كوركەم ادەبيەت - ادامنىڭ تاربيەشىسى. وتكەن عاسىردىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ كوشىن باستاپ تۇرعان اباي قارا ولەڭ مەن قارا ءسوزدى ءوز بيىگىنە كوتەرە بىلگەنى كوزى قاراقتى جانداردىڭ بارلىعىنا  بەلگىلى. بۇگىنگى كۇندە دە ءوز ءدامىن جوعالتپاعان  ابايدىڭ مۇراسى بىرنەشە شەت تىلدەرگە اۋدارىلعان.

ال بۇگىندە كوركەم شىعارمالاردىڭ شەت تىلگە اۋدارىلۋى جايلى  از ەستيمىز. ونىڭ باستى سەبەبى نە؟ جارناماسى از با، الدە قالاي؟ ءتول تۋىندىلارىمىزدىڭ شەت تىلدەردە سويلەۋىنە مەملەكەت قانداي جاعداي جاساپ وتىر دەگەن سىندى سان ساۋال ادەبيەتتە جۇرگەن ءاربىر ازاماتتىڭ كوكەيىندە بولۋى مۇمكىن. ەندەشە، وسى سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ىزدەپ كورەلىك!

 ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ «بولاشاققا باعدار:رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا وتاندىق مادەنيەت بۇۇ-نىڭ التى ءتىلى – اعىلشىن، ورىس، جۇڭگو، يسپان، اراب جانە فرانسۋز تىلدەرىندە سويلەيتىنىن ايتقان بولاتىن. سونىمەن قاتار، اۋدارما بيۋروسىن قۇرۋ ماسەلەسى دە كوتەرىلگەن-دى.

مەملەكەتتەن قولداۋ كورسەتىلگەلى جاتقانىن بىلدىك. ال قانداي وزگەرىستەر ورىن الۋدا؟ الەمدىك ارەناعا قانداي شىعارمالار ەنۋى كەرەك؟  قامشى اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ءجۋرناليسى قازاق ادەبيەتىندە وزىندىك ورنى بار قاسىمحان بەگمانوۆ، بەكسۇلتان نۇرجەكەۇلىمەن جانە اۋدارما سالاسىندا العاشقى قادامىن باسىپ جاتقان جاس اقىن ەدىلبەك دۇيسەنوۆپەن  بۇگىنگى اۋدارمانىڭ دەڭگەيى اياسىندا سۇحبات جۇرگىزگەن بولاتىن.

قاسىمحان بەگمانوۆ، اقىن، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.

قازىرگى كوركەم ادەبيەتتىڭ شەت تىلدەرگە اۋدارىلۋ قانداي دارەجەدە؟ شىعارمالاردىڭ شەت تىلدەرگە از اۋدارىلۋىنىڭ باستى سەبەبى نەدە؟

اۋدارمانىڭ دارەجەسىنە كەلەر بولساق، ونى بىرنەشە بولىككە ءبولىپ قاراۋعا بولادى. بىرىنشىدەن،  اۋدارما جاسايتىن ادامنىڭ اقىندىعىندا. ەگەر اۋدارما جاساعان ادامنىڭ ولەڭگە، قارا سوزگە ەش قاتىسى جوق  بولسا، ءسوز ءقادىرىن تۇسىنبەيدى. ءسوزدى بەلگىلى دارەجەسىندە ورنەكتەي المايدى.  ەكىنشىدەن، سوزبە – ءسوز اۋدارما جاساعان ادامنىڭ ولەڭنىڭ تابيعاتىن اشا الماۋىندا. قالامگەردىڭ ءاربىر ءسوزىنىڭ استارىندا تەرەڭ ءبىر ماعىنا، وي  جاتادى. ونى بىرەۋ تۇسىنەدى، ەندى بىرەۋ استارىنا ۇڭىلمەستەن ەڭ جەڭىل دەگەن بالاماسىن قولدانادى. ماعىناسىن دۇرىس جەتكىزە المايدى. ۇشىنشىدەن، شىعارمانىڭ اۆتورى مەن اۋدارماشىنىڭ دەڭگەيلەس بولماۋىندا. 

