«ولاردى ءوز-وزىن ولتەرگەندەر سياقتى بولەك جەرلەيدى»
كاۆكازدا نامىس ءۇشىن ءولتىرۋ نەگە توقتاماي تۇر؟
23 ناۋرىز كۇنى داعىستاندا قىزدارىن ازعىندىق مىنەز-قۇلىق كورسەتتى دەپ كۇدىكتەنگەن اكەسى ەكى قىزىن ولتىرگەنىن مويىندادى. ول جەلتوقسان ايىندا قىزدارىن باۋىزداپ، ودان كەيىن دەنەلەرىن اۋىلدىڭ شەت جاعىنا اپارىپ، تاۋعا كومىپ تاستاعان. كىشىسى 16 جاستا. تەرگەۋ بارىسىندا داعىستاندىق مۇنداي قاتىگەز ارەكەتكە بارۋىن قىزدارىنىڭ ۇيگە كەش كەلۋىمەن ءتۇسىندىردى. ونىڭ ويىنشا، «تاۋ قىزدارى مۇنداي ارەكەتكە بارماۋ كەرەك». «نامىس ءۇشىن ءولتىرۋ» سولتۇستىك كاۆكازدا ۇنەمى بولىپ تۇرادى، ءبىراق ءبىرقاتار سەبەپتەرگە بايلانىستى ول جايىندا ءسوز قوزعاۋعا بولمايدى. قانداي ارەكەتتەر ادەپسىز مىنەز-قۇلىقتارعا جاتادى؟ نەگە ۇياتسىزدىقتى قانمەن جويۋ كەرەك؟ مۇنداي جابايى ءسالت-داستۇردى جويۋدىڭ مۇمكىندىگى بار ما؟ نەگە قوعام ولتىرگەن ادامنىڭ جاعىندا بولادى؟ وسى جانە باسقا دا سۇراقتار بويىنشا لەنتا.رۋ سايتى جاۋاپ ىزدەپ كورىپتى. سولتۇستىك كاۆكازدىڭ يسلام زەرتتەۋلەرى ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى، داعىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاستار مونيتورينگ توبىنىڭ جەتەكشىسى رۋسلان گەرەيەۆ سۇحبات بەرگەن بولاتىن.
«لەنتا.رۋ»: اتاپ ايتقاندا، نامىس ءۇشىن ءولتىرۋ – سولتۇستىك كاۆكاز بەن داعىستاندا كوپ تارالعان با؟
رۋسلان گەرەيەۆ: شىنىندا دا، كىسى ءولتىرۋ بولىپ تۇرادى، ءبىراق مۇنداي قىلمىستاردىڭ جۇيەسىن ايتىپ جاتۋ دۇرىس ەمەس. ونداي مۇلدە جوق. نامىس ءۇشىن ءولتىرۋ – بىزگە ادات بويىنشا قالىپتاسقان ەسكى جول، ەجەلگى سالت. ادام تىعىرىققا تىرەلىپ، تۋىسىنا تاربيە بەرە الماسا، نە ءسوزىن وتكىزە الماسا، ول وكىنىنكە قاراي، وسىنداي قايعىلى جاعدايعا اپاراتىن ارەكەتتەرگە بارادى. داعىستاندا بولىپ تۇرادى، ءبىراق كەڭىنەن تارالماعان. جانە قوعامدىق ۇيىمدار مەن ءدىني قۇرىلىمدار مۇنى ايىپتايدى. مۇنداي قىلمىس تۇرلەرى ادات ينستيتۋتى بەرىك قالىپتاسقان، ءالى دە ساقتالعان شالعاي اۋدانداردا، تاۋلى ايماقتاردا، اۋىلدى جەرلەردە بولىپ تۇرادى.
باسقا بىرەۋ جامان ويلاپ قالماۋ ءۇشىن، ءوز بالالارىن ولتىرۋگە دايىن بولۋى بۇل ەرەجەلەردىڭ سونشالىقتى ماڭىزدى بولعانى ما؟
سولتۇستىك كاۆكازدىڭ قوعامدىق ومىرىندەگى مەحانيزم مەن ىشكى ءتارتىپ كوبىنە ءداستۇرلى كودەكستارمەن ايقىندالادى. بۇل اتا-انالار مەن بالالارعا، ەرلەر مەن ايەلدەرگە دە قاتىستى. كودەكس ۇرپاقتان ۇرپاققا ساقتالىپ كەلە جاتىر. ءتىپتى، 1990-شى ريەۆوليۋسيالىق جىلدارداعى كەزەڭدە از وزگەرىسكە ۇشىرادى. كەرىسىنشە، ءدىني ۇستانىمدار، اداتتاردىڭ ىقپالى سياقتى كۇننەن كۇنگە كۇشەيىپ كەلەدى.
ءبىر جامانى ۇكىمەت بۇل باعىتقا جەتكىلىكتى نازار اۋدارمايدى – ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن قوعامدىق قۇرىلىم جوق. قالاي جاساۋ كەرەك، نە جاساۋ كەرەك، كىم اينالىسۋ كەرەك: جۇمىستىڭ ناقتى كونسەپتىسى جوق. ادام ماسەلەمەن بەتپە-بەت كەزدەسكەندە، اشۋدىڭ سالدىرىنان وزدىگىنشە ارەكەت جاساپ قويادى. مۇنىڭ ارتى قايعىلى جاعدايلارعا ۇلاسىپ جاتادى.
