋ. ءبىز تاپتىشتەپ تاربيەلەيتىن بالاباقشا نەمەسە مەكتەپ ەمەسپىز. سوندىقتان تەاتر مادەنيەتىن كيىممەن ەمەس، تالعام، وي، پىكىرمەن ولشەۋ كەرەك.
– قازىرگى قازاقتىڭ قاي حارەكەتىنە كوڭىلىڭىز تولمايدى؟
– قازاقتىڭ حارەكەتىنە ەشقاشان قازاقتىڭ كوڭىلى تولماعان عوي. كوڭىل تولمايتىن حارەكەتتەرىن تىزبەلەسەك، ۇزاققا شاباتىن شىعارمىز. ءبىر ايتىپ كەتكەن ماسەلەم، جاڭاعى تالعام ماسەلەسى. سودان كەيىنگى قيسايىپ تۇرعان نارسە – قوعامدا بولىپ جاتقان كوپ نارسەگە ءبىزدىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ جاس بۋىننان باستاپ، ورتا بۋىن بار، قارتى بار نەمقۇرايلىلىق تانىتۋى. قازاق تا «اش بالەدەن، قاش بالە»، «سەن تيمەسەڭ، مەن تيمە بادىراڭ كوز» دەگەندەي، قوعامداعى كەي ماسەلەلەرگە جۇمىلا كەتۋ از، جۇمىلا كەتۋ كوشەگە شىعىپ اتتانداۋ ەمەس، وزدەرىنىڭ پىكىرلەرىن ءبىلدىرۋ، وزدەرىنىڭ ويلارىن ايتۋ، ۇلكەن ءبىر ازاماتتاردىڭ وسپادار قىلىعىنا جۇرەك اۋىراتىن كىسى از، قازاققا قوي دەيتىن اقساقال از، ارا تۇسەتىن قۇرداس كەمىدى. ءتىپتى، «بۇلارىڭىز نە اعالار – اۋ؟!» دەيتىن جاستار از. ءقازىر قوعام مەڭ-زەڭ كۇيدە. ونى جالقاۋلىق دەپ ايتۋعا دا كەلمەيدى. ءقازىر جۇرتتىڭ ءبارى جۇمىس باستى. بۇكىل قازاق ءقازىر وسىدان ون جىل بۇرىنعى العان كرەديتتەرىن جابۋدىڭ قامىندا. ولاردىڭ نەگىزگى ويلايتىن ويى سول. ارا-اراسىندا وتباسىن ويلاپ، اقپاراتتاردى كورىپ تاڭدايىن قاعۋى مۇمكىن. مەن ويلايمىن، قازىرگى قوعامنىڭ بەي-جاي جۇرگەنىنىڭ ءوزى سول كرەديت ماسەلەسى. توي جاساۋ ءۇشىن كرەديت الاتىندار بار، توي دەگەن قىزىق، قىزىق ءۇشىن قارىزعا باتۋ سوراقى نارسە. ونىڭ ءبارىن ايتا بەرسەك، اياعى جىلاۋعا اكەلەدى. ال، ءوزىڭ قويعان سۇراققا وراي، مەنى الاڭداتاتىنى – بويكۇيەزدىك، نەمقۇرايلىلىق. بۇرىندارى، اۋىلدا ءبىر كىسى قايتىس بولسا ءدۇيىم اۋىل بولىپ قايعىرىپ، «ول مىنانداي كىسى بولعان ەدى عوي» دەپ جاتاتىن، جاپ-جاس بولساق تا سولارعا قايعىراتىنبىز. ءقازىر نەبىر اتپال ازاماتتار ومىردەن ءوتىپ جاتىر، نەبىر ۇلكەن قۋانىشتار ورىن الىپ جاتىر. سول قۋانىشتاردىڭ ءوزى كوڭىلسىز ءوتىپ جاتاتىن كەزدەر بار. قازاق ءبىز «سكرومنىيمىز» عوي، سوندا دا بيىل تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى دەپ جاتىرمىز، ءبىراق حالىقتىڭ تۇرىنەن قۋانىش، العا ۇمتىلۋشىلىقتى بايقامادىم. الدە كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندەگى مەيرامدارعا ۇيرەنىپ قالدىق پا، مىنە وسىلارداي سالعىرتتىقتاردى كوپ بايقامىن.
