كوك-جايلاۋ الدەقاشان الماتى ماڭىنداعى جاي عانا كورىكتى مەكەن بولۋدان قالدى. بۇگىندە بۇل – سوڭعى جىلدارداعى ەڭ ۇلكەن قوعامدىق پىكىرتالاستاردىڭ بىرىنە اينالعان اۋماق. الايدا ءقازىر باستى ماسەلە مۇندا ينفراقۇرىلىم سالۋ نەمەسە سالماۋ ەمەس. ەڭ ماڭىزدى سۇراق – كوك-جايلاۋدى باقىلاۋسىز «جابايى» تۋريزم تولىقتاي ءبۇلدىرىپ بىتپەي تۇرىپ، ونى ساقتاپ قالۋعا ۇلگەرەمىز بە؟
قوعامدىق تالقىلاۋلار جالعاسىپ جاتقانىمەن، شىنايى جاعداي الدەقايدا كۇردەلى. مىڭداعان ادام كۇن سايىن تاۋعا ەشقانداي باقىلاۋسىز كوتەرىلىپ جاتىر. رەتسىز سوقپاقتار كوبەيىپ، قوقىس تابيعات اياسىندا قالىپ، وسىمدىكتەر تاپتالىپ، ەكوجۇيەگە تۇسەتىن سالماق ارتىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى ءقازىردىڭ وزىندە – ەشقانداي ءىرى تۋريستىك جوبا بولماي-اق ورىن الىپ جاتىر.
سوعان قاراماستان، ەكواكتيۆيستەردىڭ ءبىر بولىگى بۇل اۋماقتا كەز كەلگەن ينفراقۇرىلىمدىق دامۋعا تولىق تىيىم سالۋدى ۇسىنىپ كەلەدى. بۇگىنگى ءىس-شارا بارىسىندا «كەز كەلگەن قۇرىلىس كوك-جايلاۋدىڭ بىرەگەي تابيعاتىن جويادى» دەگەن پىكىرلەر ايتىلدى. سونىمەن قاتار «قالاعا تەك بيزنەسكە پايدا اكەلەتىن كەزەكتى كۋرورت قاجەت ەمەس» دەگەن ۋاجدەر دە كوتەرىلدى. كەيبىر سپيكەرلەر ءتىپتى «تابيعاتتى ساقتاۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى – وعان مۇلدە تيىسپەۋ» ەكەنىن مالىمدەدى.
الايدا ءدال وسى ۇستانىم بۇگىندە ەڭ ءقاۋىپتى كوزقاراسقا اينالىپ وتىر. كوك-جايلاۋ ءقازىردىڭ وزىندە «تيىسپەگەن» ايماق ەمەس. ادامدار ول جەرگە بارىپ جاتىر جانە بارا بەرەدى – جوبا بولسا دا، بولماسا دا. ايىرماشىلىق تەك ءبىر نارسەدە: بۇل اعىن رەتتەلگەن بولا ما، الدە اۋماق تولىقتاي باقىلاۋسىز، جۇيەسىز دەمالىس ورنىنا اينالا ما؟
الەمدىك تاجىريبە الدەقاشان ءبىر نارسەنى دالەلدەدى: ينفراقۇرىلىمنىڭ بولماۋى تابيعاتتى ساقتاپ قالمايدى. كەرىسىنشە، تابيعي اۋماقتاردى قورعاۋعا ءدال رەتتەلگەن تۋريزم كومەكتەسەدى. ەۋروپاداعى جەتەكشى تاۋ-شاڭعى ايماقتارىنىڭ باسىم بولىگى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردا ورنالاسقان. كۋرشيەۆەل، سەرماتت، سانكت-انتون، دولوميت الپىلەرى – مۇنىڭ ءبارى زاماناۋي ينفراقۇرىلىم مەن قاتاڭ ەكولوگيالىق ستاندارتتاردىڭ تابيعاتتى جويماي، كەرىسىنشە حاوستان قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىنىڭ ناقتى مىسالى.
ەكواكتيۆيستەر «قۇرىلىس تاۋدى قۇرتادى» دەگەندە، ورىندى سۇراق تۋىندايدى: ال تاۋلار ءقازىر قانداي جاعدايدا؟ مىڭداعان ءتۋريستى كىم باقىلاپ وتىر؟ قوقىسقا، بۇلىنگەن سوقپاقتارعا، بەيبەرەكەت وت جاعۋعا جانە بەتكەيلەردىڭ ەروزياسىنا كىم جاۋاپ بەرەدى؟ جاۋاپ ايقىن – ەشكىم.
