2016 جىلى Gavaachimed Lkhagvasuren جانە Heejin Shin ەتنوگەنەتيستەرى 1130-1250 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن بەس موڭعول ەليتاسىنىڭ تاۆان-تولگويدا (موڭعوليا) جەرلەنگەن قالدىقتارىنا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. وسى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە جەرلەنگەندەر شىڭعىس ۇرپاعىنىڭ اكەلىك نەمەسە انالىق ءتۇپ تامىرى ەكەندىگى تۋرالى بولجام پايدا بولدى.

شىڭعىس حان بەينەسى 1. ەجەلگى قىتايداعى يۋان اۋلەتىندە شىڭعىس حان بەينەلەنگەن سۋرەتى

بۇدان بۇرىن، ياعني 2013  جىلى ب.ا.مۇراتوۆ پەن ر.ر.سۇيىنوۆتەر «شىڭعىس حان مەن ونىڭ تىكەلەي ءتورت ۇرپاعى R1b5 گاپلوتوبىنىڭ وكىلدەرى» دەپ بىرنەشە رەت بولجام ايتقان بولاتىن. تاۆان-تولگويداعى جەرلەنگەندەردەن MN0104 پەن MN0126 تەرمينالدى R1b-M343 ۇلگىسى تەكسەرىلگەن بولاتىن. بەلگىلەۋلەر بويىنشا، اتالمىش گاپلوتۇرلەر R1b-M73 بولىگىنە جاتادى. وسى گاپلوتۇرلەردى تەكسەرۋ بارىسىندا MN0104 جانە MN0126 توپتارى شىڭعىس حاننىڭ اكەلىك نەمەسە انالىق تەگى بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام ايتىلدى.

ايتا كەتۋ كەرەك، تاۆان-تولگوي جەرلەۋىنەن الىنعان MN0376 پالەو-دنق-نىڭ ءۇشىنشى گاپلوتۇرى ماركەرلەرگە سايكەس كاۆكازداعى اسوۆ-الانداردىڭ - قاراشاي-بالكار ر1ا-ي934 ۇرپاقتارىنا جاقىن جانە بۇل شىڭعىستىقتار اسكەرىندەگى اساد ءال-اسان جاۋىنگەرلەرىنە تيەسىلى. فراگمەنتتەرگە سايكەس، R1a1ا گاپلوتوبى MN0376-دا انىقتالدى.

سول پالەو-دنق سەرىكتەستىكتەرىندە R1b-M343، اتاپ ايتقاندا، MN0104 گاپلوتيپى - تەلەۋتتەر، بالقارلىقتار، موڭعولدار، باشقۇرتتار، تاتارلار جانە ت.ب. DYS390 = 22/21 R1b-M73 توپتامالارى بار. باشقۇرتتار اراسىندا مەركى-مىڭ تايپاسى مەن «كارا-تەلەۋ» وكىلدەرى - 17 قادام بويىنشا 3 عانا. بۇل ماڭىزدى سايكەستىك. تەمۋدجيننىڭ اكەسى (شىڭعىس حاننىڭ ءاتى-جونى) - ەسۋگەي ءباھادۇر، مەركىتتەن العاشقى بولاشاق زايىبى جانە تەمۋدجيننىڭ اناسى بولعان وەلۋندى ۇرلاپ كەتكەن.

بارىنە بەلگىلى، وەلۋن 1153 جىلى مەركى چيلەدۋگە تۇرمىسقا شىعۋعا ءسوز بايلاسىپ قويعان، سوندىقتان ول چيلەدۋدەن جۇكتى بولىپ بارۋى ابدەن مۇمكىن. ءبىراق بۇل جەردە ەكى قارسى دالەل بار:

• ەسۋگەي ءباھادۇردىڭ العاشقى ۇلى تەمۇجىننىڭ قاشان دۇنيەگە كەلگەندىگى جانە ونىڭ ايەلى وەلۋندى مەركىت چيلەدۋدەن ناقتى قاشان ۇرلاپ اكەتكەندىگى بەلگىسىز.
• ەگەر ەسۋگەي وەلۋندى الىپ قاشقاننان كەيىن، تەمۇجىن بىردەن تۋىلسا، ياعني توعىز ايدىڭ ىشىندە، وندا شىڭعىس حان مەركىت چيلەدۋدىڭ ۇلى بولۋى ابدەن مۇمكىن.

تاۆان-تولگويداعى قازبالاردىڭ ىشىنەن شىڭعىس حان مەن بورجىگىن اۋلەتىن جانە ەسۋگەي ءباھادۇردىڭ سيمۆولىنا اينالىپ كەتكەن سۇڭقار نەمەسە بۇركىت بەينەلەنگەن التىن جۇزىك تابىلدى.