– وسى ورايدا ءسىزدىڭ ۇستازىڭىز، ونەردەگى اعاڭىز، قازاقتىڭ اكتەرى تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆتىڭ جاقىندا عانا «پارا الدى» دەگەن ايىپپەن ۇستالعانىن بىلەسىز. وسى ورايدا ءبىراز ادام پىكىر بەرۋدەن باس تارتتى. ەندى بىرەۋلەر بۇل قازاق ونەرىنە جاسالعان قيانات دەپ پىكىر ءبىلدىردى. ءسىز نە دەر ەدىڭىز؟
– تۇڭعىشباي اعا مەن ءمينيستردىڭ اراسىنداعى ماسەلەگە ەشكىمنىڭ ارالاسۋعا قۇقى جوق دەپ ويلايمىن. بۇل ەكى ادامنىڭ اراسىندا بولىپ جاتقان جەكە جاعداي. سوندىقتان دا مەنىڭ ۇستازىم بولسا دا، انا كىسىنىكى دۇرىس، مىنانىكى بۇرىس دەپ ايتۋ ابەستىك بولادى. ونىڭ باسى-قاسىندا بولماعاندىقتان، جانىندا جۇرمەگەندىكتەن بىردەڭە دەۋگە كەلمەيدى، ونى شەشەتىن زاڭ ورنى بار، ۇلكەن زيالىلاردىڭ ارا ءتۇسىپ، سولاردىڭ اراسىنداعى شەشىلەتىن ماسەلە نەگىزى. جاڭاعى مەنىڭ قارنىم اشىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءبىر ۇشى وسىعان كەلىپ تىرەلەدى. تۇڭعىشبايداي اتپال ازامات وسىنداي جاعدايعا ءتۇسىپ جاتقان كەزدە، ەشكىمنىڭ ءۇن قوسپاۋى، ەشكىمنىڭ ارا-قاتىناسى جوق ادامداي تىم-تىرىس قالۋىنىڭ ءوزى وكىنىشتى. ايتىپ جاتقان ازاماتتار مۇلدەم جوق دەي المايمىن، فەيزبۋك پاراقشاسىندا ايتىپ، جازىپ جاتقان ازاماتتار پىكىرى كوڭىل قۋانتادى. دەگەنمەن، ءالىپتىڭ ارتىن باعايىق. قانداي بولعاندا دا سوڭى جاقسىلىققا شەشىلسىن. ەكەۋى تاتۋلاسسا ەكەن، اياعى دۇرىس بولسا ەكەن. بەتكە ۇستار اعالارىمىزدىڭ مۇنداي جاعدايعا تاپ بولىپ جاتقانى، ءبارىمىزدىڭ جۇرەگىمىزدى اۋىرتاتىن نارسە.
