پاۆلودار قالاسى كونفەسسياارالىق قارىم-قاتىناستاردى تالداۋ جانە دامىتۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى گ.م. رازدىقوۆا الەۋمەتتىك جەلىدەگى پىكىر-تالاستار مەن ءدىن ماسەلەسىنە قاتىستى سۇحبات بەردى، دەپ جازادى Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى.
-گۇلناز ماقسۇت قىزى، بۇگىنگى كۇنى الەۋمەتتىك جەلىلەردە مەكتەپتەردە ورامال تاعۋ ماسەلەسى قىزۋ تالقىلانۋدا. اسىرەسە، اقتوبە قالاسىندا قار ۇستىندە قارا كيىم كيگەن ايەلدەردىڭ ناماز وقۋلارى تۋرالى شىققان جاڭالىق تاڭ قالدىردى. بۇل قۇلشىلىق ەتۋدەگى اسا قاجەتتىلىك پە الدە قوعامعا قارسىلىق كورسەتۋ مە؟
- ارينە، دىنگە سەنۋ ماسەلەلەرىندە ۇزىلدى-كەسىلدى شەشىم جاساۋعا بولمايدى. ءبىز ورامال تاعۋدى ءداستۇرلى يسلامنىڭ وكىلدەرى دە قولدايتىنىن جوققا شىعارمايمىز. الايدا، الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى تالاستاردىڭ باستى رۋحتاندىرۋشىلارى بولىپ تابىلاتىن جانە مۇسىلمانداردىڭ قۇقىقتارىن جان-تانىمەن قورعايتىن يدەولوگتارعا قاراڭىزشى. وسىنداي تالاستاردىڭ «يدەولوگتارى» وزدەرىنىڭ تۇسىنىكتەمەلەرىندە شاتاسىپ جاتادى. ولار بىرەسە ۋاقىتى كەلگەننەن كەيىن ايەلدەر ناماز وقۋعا ءماجبۇر بولدى، بىرەسە مەكتەپتەردە ورمالا تاعۋعا سالىنعان تىيىمعا كورسەتىلگەن قارسىلىق دەگەندى ايتادى. ايەلدەر بىرەۋدىڭ ۇلكەن ويىنىندا قۇرال بولىپ وتىرعاندىقتارىن، ءقاۋىپتى اداسۋشىلىقتىڭ قۇربانى بولىپ وتىرعاندىقتارىن تۇسىنبەيدى. ايەلدەردىڭ ءوز يدەولوگتارىنا كوزسىز سەنۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى - قاراڭعىلىق.
ورامالدارعا قاتىستى ايتساق، يدەولوگتار ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ اراسىندا ىرىتكى سالىپ، ايەلدەردىڭ ءفاناتيزمىن پايدالانىپ وتىر دەگەن پىكىردەمىن. داۋ-تالاستاردى ورشىتە وتىرىپ، ولار ايەلدەردى مەملەكەت تارابىنان قاتال ساياساتتىڭ قۇربانى بولىپ وتىرعان باتىرلار رەتىندە كورسەتەدى.
- بۇل قانداي ماقساتپەن جاسالادى؟ دەسترۋكتيۆتى اعىمداردىڭ يدەولوگتارى نەنى كوزدەيدى؟
- ارينە ولار قوعامنىڭ اراسىندا الاۋىزدىق تۋعىزۋدى كوكسەيدى. بۇل ءتىپتى دە ءدىني قۇبىلىس ەمەس. ءدىندى بۇركەمەلەنىپ، بەلگىلى توپتاردىڭ يدەولوگتارى ادامداردىڭ مەملەكەتكە، ۇكىمەتكە سەنىمدەرىن جويۋ ماقساتىندا ولاردى ءوز ماڭىنا جينايدى. ءبىز زايىرلى، وركەنيەتتى ەلدە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعانىمىزبەن،ولار قوعامدا قابىلدانعان مىنەز-قۇلىق نورمالارىن مويىندامايدى. وزدەرىنىڭ شارتتارىن ورىنداتۋ ماقساتىندا ولار ارەكەتتەرىن توقتاتپايدى. ەگەر ولار بۇرىنىراق يمامدار تۋرالى وسەكتەر تاراتسا، ءقازىر مينيسترلىكتەر مەن ۇكىمەت تۋرالى قاتاڭ سىن ايتۋعا كوشتى. بۇل ورايدا قارا كيىم كيگەن ايەلدەر مىڭ جىل بۇرىن قالىپتاسقان ارابتاردىڭ كيىم كيۋ داستۇرلەرىن جاڭعىرتۋعا تىرىسادى. ءتىپتى ەلباسىمىز ن.