سوندا قالاي؟ ۇياتتى قىزىنىڭ قانىمەن جۋىپ-شايىپ، قۇرمەتكە يە بولادى ما؟
وكىنىشكە قاراي، بۇل جازىلماعان زاڭ ءالى دە بار: ءىستى سول كۇيىندە قالدىرعاننان ادام كەك قايتارعان ادامنان كوبىرەك ايىپتالادى. ارينە، بۇل ىس-ارەكەتىمەن قۇرمەتكە بولەنبەيدى. ءبىراق، كەم دەگەندە، ابىرويسىزدىقتان ارىلادى. الايدا، ءدىني تۇرعىدان قاراعاندا، قىلمىستىڭ اتى قىلمىس، ونى بارلىق دىندەر ايىپتايدى.
ءداستۇرلى يسلام دا سول دىندەرگە جاتادى ما؟
مۇلدەم قابىلدامايدى. ويتكەنى، ءدىننىڭ نەگىزگى پرينسيپتەرىنىڭ ءبىرى – «ادام ولتىرمەۋ». بۇل ادات ءداستۇرى مەن شاريعاتتىڭ قايشى كەلەتىن تۇستارى. ماسەلە مىنادا، ادات ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتىر، ال ايات – ۇستانىم. قيسىنعا سالىپ قاراساق، ادات اياتتان كەم تۇسپەيدى، ويتكەنى بۇل تاريحي نورمالاردان قۇرىلعان. سونىمەن قاتار، كەيبىر جاعدايلاردا ول قوعامعا پايدالى بولىپ، ءدىني سەنىمدەرگە سايكەس كەلىپ جاتادى. اۋىل اقساقالدارى شاقىرىلادى، ولار ەشقانداي قىلمىستىڭ ورىن الماۋىنا تىرىسادى. اتاپ ايتقاندا، اكەسى ەكى قىزىن باۋىزداپ تاستاعاندا، ۇلكەن رەزونانس تۋعىزدى، قوعام مۇنى ايىپتايدى. ءبىراق، بالالاردى ەندى قايتارا المايسىڭ.
ادەپسىز مىنەز-قۇلىق تانىتۋدىڭ شەكاراسى قانداي؟
كۇيەۋگە شىقپاعان قىزدارعا، ايەلدەرگە قاتىستى ايتاتىن بولساق: جاقىندىق، جىنىستىق قارىم-قاتىناس تۇرعىسىندا. كوبىنە باستى نازار وسىعان قويىلادى. الايدا كەيبىر جەڭىل-جەلپى حابار الماسۋ مەن ۇيگە كەش كەلۋ كۇدىككە سەبەپ تۋعىزۋى مۇمكىن. بەس-التى جىل بۇرىن داعىستاننىڭ مۋفتياتى ادامدى نەگىزسىز ايىپتاۋ جاۋاپكەرشىلىك تارتۋ دارەجەسىندەگى قىلمىس دەپ شەشىم شىعارعان بولاتىن. سوندىقتان، بۇل ماسەلەنىڭ ازداپ شەشىمىن تاپتىق.
بۇل پراكتيكا ەرلەرگە دە قولدانىلادى ما، الدە رۋدى ايەلدەر عانا ماسقارالاي الادى ما؟
ونداي جاعدايدا ەرلەردى قالاي جازالايدى؟
كەز كەلگەن ادەپسىز قىلىق جىنىسقا بولىنبەيدى. بۇل ايەلدەرگە دە، ەر كىسىلەرگە دە قاتىستى. ادات بارىنە ورتاق جۇرەدى. تەك ەر ادامنىڭ ارتىقشىلىعى كوبىرەك، ونىڭ مارتەبەسى بولەك جانە جاۋاپكەرشىلىگى باسقا كريتەرييلەر بويىنشا انىقتالادى. ەر ادامعا ىستەۋگە بولاتىن نارسەنى ايەلدەرگە تىيىم سالادى. ەر ادام نەكەسىز قارىم-قاتىناستان كەيىن نەكەلەرىن زاڭداستىرۋعا قۇقىسى بار. ول وعان ۇيلەنىپ، ماسەلەنى شەشە الادى. ايەلدىڭ ونداي قۇقىعى جوق – سوڭعى ءسوزدى ەر ادام ايتادى. سوندىقتان ونىڭ بولاشاعى ءاۋ باستان ءتارتىبى مەن مىنەز-قۇلقىنا بايلانىستى. ونىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىن كەز كەلگەن نارسە ول ءۇشىن ءولىم جازاسىنا اينالۋى مۇمكىن.
مۇنداي جازادان كەيىن، ءتىپتى، مولاسىن تابۋ قيىن دەيدى. ول راس پا؟
ولاي ەمەس. ءوز-وزىن ولتىرگەندەردى جەرلەگەن سياقتى ولاردى دا بولەك جەرلەيدى. ءبىراق جاسىرىن ەمەس. بۇلاي تەك تەرروريستەردى جەرلەيدى.
مادەنيەتى مەن ءدىنى بولەك جاققا كوشىپ كەتسە، وزدەرىمەن بىرگە اداتتىڭ نورما جۇيەسىن الىپ جۇرەدى مە؟ ول جاقتا دا ساقتالادى ما؟
ارينە. مىسالى، سولتۇستىك وڭىرلەردى الساق – سۋرگۋت، حانتى-مانسييسك، نەفتەگانسك. ول جاقتا مۋنيسيپالدى بىلىممەن مىڭداعان ادامدار تۇرىپ جاتىر. جانە ولار ءوز زاڭدارىمەن تۇرادى. سولتۇستىك كاۆكازدىڭ ادامدارى قايدا جۇرسە دە، ءتارتىپ جۇيەسى بىردەي.