بۇركىتتىڭ توتەمدىك سيمۆولى «مەركىت» ەتنونيمىنىڭ ەتيمولوگياسىنا جاتادى جانە كوشپەندى اڭ اۋلاۋ كەزىندە شابۋىل جاسايتىن مەرگەندەردىڭ (شەبەر ساداقشىلار) نىساناعا ءدوپ ءتيۋىن بىلدىرەدى.

شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاقتارىنىڭ R1b گاپلوتوپتىق توبىنا تيەسىلى ەكندىگىن راستاۋ نەمەسە جوققا شىعارۋ ءۇشىن يران مەن قىتايداعى حۋلاگيگۋيدتى جانە ءحۋبيلويدتى كومۋ ورىندارىنىڭ پالەون-دنق-سىن تەكسەرۋ، سونداي-اق شىڭعىسحاننىڭ مۇراگەر ۇرپاقتارىن، ۇگەدەيدى، قۇلقان مەن شاگاتاي جانە باسقالارىنىڭ مۇراعاتتىق ۇرپاقتارىن تابۋ قاجەت، سەبەبى، جوشى، بالكىم، شىڭعىس حاننىڭ اسىراپ العان ۇلى بولۋى مۇمكىن.

ەگەر شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاقتارىن Snippams7ء-سۋببولىمى RYb-M73، DYS390 = 22/21 راستاعان بولسا، وندا بۇل باستاپقىدا سياننىڭ، تەلەۋىتتەردىڭ، قىپشاقتاردىڭ، مەركىتتىڭ قۇرامىندا بەلسەندى ەتنيكالىق بولىگىن جانە ەۋرازيانىڭ باسقا دا حالىقتارىن قامتۋى مۇمكىن.

تاۆان-تولگوي كومۋ ۇلگىسىنىڭ لاستانۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن پالەون-دنق جيناقتالىپ، پتر-مەن كۇشەيتىلگەن ساقتىق شارالارى جاسالادى. ەكى بولەك، تازا بولمەدە پتر الدىنداعى جانە كەيىنگى ەكسپەريمەنتتەرىنە ارنالعان، تەك قانا پالەو- ماتەريالدار عانا قولدانىلادى.

تازا بولمەلەر قىسىممەن جانە اۋا ءسۇزۋ جۇيەسىمەن جابدىقتالعان، پالەو ماتەريالداردى وڭدەيتىن نەمەسە زەرتحانادا جۇمىس ىستەيتىن بارلىق ادامدار قورعانىس كيىمىن، ونىڭ ىشىندە ۋلتراكۇلگىن ساۋلەلەندىرىلگەن زەرتحانالىق سىرت كيىم، ماسكا جانە رەزەڭكە قولعاپتار كيەدى، ولار بەتى مەن اۋزى جابىق كۇيىندە جۇمىس ىستەيدى.

بارلىق ماتەريالدار، سونىڭ ىشىندە ترانسەلدەر مەن پيپەتكالار، اەروزولدىق قۇرىلعىلارمەن جابدىقتالعان. زارارسىزداندىرۋعا جۇمىس كولەمى كەم دەگەندە 1 ساعات، تولقىن ۇزىندىعى 254 نم اعارتقىش جانە ۋلتراكۇلگىن ساۋلەسى بار قۇرىلعى پايدالانىلادى. پالەو-دنق قايتالاعىش سىعىندىلارى مەن پتر كۇشەيتكىشتەرى ەركىن رەاگەنتتەردە ورىندالدى. زەرتتەۋشىلەر تابىلعان ورگانيزمدەردىڭ پالەو-دنق ۇلگىلەرىن ەكسپەريمەنت جۇرگىزۋ بارىسىندا لاستانۋىن بولدىرماي، سىنامالار مەن پتر جوق تىستەردى تەكسەرەدى.

شىڭعىس حاننىڭ رەسمي تۋعان كۇنى ادەتتە 1155 نەمەسە 1162 بولىپ ەسەپتەلەدى. ەگەر شىڭعىس حان (تەمۇجىن) 1155 جىلى دۇنيەگە كەلگەن بولسا، وندا ەسۋگەيدىڭ وەلۋندى ۇرلاۋى 1153 جىلى بولسا، شىڭعىس حان مەركيت چيلەدۋدىڭ ۇرپاعى بولماعان. MN0104 جانە MN0126 گاپلوتيپتەرىندە Y20747 ۇلگىلەرىن ءالى تولىق تەكسەرۋ قاجەت.

بولات مۇراتوۆ