ءا. نازاربايەۆتىڭ قارا كيىمگە قاتىستى تىيىم سالۋىن نازارعا المايدى.ءسوز سىرتقى اتريبۋتتاردىڭ بولۋىندا ەمەس. ەڭ باستىسى، وسىنداي يدەولوگياعا تارتىلعان ادامداردىڭ قوعامعا ءقاۋىپ توندىرۋىندە. تۇراقتى كوڭىل تولماۋشىلىق، ادامدار اراسىندا ىرىتكى سالۋ – دەسترۋكتيۆتى اعىمداردىڭ بەلگىسى بولىپ تابىلادى. ولار الەۋمەتتىك جەلىلەردى «كومەكتەسىڭىزدەر، مۇسىلمانداردىڭ قۇقىقتارى اياق استى بولىپ جاتىر، ناماز وقۋعا تىيىم سالىندى» دەپ بايبالام سالۋدا. وكىنىشكە وراي، يسلام جولىنا جاڭا عانا تۇسكەن ادامدار ولارعا سەنەدى دە، ولارعا اياۋشىلىق تانىتىپ، ءتىپتى جاقتاۋشىلارى بولىپ شىعادى.
- وسىنداي وقيعالارعا قاتىسىپ وتىرعان مەكتەپ وقۋشىلارى - قىز بالالاردىڭ پسيحيكاسى ءۇشىن بۇل ءقاۋىپتى ەمەس پە؟
- ارينە، بۇل بالانىڭ پسيحيكاسى ءۇشىن وتە ءقاۋىپتى.وكىنىشكە وراي، اتا-انالار بالالاردى داۋلى ورتاعا يتەرمەلەگەندە، بالالار وسىنداي جاعدايدىڭ قۇرباندارى بولادى. تارتىس-تالاستار مەكتەپ قابىرعاسىندا اياقتالمايدى، ويتكەنى اتا-انالار بۇل جاعدايدى وتباسىندا دا تالقىلاپ، ورشىتە تۇسەدى، سوندىقتان دا بالالار پسيحولگيالىق جاراقات الادى. جانە دە تاجىريبە كورسەتكەندەي، اتا-اناسىنىڭ دىنشىلدىگىنە «تويعان» بالالار وسە كەلە اكە-شەشەلەرىنەن الشاق كەتەدى. قوعامنىڭ الەۋمەتتەندىرۋدەگى ءرولىن ەشكى جوققا شىعارا المايدى. بالالار اتا-انالارىنان گورى ءوز زامانىنا كوبىرەك ۇقسايدى» دەگەن جاقسى ءبىر دانا پىكىر بار. بۇل دەگەنىمىز – مىنەز-قۇلىقتىڭ گەنەتيكالىق ەرەكشەلىكتەرىنەن گورى الەۋمەتتەندىرۋ تۇلعانىڭ قالىپتاسۋىنا باسىمىراق ىقپال ەتەدى دەگەن ءسوز.
ءبىز شاريعاتتىڭ ايەلدەر بەتى مەن قولدارىنان باسقا دەنەسىن قىمتاپ ءجۇرۋ كەرەك دەگەن كانوندارىن جوققا شىعارمايمىز. بۇل جونىندە قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ نۇسقاۋلارى بار. قمدب نۇسقاۋلارى قازاقستاننىڭ بارشا مۇسىلمان قاۋىمى ءۇشىن قوعامدىق جانە ءدىني باعدار بولۋى ءتيىس.
- ءبىراق سوڭعى كەزدە كەي الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ بلوگەرلەرى «كيمەشەك»، «اقجاۋلىقتى انالار» دەگەن سوزدەردى قولدانىپ ءجۇر. بۇل ولار راديكالسىزداندىرىلىپ جاتىر دەگەندى بىلدىرە مە؟
- سەنگىم-اق كەلەدى، ءبىراق مەكتەپتە ورامال تاعۋعا جانە كوشەدە ناماز وقۋعا قاتىستى داۋلارعا قاتىستى ماسەلەلەردى نازاردان تىس قالدىرا المايمىز.باسقا وبلىستارعا قاراعاندا ادەپتىلەرىنىڭ سانى باسىم بولىپ وتىرعان باتىس قازاقستان وبلىسىندا ارىپتەستەرىمنىڭ، تەولوگتاردىڭ، يمامداردىڭ، قوعامدىق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وتكىزگەن جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا ءقازىر ول جاقتا ءدىني جاعداي ساۋىقتىرىلىپ، وڭ وزگەرىستەر بولۋدا.
