ابىلاي حاننىڭ سۇيەگى گورباەچيەۆ كەزىندە ەكسكاۆاتوردىڭ شىنجىر تابانىنا تاپتالىپ كەتكەنى تىلگە تيەك ەتىلمەي كەلەدى. ال تۇركىستان وبلىسى باسشىلىعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ اۋماعىنداعى ءمار-مار تاستارى كۇنگە شاعىلىسىپ، الىستان مەنمۇندالاپ تۇراتىن ەۆرەي حالقىنىڭ قورىمىن الىپ تاستاۋعا باتا الماي وتىر.

اڭگىمەنى باسىنان تارقاتالىق. بىرىنشىدەن، ابىلاي سۇيەگى تۋرالى ءسوزدى جانىمىزدان قوسىپ وتىرعان جوقپىز. بۇل تۋرالى ءسوز قوزعاۋعا اتاقتى جۋرناليست وردابەك شاياحمەتوۆتىڭ قالامىنان تۋعان كەشەگى "حالىق جاۋى"، ستاليندىك ۆكپ(ب) تاريحىنىڭ وقىتۋشىسى، رايكومنىڭ ەكىنشى حاتشىسى ب. قوناقبايەۆپەن جۇرگىزگەن سۇحبات نەگىزىندە جازىلعان "تۇركىستان تۇتقىنى" رومانىندا كەلتىرىلگەن دەرەكتەر نەگىزگە الىندا.

ايتالىق، بۇل كىتاپتا ابىلاي حاننىڭ مۇردەسى 1974 جىلدىڭ 6-قىركۇيەگىندە كۇرەسىنگە تاستالعانى تۋرالى دەرەك كەلتىرىلەدى. "ازىرەت سۇلتان" كەسەنەسىنىڭ ماڭايىن وڭدەپ، كورىكتەندىرۋ ماقساتىنداعى درەناجدىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقان كەزدە، قاتارداعى ەكسكاۆاتورشى س. ماناسۋيەۆ كۇيگەن كىرپىشتەن ورىلگەن مۇردەحانا مەن ەڭسەلى ادامنىڭ سۇيەگىن تابادى.

ساعانا-بەيىتتىڭ كولەمى 6ح3 مەتر. بۇل جايىندا س. ماناسۋيەۆ ءوزىنىڭ باسشىسىنا حابار بەرگەن. ءبىراق سول جەردەگى بريگادانى باسقارىپ جۇرگەن باستىقسىماق ونىڭ ءسوزىن جۇرە تىڭداپ، قازا بەرۋدى بۇيىرادى.

اتالعان كىتاپ قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىنداعى مەملەكەتتىك كىتاپحانالاردا، كىتاپ دۇكەندەرىنىڭ سورەسىندە بار. مەملەكەت تاراپىنان وقۋعا شەكتەۋ قويىلماعان. سوندىقتان، بۇل تۋىندىداعى دايەكتەرگە ءبىر كىسىدەي سەنۋگە بولادى.

ەكىنشىدەن، ەۆرەيلەر قورىمىن كەسەنە ماڭىنان وزگە ورىنعا اۋىستىرۋ ماسەلەسى تۇركىستان قالاسى وبلىس ورتالىعى بولعالى بەرى كوتەرىلىپ كەلەدى. Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى تورەعالي تاشەنوۆ تە بۇل تاقىرىپقا ءسوز قوسقان ۋاعىندا. تالاپ بارشاعا ءمالىم. وزگە ۇلتتىڭ ءتاۋ ەتەتىن زيراتتارىن ەكسكاۆاتوردىڭ شىنجىر تابانىنا سالىپ ۇگىتىپ جىبەرۋ ەمەس – كوپتىڭ كوكسەگەنى. كۇللى تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني ءھام مادەني ورتالىعىنا اينالار شاھاردىڭ ەڭ كيەلى ورىنى سانالاتىن – قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ تەرريتورياسىنداعى يۋدەيلەر قورىمىن وزگە ورىنعا كوشىرۋ – ەل قالاۋى.