اۋدارما سالاسىنداعى ەڭ وزەكتى ماسەلە قايسى؟

اۋدارما سالاسىندا تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە بار. اۋدارىلاتىن شىعارمانىڭ اۆتورىنىڭ جاسى دا ەسكەرىلەدى. قانشا جەردەن جاستارعا جاعداي جاسامىز دەسەك تە ، ورتا تولقىندى ۇمىت قالدىرىپ جاتامىز. اعا تولقىن ءبىر بولەك، جاستار ءبىر بولەك. سوڭعى ساياسات جاستارعا جاعداي جاسايمىز دەپ ساپاسىز دۇنيەلەردى نارىققا شىعارىپ جاتادى. ءتىپتى ادامنىڭ جاسىنا شەكتەۋ قويۋدا. اۋدارما جاساۋعا 35-تەن 40 جاسقا دەيىنگى تۇلعا بولۋ كەرەك دەپ جاتادى. ول دۇرىس ەمەس. شىعارما اۋدارىلۋ ءۇشىن اۋەلى قازاقتى مويىنداتۋ كەرەك. حالىق مويىنداعان ەڭبەكتەردى وزگە ۇلتقا دا ۇيالماستان كورسەتە الامىز.

باسقا شەت ەلدىڭ جاس قالامگەرلەرىنىڭ شىعارمالارى الەمدىك ارەناعا تەز ەنىپ جاتادى. وزگە تىلدەرگە تەز ارادا اۋدارىلىپ، وقىرمانعا ۇسىنىلادى. الەمدىك دارەجەدەگى بەستسەللەر دەپ تانىلىپ جاتادى. وتاندىق قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارى نەلىكتەن ءدال سولاي ناسيحاتتالمايدى؟

ال مەملەكەت تاراپىنان كوركەم شىعارمالاردىڭ اۋدارىلۋىنا قانداي جاعداي جاسالعان؟

ءدال وسى سۇراق اياسىندا قازاقستان جازۋشىلار وداعى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى، «قالامگەر-مەديا» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، اقىن جاناربەك سادىقان ۇلى اشىمجانمەن «قازاقپارات» اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى سۇحباتتاسقان بولاتىن.

جاناربەك سادىق ۇلى: «سوڭعى جىلدارى جازۋشىلارعا بيلىك تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلىپ كەلەدى. ايتكەنىمەن، ادەبي اۋدارماعا مەملەكەتتەن تىكەلەي قارجى بولىنبەسە، ونىڭ جۇزەگە اسۋى قيىن. كەڭەس وداعى تۇسىندا ادەبي اۋدارماعا مەملەكەتتەن ارنايى قارجى بولىنەتىن. سونىڭ ارقاسىندا داڭقتى كلاسسيكتەرىمىز: اۋەزوۆ، مۇسىرەپوۆ، سوقپاقپايەۆتار وزگە تىلدەرگە اۋدارىلدى.

 ءقازىر جەكەلەگەن جازۋشىلار ءوز تانىستارى نەمەسە جەكە قارجى مۇمكىندىكتەرىن پايدالانىپ، اۋدارتتىرىپ جاتىر. مىسالى، تۇركيادا بەكسۇلتان نۇرجەكەيەۆ، نۇرلان ورازالين، عالىم جايلىباي، ۇلىقبەك ەسداۋلەت، سماعۇل ەلۋباي، ءسابيت دوسانوۆ، جۇماباي شاشتاي، مارحابات بايعۇت، راحىمجان وتاربايەۆ، بەرىك شاحانوۆ سەكىلدى قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارى تۇرىك تىلىنە اۋدارىلىپ، باسىلدى، تاراتىلدى. بۇعان نەگىزىنەن قولداۋ كورسەتكەن قازاقستاننىڭ تۇركياداعى ەلشىلىگى جانە «تۇركسوي» ۇيىمى بولاتىن. كوبىنە، ەلشىلىكتەر ارقىلى جۇمىس جاسالدى.

سوڭعى ۋاقىتتارى مىسالى، 2015 جىلى 80 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا مۇقاعالي ماقاتايەۆتىڭ ولەڭدەرى جۇڭگو تىلىنە اۋدارىلدى» ، - دەپ مەملەكەتتەن اۋدارما سالاسىنا قارجى بولىنەتىنىن ايتىپ ءوتتى.

بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى، جازۋشى.

قازىرگى تاڭداعى اۋدارما سالاسىنا قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟

ادەبيەت پەن ونەر مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق كورسەتكىشى. ال ۇلتتىق كورسەتكىشىمىزدى مەملەكەت تانىتۋعا ات سالىسۋ كەرەك. ءوز-وزىمىزدى ەكونوميكالىق جاعىنان، باسقا جاعىنان  دامىدىق دەپ قايتا-قايتا ايتا بەرۋ دۇرىس ەمەس. ءار ەل ءوزىنىڭ ادەبيەتى مەن ونەرى نەگىزىندە تانىلادى. پرەزيدەنتتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» دەگەن ماقالاسىندا اۋدارماعا جاعداي جاسالىپ وتىر. بۇل باستاما كوپ نارسەدەن ءۇمىتتى ەتەدى. ءبىزدىڭ مەملەكەتتى وزگە ەلدەردىڭ تانۋى- ادەبيەت پەن مادەنيەتتەن باستالدى. شىعارمالارىمىز وزگە تىلدە جارىق كورگەندە عانا، ءبىزدىڭ ەلدى تانۋشىلاردىڭ سانى ارتادى.

ال اۋدارماعا كەلەر بولساق، وسى سالادا تەر توگىپ جۇرگەندەر بار. الايدا كوپ ۋاقىت كەرەك. ءبارى ءبىر كۇندە بولا سالمايدى. اۋدارما - ءبىر حالىقتى كەلەسى حالىققا تانىستىراتىن كوپىر. ال سول كوپىردىڭ قۇرىلىسىنا ۇزاق ۋاقىت تالماي ەتۋ كەرەك.

ال اۋدارماشىلاردىڭ دەڭگەيىنە قانداي باعا بەرەسىز؟

نەگىزىنەن كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە اۋدارماشىلار تەك قازاق تىلىنە ورىس تىلىنە اۋدارۋمەن عانا اينالىستى. تىكەلەي اعىلشىن، فرانسۋز، جۇڭگو تىلىنە اۋداراتىندار كەمدە-كەم ەدى. قازىرگى كەزدە دە جوقتىڭ قاسى. قازىرگى كەزدە بار، ءبىراق ولار جولما-جول اۋدارۋشىلار عانا.  الايدا شىعارمانىڭ ءمان-ماعىناسىن تولىق جەتكىزە الاتىن  كوركەم اۋدارماشىلار ءالى قالىپتاسقان جوق. بۇگىندە اۋدارما رەداكسيالارى بار دەپ ەستيمىز، ءبىراق اۋدارمادان كىتاپ وقىدىم دەگەندى ەستىمەپپىن. بۇدان بولەك ءوزى قالىپتاسقان اۋدارماشىلار دا بار. مىسالى، ج.ورازباي پارسى تىلىنەن تىكەلەي اۋدارادى. قالىپتاسىپ كەلە جاتقان اۋدارماشىلارعا جاعداي جاساۋ كەرەك.

ءوزىڭىزدىڭ شەت تىلدە جارىق كورگەن قانداي شىعارمالارىڭىز بار؟

امەريكادا «كۇتۋمەن كەشكەن عۇمىر» رومانىم، ال تۇركيادا «ءبىر وكىنىش، ءبىر ءۇمىت» رومانىم اۋدارىلدى. مەنى ارنايى شاقىرىپ، اۋدارمانىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. تۇركيادا جارىق كورۋىنە قولعابىس ەتكەن ەلشىلىكتە وتىرعان جانسەيىت تۇيمەبيەۆ بولدى. جالعىز مەنىڭ عانا ەمەس جيىرما شاقتى اۆتوردىڭ كىتاپتارى تۇرىك تىلىنە اۋدارىلدى. تۇركيا جۇرتى تۋىستاس حالىق بولعاندىقتان ول جاقتا وقىلۋى سالىستىرمالى تۇردە جوعارعى دەڭگەيدە.