ءيا، سوڭعى كەزدە راديكالدار وزدەرىن ازدى-كوپتىپاتريوتتارمىز دەپ تانىتۋعا تىرىسۋدا. ولار«تاكيانى» جاريالادى. بۇل جايىندا بۇرىنىراق ايتقان بولاتىنمىن. ياعني، يدەولوگيالارىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن وزدەرىنىڭ ۇستانعان ءدىني سەنىمدەرىن بۇركەمەلەيدى. ءبىراق سوندا دا ولاردى تانۋعا بولادى. مىسالى، ەگەر ول ءبىزدىڭ يمامداردى ساۋاتى تومەن، زايىرلى ادامداردى، بيلىك وكىلدەرىن كاپىرلەر، كەرتارتپالار، ناداندار دەپ اتاپ، ولارعا دەگەن جاعىمسىز كوزقاراستى ناسيحاتتاپ، دۇشپاندىققا ۇگىتتەيدى. بۇل ولاردىڭ بالاعاتتاپ، قارسى شابۋىل جاساۋ تاكتيكاسى. مەن ولار «ەڭ جاقسى قورعانىس - شابۋىل جاساۋ» دەگەن قاعيدانى باسشىلىققا الادى دەپ ويلايمىن. ءبىراق جاعدايدىڭ بارلىق پارادوكسى مىنادا: ولارعا ەشكىم شابۋىل جاساپ جاتقان جوق. ولار ءسىز بەن ءبىز سياقتى ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى. ءبىز كوتەرىپ وتىرعان قوعامنىڭ پروبلەمالارى ولار ءۇشىن دە وزەكتى. سوندىقتان دا جاساندى وقشاۋلانۋ بولماۋى قاجەت. سوندىقتان دا مەملەكەتىمىز، اسىرەسە ءدىن ساياساتىندا، شەشىم قابىلداۋ بارىسىندا، ءبىرىنشى كەزەكتە بۇكىل قوعامنىڭ مۇددەسىن ەسكەرەدى. سول سەبەپتەن ءبىز «ءداندى ارامشوپتەن» اجىراتا ءبىلۋىمىز كەرەك.
ءيا، ولار وزدەرىن مۇسىلمانداردىڭ قورعاۋشىلارىمىز دەپ كورسەتەدى. ال شىن مانىندە، ولار - جات يدەولوگيانىڭ وكىلدەرى. الەۋمەتتىك جەلىلەر بۇل ورايدا وتە اشىق تا ءمولدىر. قانداي جاعدايدا بولسىن، كەز كەلگەن پوستىلار مەن كوممەنتارييلەر - ادامنىڭ ينتەللەكتۋالدىق قىزمەتىنىڭ ءونىمى.ءار ءتۇرلى نيكتاردا ءبىر ادام عانا وتىرىپ، قوعامدىق تالقىلاۋدى كورسەتۋى مۇمكىن.ءبىر زاڭدىلىقتى ايتقىم كەلىپ وتىر، وسى ادامدار الەۋمەتتىك جەلىلەردە «ءومىر سۇرەدى» دەپ ايتۋعا بولادى. ياعني، ولار كەز كەلگەن ۋاقىتتا وزدەرىنە جاقپاعان كوممەنتاتوردى «جەپ قويۋعا» دايىن. كەي ۋاقىتتا بۇل باسقا جاعىمسىز كوممەنتاتورلارعا قىرعيشا شابۋىل جاسايتىن كومانداعا ۇقسايدى. وكىنىشكە وراي، بىزدە الەۋمەتتىك جەلىلەردە سونشالىقتى ايقىن جۇمىس جوق، كونترناسيحات ماتەريالدارى مەن پوستىلار جانە ت.ب. ازدىق ەتۋدە.ءقازىر الەۋمەتتىك جەلىلەر ۇرىس الاڭى بولىپ وتىرعان كەزدە، ءبىز وسى جۇمىستى دۇرىس جولعا قويامىز دەپ ويلايمىن. مىسالى، ولار سالافيت ماتىندەرى، كىتاپتارى مەن دەموتيۆاتورلارعا تولعان «ۆكونتاكتە» الەۋمەتتىك جەلىسىندە بەلسەندى جۇمىس جاسايدى.