جوباعا قارسى تاراپ ءجيى كوتەرەتىن تاعى ءبىر ماسەلە – سۋ رەسۋرستارى. بۇگىنگى جيىندا تاعى دا «تۋريستەردىڭ كوڭىل كوتەرۋى ءۇشىن الماتى سۋسىز قالادى» دەگەن مالىمدەمەلەر ايتىلدى. الايدا مۇنداي سوزدەر كاسىبي تالداۋدان گورى ەموسيالىق ۇرانعا كوبىرەك ۇقسايدى. قازىرگى زامانعى تاۋ كۋرورتتارى سۋدى قايتا پايدالانۋ تەحنولوگيالارىن، جيناقتاۋ جۇيەلەرىن جانە ەكولوگيالىق باقىلاۋ مەحانيزمدەرىن الدەقاشان ەنگىزگەن. ونىڭ ۇستىنە ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار كوبىنە ينجەنەرلىك جەلىلەردى جاڭعىرتۋعا جانە ءوڭىر ەكولوگياسىنا قوسىمشا ينۆەستيسيا سالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بەلسەندىلەردىڭ ءبىر بولىگى ينۆەستورلار تەك قۇرىلىس پەن كوممەرسيالىق تابىسقا مۇددەلى دەپ ەسەپتەيدى. ءبىراق بۇل تۋريستىك بيزنەستىڭ لوگيكاسىنا قايشى. ادامدار تاۋعا ەڭ الدىمەن تابيعات ءۇشىن بارادى. سوندىقتان ەشبىر ينۆەستور كۋرورتتىڭ باستى قۇندىلىعى بولىپ سانالاتىن تابيعاتتى ادەيى جويۋعا مۇددەلى بولمايدى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – الماتىنىڭ ايماقتاعى باسەكەلەستىكتە قالىپ قويۋ ءقاۋپى. قازاقستاندا تاۋ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ماسەلەسى جىلدار بويى تالقىلانىپ جاتقاندا، كورشى ەلدەر تۋريزمگە بەلسەندى ينۆەستيسيا قۇيىپ، جۇمىس ورىندارىن اشىپ، حالىقارالىق دەڭگەيدەگى دەمالىس ورتالىقتارىن قالىپتاستىرىپ جاتىر. الەم كۇتىپ تۇرمايدى. ەگەر شەكسىز تىيىم مەن قورقىنىش جالعاسا بەرسە، الماتى وراسان تۋريستىك الەۋەتى بولا تۇرا، ونى پايدالانا الماعان قالاعا اينالۋى مۇمكىن.
سونىمەن قاتار ەشكىم باقىلاۋسىز قۇرىلىس جۇرگىزۋدى ۇسىنىپ وتىرعان جوق. جوبا مىندەتتى تۇردە اشىق ەكولوگيالىق ساراپتامامەن، شەكتەۋلەرمەن، قوعامدىق باقىلاۋمەن جانە قاتاڭ ستاندارتتارمەن قاتار ءجۇرۋى ءتيىس. ءبىراق ەكولوگيا مەن دامۋدى بىر-بىرىنە قارسى قويۋ – تىعىرىققا تىرەيتىن ءتاسىل.
بۇگىندە كوك-جايلاۋعا ەڭ ۇلكەن ءقاۋىپ ينفراقۇرىلىم ەمەس، باسقارۋدىڭ جوقتىعى بولىپ وتىر. سەبەبى تابيعاتتى تەك ەكسكاۆاتورلار عانا بۇلدىرمەيدى. كەيدە ونى ەشقانداي ەرەجە مەن جاۋاپكەرشىلىكسىز كەلگەن مىڭداعان ادام الدەقايدا تەز جويادى.
الماتى زاماناۋي تۋريستىك ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىن قانشالىقتى ۇزاققا سوزسا، بىرنەشە جىلدان كەيىن تالقىلايتىن ەشتەڭە قالماي قالۋ ءقاۋپى سونشالىقتى جوعارى بولادى. سەبەبى كوك-جايلاۋ بۇگىندە قورعاۋعا تىرىسىپ وتىرعان بىرەگەي تابيعي بولمىسىنان بىرتىندەپ ايىرىلىپ قالۋى مۇمكىن.