– ونەردە بولسىن، كينو سالاسى مەن شوۋ-بيزنەس الەمىندە بولسىن «تەكتىلىگىن» ساقتاعان اكتەرلار ازايىپ بارا جاتقان سياقتى. ءانشىسى دە اكتەر، اكتەرى دا ءانشى، ودان قالسا اسابا. «ۆەزدەحودتاردان» (امبەباپتاردان) حالىق شارشاپ كەتكەن. قالاي ويلايسىز قازاق ونەرىنە «تازالاۋ جۇمىستارى» كەرەك ەمەس پە؟
– ونى قالاي جۇرگىزەمىز؟! ءقازىر بۇرىنعىداي حۋدسوۆەت جوق، ونىڭ ءقازىر كەرەگى دە جوق سياقتى. ال، ونەردەگى تازالىقتى حالىقتىڭ ءوزى جاساۋى كەرەك، حالىق ءوزى ىرىكتەپ، تازالاپ الۋى ءتيىس. تالعامدارى بۇگىن تومەندەگەنمەن، ەرتەڭ ءبارىبىر ول تالعام كوتەرىلەدى. ءبارىبىر شىنايى ونەر، شىن تالانت ارتىنان كورەرمەن ەرتپەي قويمايدى. جالپى، شىن ونەردىڭ، شىن ونەرپازدىڭ جانكۇيەرى قاشاندا از بولادى. نەگە دەسەڭىز، ونى ءتۇسىنۋ، ونىڭ جاساپ جۇرگەن ونەرىنە ءۇڭىلۋ قيىننىڭ قيىنى. سودان دا بولار جالپى كورەرمەننىڭ جەڭىل-جەلپى نارسەگە جۇگىرۋى. ول تازارتۋدى ءاربىر كورەرمەن، ءاربىر تىڭدارمان وزىنەن باستاۋى ءتيىس. رۋحاني تالعامدى ءوسىرۋ كەرەك. جانە ءبىزدىڭ كورەرمەننىڭ ءبارى سۇمدىق دارەجەگە ءتۇسىپ كەتتى دەپ تاعى ايتا المايمىز، نەگە دەسەڭىز ءبارىبىر بىزدە رۋح بار. قانىمىزدا باياعى ماقال-ماتەلىمىز بولسىن، جىرشىلاردىڭ جىرىنىڭ سارقىنشاعى جاتىر، ءبىز سولاردىڭ ۇرپاعىمىز. سوندىقتان ءبىزدىڭ زەردەمىزدى ءتۇرتىپ، تۇيسىك سالۋدىڭ ءوزى جەتىپ جاتىر. سول ءۇشىن ونەرپازدارىمىزدا كۇرەسۋى ءتيىس. تۇڭعىشباي اعامىز ايتپاقشى: «ىشقىرىمدى شەشسەم ەلدىڭ ءبارى كۇلەدى ەكەن» دەپ كۇلگەنگە كۇلە باعا بەرەتىن بولساق، ءبىز ءۇشىن ول تراگەديا.
– ءقازىر قوعامدا ءورشىپ تۇرعان تاقىرىپتىڭ ءبىرى – ءدىن. ساقالىن ساپسيتىپ، بالاعىن شۇنتيتىپ العان ءىنى-باۋىرلارىڭىز جەتەرلىك. ولار ونەردە دە، ولەڭدە دە، اناۋ كرەسلودا دا ءورىپ ءجۇر. مۇمكىن، ماعان ءدىننىڭ قاتىسى قانشا، مەن اكتەرمىن عوي دەرسىز. ءبىراق، ۇلت جۇلدىزى رەتىندە، ءسىزدىڭ ازاماتتىق پوزيسياڭىزدى بىلسەك دەپ ەدىك. قازاققا ءدىنشىل بولۋ قانشالىقتى قاجەت؟ مۇمكىن ءعىلىم-بىلىمى دامىعان ەل بولۋعا ۇمتىلعان دۇرىسىراق شىعار...
– دىنگە قاتىسىم قانشا دەپ ايتا المايمىن. سەبەبى، ءدىن ءبىزدىڭ تەمىرقازىعىمىز. ءبىز تانىسقاندا ءدىنىڭ نە دەپ جاتامىز. ەندى ودان اجىراپ كەتىپ، قاتىسىم جوق دەۋدەن قۇداي ساقتاسىن. وعان ءبارىمىزدىڭ قاتىسىمىز بار. پايعامبارىمىز مۇحاممەد س.ع.س ايتادى دىندە بولىڭدار، ناماز وقىڭدار، اللا تاعالانىڭ ايتقانىن ىستەڭدەر، ءبىراق ونىڭ فاناتى بولماڭدار. مەن سونى ۇستانامىن. سەبەبى، ءار نارسەنىڭ ءوز ولشەمى بولادى. تەك، ءدىندى ۋاعىزداعىڭ كەلسە، مەشىتكە بارىپ، ءدىننىڭ وقۋىن وقىپ، ۋاعىڭىزدى ايت. ال، ونى وقىماي، بىر-ەكى سۇرەنى جاتتاپ الىپ، شاريعات ايتۋعا تىيىم سالىنعان. سول ءبىردى ەكىلى ءحاديستى جاتتاپ الىپ، اقىل ايتاتىندارعا قارسىمىن. ءدىندى وقىپ، تانىعان سوڭ عانا سەنىڭ ءدىني ۋاعىز ايتۋعا قاقىڭ بار، وعان دەيىنگىنىڭ ءبارى قۇر شارۋا دەپ ويلامىن.