نەگىزىنەن بۇلار تاعدىرى قايعىلى يبن تايميا مەن ابد ال-ۆاححابتىڭ جولىن قۋۋشىلار. جانە دە ادامنىڭ مىندەتتى تۇردە ءسالافيزم-ۆاحابيزمنىڭ جولىن قۋۋشى بولۋى مىندەتتى ەمەس. اتاپ وتكەن ءجون، كوپتەگەن دەسترۋكتيۆتى اعىمداردىڭ وكىلدەرى يبن تايميانىڭ وقۋلىقتارى بويىنشا وقيدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەكسترەميستىك جولدى قۋعاندار دەپ تانىلىپ وتىر.
بلوگەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ورىس تىلدىلەر. وزدەرىنىڭ بەتتەرىندە ولار مۇسىلماندار قۇقىقتارىن قورعاۋشى رەتىندە جازادى. ولار بولعان جەرلەردە ءارقاشان ۇرىس-كەرىس، جاعىمسىز جاعداي ورىن الادى. ەشقانداي ءدىني ءبىلىمسىز، 2-3 كىتاپ وقىپ الىپ ولار يمامداردىڭ بىلىمدەرىنە سىن ايتادى. ولار ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ بەدەلدەرىنە، ءداستۇرلى دىنگە، قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرىنە نۇقسان كەلتىرەتىن اقپارات تاراتادى. دەسترۋكتيۆتى اعىمداردىڭ يدەولوگتارى قازاقستاندىق قوعامنىڭ ادامگەرشىلىك سالتتارىن قۇنسىزداندىرۋعا ۇمتىلادى.
- قاي ۋاقىتتا قاراساڭ دا كوپتەگەن دەسترۋكتيۆتى بلوگەرلەر كۇنى-تۇنى جەلىدە وتىرادى. ولاردىڭ وشپەندىلىك قىزمەتى سولاردىڭ جۇمىسى سياقتى. مۇمكىن ولار ەڭبەكاقى الاتىن شىعار؟
- ارينە، ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار. قوعامدا ىرىتكى سالۋدى كاسىپ ەتكەندەر جانە وسى كاسىبىمەن كۇندەرىن كورەتىندەر دە بارشىلىق.ولار ءبىر ءساتتى پايدالانىپ، قاساقانا دىنگە سەنۋشىلەردىڭ سەزىمدەرىن وزدەرىنە باعىندىرادى. ولار دىننەن الشاق، ءبىراق وزدەرىندىنگە شىنايى تەرەڭ سەنەتىندەر ەتىپ كورسەتەدى. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ دىنگە سەنۋشىلەر ولاردىڭ ارانداتۋىنا ءتۇسىپ قالعانىن قالاماس ەدىم.
كەز كەلگەن ادامدى الداۋعا بولادى، اسىرەسە، الداۋشى ءوزىن قۇدايدان قورقاتىن پەندە ەتىپ كورسەتسە. سەنىم دەگەنىمىز ءبىزدىڭ سانامىزدىڭ ەموسيونالدى بولىگى. ادامنىڭ جايسىز ەموسياسىن تۋعىزساڭىز، ول ەموسيالار سىرتقا شىعادى، سوسىن ونى باسقارا بەرۋگە بولادى. سيرياعا كەتكەن ازاماتتارىمىز وسىنداي احۋالعا دۋشار بولعاندار. ولارعا اۋەلى يسلامنىڭ ءمانى بۇرمالاپ كورسەتىلگەن، كەيىننە ەموسياعا جول بەرىلگەن، ءبىراق، وكىنىشكە وراي، كەش... . مۇنداي سىزبالار قاراپايىم بولعانىمەن، مۇددەلى توپتارعا وتە ءتيىمدى. ولاردىڭ ءومىرى نەگە ۇشىراعانىن ءوزىڭىز جاقسى بىلەسىز. مەن سوتتالعان ازاماتتارىمىزعا ادامنىڭ ساناسىن باۋراۋدىڭ قاراپايىم تەتىكتەرىن تۇسىندىرگەندە، ولاردىڭ ايتاتىنى: «مۇنى بۇرىنىراق بىلمەگەنىمىز قانداي وكىنىشتى».