ال اۋدارما ەكى ەلدە دە 1000 دانامەن جارىق كوردى. بۇل دەگەن مەنى بۇكىل امەريكا نەمەسە تۇركيا تۇگەلىمەن تانىپ كەتتى دەگەن ءسوز ەمەس. الايدا از دا بولسا ۇلكەن ءىستىڭ باسى بولىپ وتىر.   بۇدان بولەك بىرنەشە اڭگىمە، پوۆەستەرىم شەت تىلگە اۋدارىلىپ ءجۇر. ولاردى اۋدارما دەپ سانامايمىن. ءوزىم باسقا تىلگە اۋدارما جاساۋ دەگەنگە قاتتى قىزىعا بەرمەيمىن. مەنى قازاق وقىسا ماعان سول جەتكىلىكتى.

وسى ورايدا اۋدارما سالاسىنا بەت بۇرىپ،  بودلەردىڭ ولەڭدەرىن ورىس تىلىنەن قازاق تىلىنە اۋدارىپ جۇرگەن جاس اقىن ەدىلبەك دۇيسەنوۆپەن بايلانىسقا شىقتىق.

ەدىلبەك دۇيسەنوۆ، جاس اقىن.

قازىرگى اۋدارمانىڭ دەڭگەيى قانداي؟ اۋدارماشىلار ءتۇپنۇسقاداعى ويدى ءدال جەتكىزە الادى ما؟

كىممەن پىكىرلەسىڭىز، مەيلى قاي ورتاداعى ادەبيەت حاقىنداعى ايعايلى-شۋلى اڭگىمەنىڭ اراسىندا بولىڭىز، ءدال ءقازىر ادەبيەتتەگىلەر مەن ادەبيەتتە ءجۇرمىن دەپ ەسەپتەيتىن ەكىنىڭ ءبىرى اۋدارما ماسەلەسىن ءسوز قىلادى. قارا اسپاندى توندىرەدى، ءتىلى جەتكەندى قارعايدى، ءوزى قازاق ادەبيەتى تۇگىلى وقىرمان ويىنىڭ قارعا ادىم جەرگە العا جىلجۋىنا تيتىمدەي دە ۇلەسىن قوسۋعا نيەتتى بولا تۇرماسا دا. ارينە، وسىنداي ورتاداعى اڭگىمەلەر ب ا ق بەتتەرىنە ءدال سولامايىمەن قوتارىلىپ جاتقانى بار. ولاي بولعان دا، بولا بەرەتىن دە شىعار. بىرنەشە اي بۇرىن ءتوقتارالى اعا تاڭجارىقتىڭ "جاس ادەبيەتشىلەردى "ەميگراسياعا" جىبەرۋ كەرەك" دەگەن ماقالاسى "ادەبيەت پورتالىندا" جارىق كوردى. ءبىز كوكسەگەن مۇرات پەن ءبىزدى تولعاندىرعان ءبىراز شەتىن ماسەلەنىڭ شەشىمىن ايتىپ وتكەن وتكىر ماقالا بولدى. سۇراققا كوشسەك. اۋدارمانىڭ دەڭگەيىن ءدال ءقازىر انىقتاۋ قيىن. ولاي دەيتىن سەبەبىم، مەنىڭ اينالامداعى ەنەرگياسى ولەڭ جازۋدان دا باسقا دۇنيەلەرگە جەتىپ ارتىلاتىن قىز-جىگىتتەر شاما-شارقى، قاداري-حالدەرىنشە اۋدارما جاساپ جاتىر. ءبىراق ولار ءالى  جارىققا شىعىپ جاتىرعان جوق، دەمەك اعا بۋىندار ودان بەيحابار بولۋى دا ءتيىستى. الداعى ۋاقىتتا بيلىكتەگىلەر اۋدارما ماسەلەسىن شەشەمىز دەپ ۋادە ۇستىنە ۋادە بەرىپ جاتىر. ارينە، مۇنداي جاڭالىقتى ەستىپ كورمەگەن تاۋەلسىزدىكتە تۋعان بىزدەر ءۇشىن بۇل قۋانىش. دەگەنمەن، ول دا ەڭ باستى دۇنيەنى شەشىپ بەرە الادى دەپ ويلامايمىن. تاقىرىپتىڭ ساپا جونىندە ەكەنىن ءوزىڭ دە شامالاپ وتىرسىڭ.