ەۆرەي قورىمىنىڭ تۇركىستاندا ورناۋ تاريحى

تۇركىستانعا ەۆرەيلەردىڭ قاي زاماندا تابان تىرەگەنىن انىق بىلمەيمىز. مۇمكىن  سامارقانت جاقتان ءامىر تەمىرمەن ىلەسىپ كەلدى مە، الدە تۇركىستان قوقان حاندىعىنا قاراعان تۇستا كەلدى مە ەكەن؟ ايتەۋىر كونە كوزدەر شاھاردا ەۆرەي كۆارتالى مەن سيناگوگا ءبىز ەسىمىزدى بىلەتىن كەزدەن بار دەيدى. جەرگىلىكتى ەۆرەيلەر شاشتاراز، ەتىكشى، تىگىنشى بولىپتى.  ءبىراق  ءبارى اۋقاتتى تۇرعان دەسەدى. مولاسىنا دەيىن تاس دۋالمەن قورشاپ تاستاعان.

ءقازىر دە بۇل ورىنعا شەتەلدەن ارنايى كەلىپ ءتاۋ ەتەتىن ەۆرەيلەر بارشىلىق. سوعان قاراعاندا، يۋدەيلەردىڭ دە ءبىر دوكەيى جاتىر-اۋ مۇندا؟! ءجا، بۇل بولجام عانا.

شاريعات نە دەيدى؟

وسىدان تۋرا ءبىر اي بۇرىن تۇركىستان قالاسىنداعى جاڭا قۇرىلىستاردىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ كەزىندە تەرەڭ قازىلعان جەردەن ادام سۇيەكتەرى تابىلعانى تۋرالى اقپارات تاراعان. اقپارات راستالدى دا.

وسى ماسەلەگە قاتىستى تۇركىستان قالاسىندا ارنايى باسپا ءسوز ءماسليحاتى دا وتكىزىلدى. سول ءماسليحاتتا قمدب قىزمەتكەرى قازۋ بارىسىندا شىعىپ جاتقان سۇيەكتەرگە قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى.

"شاريعات بويىنشا ءقابىرستاننىڭ ىشىنە قويىلعان ەڭ سوڭعى ادامنىڭ بەيىتىنە 40 جىل وتكەننەن كەيىن، مازارات ءسۇرىلىپ تاستالىپ، ورنىنا قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە بولادى. ال ەگەر، باستالىپ كەتكەن قۇرىلىس ايماقتارىندا اتقارىلاتىن قازبا جۇمىستارىندا ادام سۇيەكتەرى تابىلىپ جاتسا، ول سۇيەكتەر اق ماتاعا ورالىپ، باسقا جەرگە كومىلەدى"، - دەيدى تۇركىستان قالاسىنىڭ باس يمامى جۇسىپبەك ايداربەك ۇلى.

باس يمامنىڭ سوزىنە سەنسەك، قۇرىلىس جۇمىستارى ءۇشىن سۇيەك اۋىستىرۋدا ەش ابەستىك جوق. ەندەشە ەۆرەي قورىمىنىڭ قونىسىن اۋىستىرۋعا وزگە نەندەي كەدەرگى بار؟

2018 جىلدىڭ 10-جەلتوقسانىندا Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى تاراپىنان قويىلعان ساۋالعا سول ۋاقىتتاعى اكىمى جانسەيىت تۇيمەبايەۆتان جاۋاپ بولمادى. ەندى ماسەلەنى قايتا جاڭعىرتىپ، ساۋالدى جاڭا اكىم ءومىرزاق شوكەيەۆ مىرزاعا جولدايمىز.

ازىرەت سۇلتاننىڭ ناق تۇبىندەگى ەۆرەي قورىمىن قالاي كوشىرەمىز؟

ساۋلەتى ارتىپ، كەلبەتى قۇلپىرىپ كەلە جاتقان رۋحاني وردامىزدىڭ ورتاسىنداعى ەۆرەي قورىمىن وزگە مەكەنگە اۋىستىرۋ قاجەت. بۇل نارسەنى ايماق باسشىلىعىنان تالاپ ەتۋ – ۇلتارازدىق تۋدىراتىن ماسەلە ەمەس. "حالىق قالاسا، حان تۇيەسىن سويادى" دەمەكشى، ەلدىڭ تالابى – ءبىراۋىزدان قولدانسا، وڭدى شەشىم، تالقىعا تۇسپەيتىن ءتۇيىن.