Reseı ıdeologtary oılap tapqan «Ólmes polk» aksıasy 2012 jyldan beri ótkizilip keledi. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys tarıhyna, oǵan qatysty belgili-bir kózqaras ustanýǵa kez-kelgen memleket quqyly. Bul aksıa da Reseıdiń ótken soǵysqa qatysty ustanymynyń bir kórinisi. Oǵan daýymyz joq. Alaıda, bul shara RF aýmaǵynan tysqary shyǵyp, basqa elderde ótip jatsa, onda da sol elderdiń egemen memleket retindegi ustanymdaryna qaıshy kelse – oılantarlyq jaı. Onyń ústine bıylǵy Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy, 1916 jylǵy ult-azattyq qozǵalystyń 100 jyldyǵy syndy ulttyq mereıtoılyq datalardyń jeńistiń 71 jyldyǵy tasasynda eskerýsiz qalyp jatýy kimdi bolsa da qynjyltpaı qoımaıdy.
Bizdiń elde de Jeńistiń 71 jyldyǵyna arnalǵan is-sharalar ishinde osy «Ólmes polk» aksıasy uıymdastyryldy. Elordamyz Astanadan bastap, kóptegen qalalarda osy aksıa ótkizildi. Qazaqstan da Uly Otan soǵysynan shet qalmady, 1,3 mıllıon adam maıdanǵa attandy, teń jarymy soǵysta qaza tapty. Qazaqtar men qazaqstandyqtar ol soǵysta erekshe erlik úlgisin kórsetti. Sonyń aıǵaǵy retinde Qazaqstannan tórt birdeı Keńes Odaǵynyń batyry shyqqanyn, 528 adam osy Keńes Odaǵynyń batyry ataǵymen nagradtalǵanyn aıtsaq jetkilikti. Budan tys jaý qolynda qalǵan elderden Qazaqstanǵa 200-den astam zaýyt pen fabrıka kóshirildi. Tyldaǵy qyzý eńbek jeńisti jaqyndatýǵa zor úles qosty. Sondyqtan, Jeńis jaıly sóz bolǵanda qazaq halqynyń da óz aıtary bar.
Al, kúni keshe el aýmaǵynda ótken «Bessmertnyı polk» aksıasynan mundaı málimetterdi taratqan, qazaq halqynyń jeńis jolyndaǵy tóóken qany men teri týraly aıtqan jandy kóre almadyq. Bul týraly belgili qoǵam qaıratkeri, burynǵy Májilis depýtaty Murat Ábenov te óz pikirin bildirip, atalǵan aksıaǵa qatysty el basshylyǵynyń ustanymdaryn synǵa aldy.
«Reseıden basqarylatyn, elimizdiń qalalarynda ótken "Máńgilik Danq" sherýinde qazaq halqynyń batyrlary, tarıhı jeńisteri jaıly aqparat baıqamadym. Árıne, olardyń senarıinde ol joq. Bizden basqa bizdiń Danq kimge kerek?
Bizdi nasıhattap berińiz dep shetel ıdeologtary aıtpaımyzǵoı.
Biraq jastarymyz bundaı sherýdi kórip ne oılaıdy? Sherýge shyqqandardyń qoldarynda bir qalyppen jasaǵan súretter, olardyń arasynda Stalınniń , Nıkolaı 2 siretteri júr. Qyzyl jalaý , Georgıı lentasyn taratyp , avtokólikterdi tankige uqsatyp boıaǵan. Arasynda forma kıgen kazaktar da bar. Qoldarynda oıynshyq bolsa da karýlary júr.
Olarǵa kim ruqsat berdi? Bul beıbit mınıtng-sherý bolsa nege qarý ustaıdy? Quqyq qorǵaý organdary qaıda júr?
Bıyl Amangeldi Imanovtyń azattyq úshin kóterilisine 100 jyl bolady, olar sol kazaktarmen soǵysty emes pe? Sonda biz kazaktardy formamen kóshege shyǵýdy ruqsat bersek ertengi kúni arańdatýshylyq bolmaıdy dep kim kepildik beredi?», - degen Murat Ábenov shara uıymdastyrýshylarynyń shalaǵaılyǵyna nazar aýdartady. Saıasatker «beıbit sherý» degen atpen uıymdastyrylyp júrgen mundaı aksıalardyń qazaq halqynyń, tutastaı Qazaqstannyń memlekettilik tarıhyna kóleńke túsiretinin aıtyp otyr. Sonymen qatar, Murat Ábenov myrza áreketteri túsiniksiz orys-kazak uıymdarynyń sherýge qarý asynyp, túrli áskerı formalar kıip shyǵýyn da quptamaıtynyn aıtqan.
