قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىككە جەتۋ جولىندا قيلى تاعدىرىندا قالاتىن تاريحي جەرلەر جامبىل وبلىسىنىڭ اۋماعىندا دا جەتىپ ارتىلادى. ەل تاريحىندا ەلەۋلى وزگەرىستەر الا كەلگەن وقيعانىڭ ءبىرى ويراندى وقيعاسى. ويراندى وقيعاسى بۇگىنگى ت.رىسقۇلوۆ اۋدانى، جاڭاتۇرمىس اۋىلىنىڭ تۇسىنداعى تاۋ شاتقالىنا كىرەبەرىستەگى جازىقتى القاپتا بولعان دەپ جازادى Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى. 

ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا حالىق تاريحىندا ۇلكەن ورىنعا يە وقيعالار ورىن الىپ، ەل اۋزىندا ساقتالعان قاسيەتتى دە قاستەرلى جەرلەردىڭ ءبىرتۇتاس جەلىسىن جاساۋ ماقساتىندا «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» اتتى جوبانى قولعا الۋدى تاپسىرعانى بەلگىلى. مىنە وسى جوبانىڭ وڭىرلىك بالامالى نۇسقاسىنا ەنگەن ويراندى جەرىندە ورىن العان وقيعانىڭ دا تاريحي ماڭىزى بار.

ويراندى دەپ اتالاتىن بۇل جەردە قالماقتار قازاقتاردان جەڭىلىپ، ويرانى شىققان. سوندىقتان جەرگىلىكتى حالىق بۇل وقيعانى جاقسى ىرىمعا بالاپ قالماقتار ويران بولعان جەردى ويراندى دەپ اتاپ كەتتى.

ويراندى اۋماعىنداعى سوعىس الاڭىندا ءىرى-ىرى تاستار قاتارىنان تىزبەكتىلىپ قويىلعان. اڭىزدار جەلىسى بويىنشا بۇل تاستار جوڭعارلارمەن سوعىس كەزىندە جاۋ اتتارىنىڭ ەكپىنىن قايتارۋ ءۇشىن قويىلعان ەكەن.

كونەكوز قاريالار ويراندىمەن بىرگە، اقساراي، قالماققيا جەرلەرىندە دە ۇلكەن سوعىس بولعانىن راستايدى. قالماقتاردىڭ سوعىسى قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە مەيلىنشە ءقاۋىپ ءتوندىردى. قازاق حالقىن تالقانداۋدى ماقسات ەتكەن قالماقتار وزدەرىنىڭ جوسپارىن تەزىرەك ىسكە اسىرۋعا تالپىندى. ءبىراق توعىزاق باتىر جاساقشىلارىمەن تىزە قوسىپ جاۋعا قارسى ەرلىكپەن شايقاسىپ، تويتارىس بەرگەن.

ەل اۋزىندا كەڭ تاراعان اڭگىمەلەردىڭ بىرىندە قالماقتار وسى ويراندى دالاسىندا جەڭىلىپ، اسۋدان قاشقان دەيدى. بىتىراي قاشقان جاۋ قولىن قازىرگى «اقساراي» دەگەن جەردە جاۋدى كۇتىپ الىپ، تاعى دا سوققى بەرگەن. اسۋعا بارار جول قازاقتاردىڭ قولىندا بولعاندىقتان جاۋلار «قاراتاس» جانىنداعى بىتەۋ شاتقالمەن قاشۋعا تۋرا كەلگەن. اسۋ قۇز، جارتاستى بولعاندىقتان تۇرىپ قالادى. قاشارعا جەر تاپپاعان جاۋ اسكەرى ويرانى شىعىپ جەڭىلگەن ەكەن.

تاعى ءبىر اڭىزداردا ويراندى وزەنىنىڭ ماڭىندا ءبىر كەزدەرى قىرعىز-قازاقتىڭ اراسىندا قارۋلى سوعىس بولعان كورىنەدى. ەكى جاقتان دا ادام شىعىنى كوپ بولعاندىقتان بۇل جەر «ويران بولادى، ويراندى» دەپ اتالعان ەكەن.

بەلگىلى قازاق قالامگەرى ءابىش كەكىلبايەۆ: «قالماقپەن شەشۋشى سوعىس جامبىل وبلىسى، «تۇتقىنساي» دەگەن جەردە بولعان. بۇل جەر اۋليە بۇلاق جەرىندەگى قازىرگى «ويراندى» دەپ باياندايدى.