– دۋلىعا اعا، ءبىزدىڭ ءداستۇرلى سۇراعىمىزدى قويسام، قولىندا بيلىگى بار شەنەۋنىك بولساڭىز حالقىڭىز ءۇشىن نە ىستەر ەدىڭىز؟
– شىنىمدى ايتسام، جالپى شەنەۋنىككە تابيعاتىم قارسى اداممىن. ءوزىم ونەرى ادامىمىن، تۋمىسىم ونەر ادامى. سوندىقتان ۇيتەر ەدىم، بۇيتەر ەدىم دەي المايمىن.
– دەگەنمەن، بولا قالدىڭىز دەپ ەلەستەتسەك
– قۇرىعاندا جول جاسايتىن ەدىم (كۇلىپ). ءوزىم ونەردە جۇرگەندىكتەن ءبىرىنشى حالىقتىڭ ونەرىن كوتەرەتىن ەدىم، ونەرگە قولداۋ كورسەتەتىن ەدىم. قاي ەلگە بارساڭىزدا الدىمەن ونەرىمەن باعالانىپ جاتادى. مەنىڭ ايتىپ تۇرعانىم شىنايى ونەر. شىنايى ونەردە كىمدەر ءجۇر ءقازىر، شىنايى ونەردە ناعىز جانكەشتىلەر ءجۇر. ول انا تويدا ءان ايتىپ جۇرگەندەر ەمەس، ولار دومبىرامەن ءان ايتىپ جۇرگەن ءداستۇرلى انشىلەر، قوبىزشىلار، تەاتردا جۇرگەن ارتىستەر. بۇلار شىناي ونەردىڭ يەلەرى، بۇلار جانكەشتىلەر. مىنە، مەن شەنەۋنىك بولسام وسىلاردى كوپ ناسيحاتتايتىن ەدىم. ءقازىر، ماڭعىستاۋعا، قىزىلورداعا، جەتىسۋعا بارساڭىز سول تورت-بەس مەكتەپ ساقتالعان، مەنى تاڭ قالدىراتىنى سول ءداستۇرلى مەكتەپتىڭ ولمەي كەلە جاتۋى. ءقازىر ءبىراز السىرەدى، ءبارىبىر وسى ءداستۇرلى ونەردى ناسيحاتتايتىن، سونى ۇستاناتىن جاستار بار. جىر ايتىپ، كۇي شەرتكەن جاستاردى كورگەندە تاڭ قالاسىڭ، سۇيسىنەسىڭ. كىشكەنە اقشا تۇسسە ءان جازعىزىپ، تانىمال بولعىسى كەلەتىندەر كوپ، ال وسىنداي ورتادا قولىنا دومبىرا الىپ، ۇلتتىق ونەردى ناسيحاتتاۋ شىنىمەن دە قۇرمەتكە لايىق!
– ءسىز نەدەن قورقاسىز؟
– ادام بالاسى ەڭ ءبىرىنشى اللادان قورقۋى كەرەك، سوسىن پەندەشىلىگىنەن. اللادان عانا قورقىپ، سەنىپ، باسقا قورقۋلارىڭىدى سوعان تاپسىرۋ كەرەك. جاراتۋشىعا سەنىپ، ودان قورىققان ادام عانا باسقا ەشتەڭەدەن قورىقپايدى.
– «قامشى» پورتالىنىڭ وقىرماندارىنا دەگەن تىلەگىڭىز
– سىزدەر دۇرىس وي جازىپ، سول دۇرىس ويدى وقيتىن ويلى، كوزى اشىق جاس وقىرماندارىڭىز مولىنان بولسىن!
– ادەمى اڭگىمەڭىز، سالماقتى پىكىرىلەرىڭىز ءۇشىن راحمەت!
قامشىگەر: ايجان قالييەۆا