تاجىريبە كورسەتكەندەي، ادامدى جالداۋدىڭ باستاپقى پروسەسىندە ءدىن تۋرالى اڭگىمە مۇلدەم كوتەرىلمەيدى. قارماققا ءتۇسىرۋدىڭ نەگىزگى تاقىرىپتارى -الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك، سىبايلاس جەمقورلىق، اتى-شۋلى سوت پروسەستەرى، قازىرگى قىزداردىڭ مورالدىق بەينەسى جانە وزگە دە ۇقساس پروبلەمالار. ارينە، ءار ادامنىڭ اتالعان ماسەلەلەر بويىنشا ءوز پىكىرى بار، سوندىقتان ول پىكىرتالاسقا تۇسەدى، ءبىراق وپپونەنتتىڭ پىكىرى اڭگىمەلەسۋشىنىڭ پىكىرىمەن قايشى كەلەدى. اڭگىمەلەسۋ سوڭىندا جالداۋشى قارسىلاسىنىنڭ پىكىرىمەن كەلىسەتىن سىڭاي تانىتادى. اڭگىمەلەسۋلەر مارتەبەسىنەن ولار بىرگە قاتىسۋشىلار مارتەبەسىنە اۋىسادى. وسىلايشا، جاعىمسىز، جاندى اۋىرتاتىن جاعدايدان شىعۋ جولدارىن ىزدەي باستايدى. مىسالى، حاليفات قۇرىپ، يسلامنىڭ كانوندارى بويىنشا ءومىر ءسۇرۋ. ءدىن ماسەلەلەرى بويىنشا ءبىلىمى تاياز ادامعا بارلىعى «ءۇش نەگىز» پوزيسياسىنان ۇسىنىلادى.ءارى قاراي جالداۋ پروسەسى ءورشي تۇسەدى.
- وكىنىشكە وراي، جالداۋشىلار ءوز ماڭىنا ادامداردى كوپتەپ جيناي تۇسۋدە. جەلىدە اشىق جۇمىس جاسايتىن جالداۋشىلارعا قاتىستى شارا قولداناتىن كەز كەلگەن جوق پا؟
- شىنىندا دا، بۇگىنگى كۇنى ادەپتىلەردىڭ تۇتاس توپتارى الەۋمەتتىك جەلىلەردە بەلسەندى جۇمىس جاساۋدا،ادامداردىڭ ساناسىن ۋلاپ، ءوز قاتارلارىنا جاڭا قۇربانداردى تارتۋدا. ولار پسيحيكاعا اسەر ەتۋدىڭ قۋاتتى ادىستەرىن قولدانىپ، مىنەز-قۇلىقتىڭ: يدەولوگيالىق، فيلوسوفيالىق، ءدىني ستەرەوتيپتەرىن قالىپتاستىرىپ وتىر. مىسالى، مەكتەپتە ورامال تاعۋعا قاتىستى ماسەلە جەلىلەردە ۇلكەن رەزونانس تۋعىزدى. ادەپتتەر الەۋمەتتىك جەلىلەردە قىزۋ تالقىلاۋعا قول جەتكىزىپ، ادامدار ەلىمىزدى قىسىم كورىپ وتىرعان مۇسىلمانداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندە پىكىرلەر بىلدىرەدى. مىنە، بۇل راديكالداردىڭ ادامداردىڭ سەزىمىندە ويناي ءبىلۋىنىڭ ءبىر مىسالى.
جاڭا زاڭ جوباسىندا «ءدىني راديكاليزم» تۇسىنىگىنە «تۇلعانىڭ وزگە ادامدارعا ءدىني ۇيعارىمدار مەن دوگمالاردى ءسوزسىز ورىنداۋدى تاڭۋدى ۇندەۋلەرمەن جانە ىس-ارەكەتتەرمەن سۇيەمەلدەيتىن، ءدىني كوزقاراستار مەن سەنىم-نانىمدارعا ۇشقارى، ىمىراسىزدىقپەن ۇستانۋشىلىق» دەگەن سيپاتتاما بەرىلگەن. كەيبىر ادەپتتەردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى مىنەز-قۇلقىن وسىلاي سيپاتتاۋعا بولادى. سول سەبەپتەن مەن جاڭا زاڭ جوباسىندا الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى قوعامنىڭ ءدىني جانە رۋحاني سالتتارىن جوققا شىعاراتىن تەرىس ناسيحاتقا قارسى شارالاردىڭ قاراستىرىلعانىن قۋانا قابىلدايمىن.
-تاتىمدى اڭگىمەڭىز ءۇشىن ۇلكەن راحمەت!
سۇحباتتى جۇرگىزگەن ايگۇل قىپشاق