«Biz Jaýynger halyqpyz dep maqtanamyz, batyrlarymyz kóp dep aıtamyz, biraq Jeńis kúni bizdiń ondaı tarıhymyzdan kórinis qaıda? Kishkentaı sábılerimizge deıin "sovet áskeri" formasyn kıip alǵan. Elin qorǵaıtyn adamnyń obrazyn solaı qalyptastyrǵan durys pa? Ózim bolsam sońǵy jyldary 9 mamyrdy merekelik kún emes, soǵystyń qurbandaryn eske alý dep qabyldaımyn. Qandy maıdannan elge oralmaǵan ákemniń eki aǵasy Ábdiráshıd pen Ábdilahh jáne naǵashy atam Seıilge quran baǵyshtap reti kelse belgi qoıylǵan jerge baryp eske alamyz.
Ýaqyt óte Keńes Úkimetinen mura bolyp qalǵan "merekelik senarıler" kóńilge qona qoımaıtynyń baıqaımyn. Ásirese qarýlaryn shyldyratyp, myńdaǵan áskermen kórshilerdi qorqytyp parad ótkizú - tóbeleske toımaǵandardyń isi sıaqty», - deıdi ol.
Ábenovtiń aıtyp otyrǵan sózderiniń jany bar. «Bessmertnyı polktyń» basy-qasynda júrgenderdiń memleketshildik ustanymdaryn baıqaı almadyq. Soǵys qurbandaryn eske alamyz degenderdiń ishinde sol soǵysqa qatysy joq, maıdanda bolmaǵan adamdardyń sýretin asynyp júrgenderdi de kórdik. Qyzdy-qyzdymen reseıshil qozǵalystar ol sherýge Orta Azıany jaýlaýshylardyń sımvoly Georgıı lentasyn taǵynyp, qazaqqa tizesi batqan orys patshasy İİ Nıkolaıdyń sýretin alyp shyǵýdan da arlanbapty.
Janǵa batqany osyndaı kúmándi qozǵalystardy keıbir sheneýnikterdiń de qoldap otyrǵandyǵy. Osyny reseıshil ustanymdaǵy saıasatkerler men aqparat quraldary jaqsy jeleý etip otyr. Máselen, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ortalyǵy Óskemen qalasynda ótken «Bessmertnyı polk» aksıasyna 10 myńnan astam adam qatysypty. Sherýdi oblys basshysy Danıal Ahmetovtyń ózi bastap júrgen. Ákesi soǵysqa qatysqan adam jalǵyz Danıal Ahmetov emes. 1941-1945 jyldary maıdanǵa árbir besinshi qazaqstandyq attandy. Endeshe olardyń esimin ulyqtap, erligin úlgi etýdiń joldary kóp. Endigi jerde ondaı sharalardy qazaq eli óziniń ulttyq ustanymdary turǵysynan ótkizýi kerek.
Bul jerden Óskemendegi «Ólmes polk» aksıasyna jaıdan-jaı toqtalmadyq. Áıtpese, mundaı shara Elordada da, zıaly qaýym ortalyǵy sanalatyn Almatyda da, qazaqy qala Shymkentte de ótti. Al, Óskemen – reseıshil separatızm órship turǵan, 90-jyldardyń basynda-aq ol pıǵyldaryn jasyra almaı, el tutastyǵy men konstıtýsıalyq qurylymyna qarsy shyqqan qozǵalystar áshkerelengen qala. Elbasy da bul oblysqa basshy taǵaıyndaý kezinde, basqa da saıası máselelerde erekshe qyraǵylyq tanytatynyn bilemiz. Olaı bolsa, byltyr ǵana 97 jastaǵy soǵys ardagerine IPad syılap, aty shyqqan Danıal Ahmetov myrzanyń «Ólmes polk» úshin osynsha ózeýreı qalǵany nesi? Jalpyhalyqtyq aksıa ótkizgish bolsa, bar kúsh-jigerin Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy aıasyndaǵy is-sharalarǵa jumsamaı ma? Oblys basshysy Jeńis merekesine qatysty Qazaqstannyń Táýelsiz el retindegi ustanymdary joq dep sanaı ma? Nege Reseıden basqarylatyn aksıaǵa qoldaý bildiredi? Álde, óskemendik basshylarǵa Táýelsizdikten góri ondaǵy reseıshil toptardyń talaby mańyzdy ma?
Darhan Muqantegi
