ءقازىر الەمدىك نارىقتا مۇناي باعاسى ارزانداپ جاتىر. لوندون بيرجاسىندا اقش-تا وندىرىلەتىن مۇنايدىڭ قۇنى وسى اپتانىڭ باسىندا 7 پايىزعا ارزانداپ كەتتى. ساراپشىلار «اقش-تا سوڭعى ءۇش جىلدا مۇناي باعامى بۇلاي ارزانداماعان» دەپ وتىر. نيۋ-يورك قور بيرجاسىندا دا قارا التىننىڭ قۇنى 13-14 قاراشا ارالىعىندا ايتارلىقتاي تومەندەدى. Brent ماركالى مۇناي باعاسىنىڭ ءبىر باررەلى ءقازىر نارىقتا 66 دوللار بولىپ تۇر.
13-14 قاراشا كۇندەرى بىردەن قۇنى تومەندەگەن مۇناي باعامىنا قاتىستى دەرەكتەردى ءبىز ارنايى سىزىبامەن كورسەتۋدى ءجون كوردىك:
حالىقارالىق ەكونوميكا سالاسىن زەرتتەۋشى مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا، اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ 5 قاراشا كۇنى يران مۇنايىنا تىيىم سالۋعا قاتىستى مالىمدەمەسى دە باعانىڭ كۇرت تومەندەۋىنە ىقپال ەتپەي قويمادى.
«اقش ءقازىر يرانعا قاتىستى ەكىنشى سانكسياسىن ىسكە قوستى. دونالد ترامپتىڭ رەسمي تۇردە يران مۇنايىن الۋعا تىيىم سالۋى مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنە اكەلىپ سوقتىردى. اقش-تىڭ ماقساتى - يران ەكونوميكاسىن تومەندەتۋ. اقش ەنەرگەتيكالىق سانكسيا سالۋ ارقىلى يراننىڭ مۇنايدان تۇسەتىن تابىسىن 0 پايىزعا دەيىن تومەندەتكىسى كەلەدى. مۇنىڭ سوڭى الەمدىك نارىقتا مۇناي باعامىنىڭ تۇسۋىنە اكەلدى. مۇناي باعامىنىڭ كۇرت تومەندەۋى الەمدە شيكى مۇناي وندىرەتىن ءوندىرىس ورىندارىنىڭ كوبەيۋىنە اكەلىپ سوقتىرادى. الداعى ۋاقىتتا مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەر ارزان مۇنايدان از ءتۇسىم تۇسكەننەن كەيىن قوسىمشا قورىندا قازىلماي جاتقان مۇنايىن ساتۋعا شىعارا باستايدى. ءبىرقاتار ەلدەر ارزان ءتۇسىمنىڭ ورنىن ساتىلىمعا كوپ مۇناي شىعارۋ ارقىلى تولتىرعىسى كەلەدى. بۇدان كەيىن مۇنايدىڭ باعاسى تىپتەن كوتەرىلە قويمايدى. ەگەر بولاشاقتا وپەك ەكسپورتقا شىعاتىن مۇناي باعاسىنا ناقتى شەكتەۋ قويماسا، ساتىلىمداعى كوپ مۇنايعا سۇرانىس تا بولماي قالادى. نارىقتا مۇناي كوپ بولعاننان كەيىن ونىڭ باعاسى دا ارزانداي بەرەدى»، - دەيدى حالىقارالىق ەكونوميكا سالاسىن زەرتتەۋشى عالىم ءجۇمادىلدا باياحمەتوۆ.
وسىلايشا ەكونوميست-عالىم ايتىپ وتىرعانداي، ساتىلىمدا مۇنايدىڭ كوپ بولۋى باعانى قۇلدىراتا بەرمەك. «مىسالى، 2017 جىلى الەم بويىنشا تاۋلىگىنە 9،4 ملن باررەل مۇناي تۇتىنىلادى دەپ بولجانعان. ارتىنشا بۇل بولجام ءدوپ كەلمەي، حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىك بۇل كورسەتكىشتى تاۋلىگىنە 1،6 ملنعا دەيىن ءتۇسىردى»، - دەيدى عالىم.
مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا، مۇنايدىڭ الەمدىك تۇتىنۋ قورىنىڭ بۇلايشا ناقتى بولجانباۋى دا مۇناي باعاسىن تومەندەتە بەرەدى. بۇعان قاتىستى ساراپشىلار، «وپتيميستىك بولجامداردىڭ ءوزى الداعى ەكى جىلداعى مۇناي باعاسى 60 دوللاردى عانا قۇراۋى مۇمكىن ەكەندىگىن كورسەتەدى. ال پەسسيميستىك بولجامدار تىپتەن الاڭداتادى. ول بولجامدارعا سۇيەنسەك، كەلەشەكتە مۇناي باعاسى تىپتەن 30 دوللارعا قۇلاۋى دا مۇمكىن» دەيدى.
ءبىز ەكونوميست-ساراپشىلار ۇسىنعان دەرەكتەردى ارنايى گرافيكامەن كورسەتتىك. تومەندە مۇناي باعامىنا قاتىستى 2020 جىلعا دەيىنگى بولجام سىزبامەن كورسەتىلدى.