ءبىر ەلدىڭ ەكىنشى ەلگە مادەنيەتىن تانىتاتىن اۋدارما سالاسى تۋرالى از دا بولسا وي قوزعاپ كوردىك. بىرەۋ مەملەكەتتەن قولداۋ كۇتسە، ەندى ءبىرى ءوز بەتىنشە قولىنان كەلگەنىن جاساپ باعۋدا. ءبىر پىكىرلەر قازىرگى كوپ ەڭبەكتىڭ ساپاسىزدىعىنا نۇسقايدى. سونىمە قوسا، حالىق اراسىندا قوشەمەتكە بولەنىپ، مەملەكەتتىك سىيلىقتى الىپ جاتقان شىعارمالاردىڭ ءوزى ءبىر شەڭبەر اياسىنان شىعا الماي وتىرعانى دا قىنجىلتادى.

 وتكەن عاسىرمەن سالىستىرعاندا اۋدارما جۇمىستارى از جۇرگىزىلۋدە دەپ جاتامىز. ال شىن مانىندە ءبىرىمىز ءبىلىپ، بىرىمىزگە بەيمالىم بولىپ قالىپ جاتقان ەڭبەكتەر قانشاما...ونىڭ سەبەبى جارنامانىڭ جاسالماۋى مەن حالىققا دۇرىس ناسيحاتتالماۋىنان با دەگەن وي تۋادى. كىتاپ وقۋدىڭ داۋرەنى ءوتىپ كەتتى، ەشكىم كىتاپتى الىپ وقىمايدى دەگەن قالىپتاسقان ستەرەوتيپتەن ارىلاتىن مەزگىل جەتكەن سەكىلدى.

ءتول تۋىندىلارىمىزدى الەمدىك ارەناعا شىعارۋدىڭ ءبىر ارناسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن اۋدارماشى ماماندار دايارلاۋ كەرەك. قازاقستاننىڭ ايتۋلى جوو وزىندە كوركەم ادەبيەتتى اۋدارۋعا دايارلايتىن ماماندىقتار جوق.

جىلىنا باسىلىپ شىعاتىن كىتاپتاردىڭ سانى مەن اۋدارماعا جىبەرىلىپ جاتقان شىعارمالار تۋرالى مالىمەت الۋ ءۇشىن جازۋشىلار وداعىمەن بايلانىسقا شىقتىق. جازۋشىلار وداعى تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى جىلداردا شىققان كىتاپتار مەن باسپاعا جىبەرىلەتىن كىتاپتاردىڭ سانىنان بەيحابار بولىپ شىقتى. ءدال وسى ساۋال اياسىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ باسپا ءسوز قىزمەتىنە قوڭىراۋ شالىپ، كىتاپتاردىڭ باسپادان شىعۋى جايىندا ستاتيستيكالىق مالىمەت سۇرادىق. مادەنيەت مينيسترلىگى تەك «قوعامدىق ماڭىزى بار ادەبيەتتەر» جوباسى اياسىنداعى كىتاپتار جايىندا عانا مالىمە بەرە الاتىنىن جەتكىزدى.

قازاقستاندا جۇزدەگەن باسپا ۇيلەرى بار. ال جىلىنا جارىق كورىپ جاتقان سان تاراۋ كىتاپتاردىڭ سانى مەن ساپاسىنا جاۋاپ بەرەتىن مەكەمە بولماي شىقتى.

ءجۇسىپ بالاساعۇن  «ءتىل – سەنىڭ ەسىگىڭدى كۇزەتكەن ارىستانىڭ، قاراساڭ – سەنى باعادى، قاراماساڭ – وزىڭە شابادى» دەگەن. ءوز ءتىلىمىزدى قۇرمەتتەپ، وزگە ۇلتقا ءتىل بايلىعىمىزدى تانىتىپ، تامىرى تەرەڭ تاريح پەن مەرەيى ۇستەم مادەنيەتىمىزدەن حاباردار ەتەتىن شىعارمالار شەتەلدىك ارەناعا شىعىپ جاتسا  قۇبا-قۇپ بولۋشى ەدى.

قامشىگەر: ايگەرىم تاۋباي