ءسويتىپ، ماماندار ايتىپ وتىرعانداي، مۇنايدىڭ الەمدىك نارىقتاعى قۇنى ەندى قىمبات بولمايدى. ال قازاقستانعا نە ىستەۋ كەرەك؟
ءبىز مۇناي قورىنىڭ مولدىعى جاعىنان الەمدەگى مۇنايلى دەگەن 15 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا ەنەمىز. ماماندار «بولاشاقتا قازاقستان ءۇشىن سىرتقا شيكى مۇنايدى ەكسپورتتاي بەرگەننەن گورى ەلىمىزدە مۇنايدى وڭدەۋ تەحنولوگياسىن جەتىلدىرگەن ءتيىمدى بولا تۇسەدى» دەيدى. بۇعان قاتىستى حيميا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور حاكىم سۋەربايەۆ بۇل داعدارىستا مۇناي حيمياسىن جەتىك مەڭگەرگەن ەلدەر ۇتىلمايتىنىن العا تارتتى.
«قازاقستان جىلىنا 60،2 ملن توننا شيكى مۇناي ءوندىرىپ، سىرتقا ەكسپورتتايدى. ءقازىر مۇناي وندىرەتىن كوپتەگەن ەلدەر مۇناي حيمياسىن جەتىك مەڭگەردى. ولار مۇنايدى شيكىدەي ساتقاننان گورى مۇنايدان ءونىم الۋدى 92 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋدى ءجون كورىپ وتىر. مۇنايدان كىر جۋعىش زاتتار، سابىن، پلاستيكالىق ىدىستار، جيھازدار الىپ ەكونوميكاسىن دامىتىپ وتىرعان ەلدەر بار. ءقازىر الەم داۋرىعىپ كەتتى. بيرجادا شيكى مۇنايدىڭ كوبەيىپ كەتكەنى سونشالىق، سۇرانىس تومەندەدى. الداعى ۋاقىتتا مۇنايدىڭ ورنىن الماستىراتىن نانوماتەريالدار كوبەيەدى. عىلىم قارىشتاپ دامۋ ۇستىندە. جالپى، مۇناي وڭدەۋدىڭ بىرنەشە ادىس-تاسىلدەرى بار. ءبىرىنشى ايداۋ، كرەكينگ، ريفورمينگ، گيدولكرەكينگ، گيدروتازالاۋ باسقالار. مۇنايدان قازاقستاندا بەنزين، ديزەلدى وتىن مازۋت الىنادى. ءبىز وسى مازۋتقا دەيىنگى ءونىم الۋدى بىلەمىز، ءارى قاراي قازبالامايمىز. مۇناي قورى ەلدە كوپ بولا تۇرا ۇشاققا قاجەتتى ديزەلدى وتىندى وزگە ەلدەن يمپورتتايمىز. بەنزيندى دە وزگە ەلدەن اكەلەمىز. وزىمىزدە شيكىزات كوپ، ءبىراق ودان ءونىم الا الماي وزگەدەن سۇرايمىز. بۇل وتە ۇلكەن ولقىلىق. سوندىقتان ءبىز ءۇشىن بولاشاقتا شاعىن مۇناي وڭدەيتىن زاۋىتتار سالۋ، مۇناي وڭدەيتىن كاسىپورىندارى مودەرنيزاسيالاۋ وتە وزەكتى ماسەلە. وزىمىزدە وندىرىلەتىن شيكى مۇنايدىڭ تىم قۇرىعاندا، 40 پايىزى ەلدە وڭدەلگەندە مۇناي باعاسى قۇلاپ كەتتى دەپ ابدىراپ وتىرماس ەدىك»،- دەيدى حيميا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور حاكىم سۋەربايەۆ.
سونداي-اق عالىمنىڭ ايتۋىنشا، ءبىزدىڭ مۇنايدىڭ ىشىندە كۇكىرت قوسىلىستارى كوپ. «ەگەر مۇناي حيمياسىن جەتىلدىرىپ العانىمىزدا مۇنايمەن قوسىلىپ شىعاتىن ىلەسپە گازدى ۇقساتۋ قيىنعا سوقپايتىن ەدى»، - دەيدى مامان. ماماننىڭ بايىپتاۋىنشا، ىلەسپە گازدى ۇقساتا العانىمىزدا ناق بۇگىنگىدەي كوگىلدىر وتىندى دا وزگەدەن سۇراماي وزىمىزدە وندىرۋگە بولار ەدى.
«مۇنايدى ەڭ سوڭعى دايىن ونىمگە دەيىن وندىرۋگە يزرايل، گەرمانيا فرانسيا، يتاليا ەلدەرى ءقازىر مىقتاپ كىرىسىپ جاتىر. جەرىندە ءبىر ءتۇيىر مۇنايى جوق ەلدەر مۇنايدان ءونىم ءوندىرۋدى جولعا قويىپ العان. ال ءبىز شيكىزاتتى ارزانعا ساتقانىمىزعا توقمەيىلسىپ ءجۇرمىز. الەمدىك نارىقتاعى مۇناي باعاسى تومەندەگەن سايىن شيكىزات ساتاتىن ەلدەردىڭ ۇيقىسى قاشادى. مۇناي ەندى باررەلىنە 140-150 دوللار بولا قويمايدى. بۇرىنعىداي قىمبات مۇناي كەلمەسكە كەتتى. ەندەشە مۇناي حيمياسىن جەتىلدىرىپ، ودان دايىن ءونىم الۋ ءبىز ءۇشىن وزەكتى بولا تۇسەدى. كەلەشەكتە شيكى مۇناي ساتىپ، بيۋدجەتتىڭ ءبۇيىرىن توق ەتە المايمىز. مۇنى ۇعىنۋ كەرەك تە، مۇناي حيمياسىن جەتىلدىرۋدى قازىردەن قولعا الۋ قاجەت»، - دەدى عالىم حاكىم سۋەربايەۆ.
قارلىعاش زارىقحان قىزى
