Jer týraly daýdan beıhabar qazaq joq shyǵar búginde. Basynda áleýmettik jelide, birtindep jekelegen aqparat quraldarynda qyzý talqylanǵan bul taqyryp, sáýirdiń sońynda Atyraý jurtyn alańǵa alyp shyqty. Artynan Aqtóbe, Semeı, Qyzylorda...
Búginde jer taqyrybyndaǵy másele bar qazaqty, búkil Qazaqstandy tolǵandyryp otyr. Mańyzdy máselege Elbasy aralasyp, shıki reformaǵa moratorıı jarıalamaǵanda jaǵdaıdyń qalaı órbıtinin boljaý qıyn.El ishinde jerge qatysty tolqýlardy syrttan bireýler ádeıi uıymdastyryp otyr eken degen de áńgime shyqqanyn bilemiz. Alǵashynda aqparat quraldaryna suhbat bergen depýtattardyń biri Atyraýda bolǵan mıtıńti «syrtqy kúshterdiń aralasýy» dep baǵalasa, keıin tipti «Eýrazıa» telearnasynda mıtıńke shyqqan árbir adam úshin 50-150 dollar qarajat tólengen degen aqparat jarıalandy. Bastapqyda kózi ashyq, kókiregi oıaý jurt bul málimdemelerge senbeı, tipti kúlkige aınaldyryp, álgini aıtqandardy birinen soń birin ájýa etti. Endi Elbasy jarıalaǵan moratorıı jer máselesinde barshamyzdy sabyrǵa kelip, mańyzdy taqyryp tóńireginde salmaqty oı aıtýǵa, emosıany jıyp qoıyp, naqty saraptamalarǵa, tushshymdy taldaýlarǵa júginýge múmkindik berip otyr. Osy múmkindikti paıdalanyp, ótken-ketkendi az-maz salmaqtasaq.
Ásili, «syrtqy kúshter» týraly áńgime bekerge aıtylǵan joq. Mundaı shıelenisti, daýly máselelerdi paıdalanyp, kez-kelgen eldiń ishinde búlik shyǵarý, tóńkeris uıymdastyrmasa da túrli narazy toptarǵa astyrtyn qoldaý kórsetý degen bir búgin shyqqan qubylys emes. Álemdik tájirıbe, halyqaralyq saıasatta ondaı mysaldar jetip artylady. Onyń barlyǵyn tizbelep jatý artyq bolar. Óz basym Qazaqstandaǵy jer daýyn qozdyrýǵa, ony jalpyhalyqtyq narazylyq aksıasyna aınaldyrýda syrtqy kúshterdiń múddesi bolǵanyn joqqa shyǵara almaımyn. Kerisinshe, osy baǵytta belgili bir toptyń, naqtyraq aıtsam, Reseıdiń elimizde jer daýynyń kóterilýine múddelilik tanytqanyn qýattaımyn. Nege deısiz be?
Birinshiden, Ortalyq Azıada, postkeńestik elder arasynda soltústiktegi kórshimiz óziniń yqpalyn joǵaltqysy kelmeıdi. Meıli, Qazaqstan, meıli Qyrǵyzstan nemese Ózbekstan, odan árirek jatqan Tájikstan bolsyn, Reseı bul elderdi saıasatta óziniń «kishi baýyry» sanaıdy. Halyqaralyq keıbir máselelerge qatysty bul memleketterdiń ózin qoldaıtynyna áýbastan-aq senimdi.
Ekinshiden, Qazaqstan sońǵy ýaqytta Qytaıǵa qatty jaqyndap ketti. Joǵarǵy memlekettik basshylyqty bylaı qoıǵanda qazir Qazaqstanda oblys ákimderine deıin Qytaıǵa baryp, tikeleı kelissózder júrgizetin dárejege jetti.
Úshinshiden, bul da aldyńǵy aıtylǵan faktorlardyń jalǵasy ispettes, Qazaqstan men Qytaıdyń ekonomıkalyq áriptestigi, saýda-ekonomıkalyq saladaǵy josparlary Reseıdiń, Reseı ámirin júrgizip otyrǵan Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaqtyń múddelerine qaıshy. Bir ǵana mysal, Qytaı júzege asyryp jatqan «Jibek joly» jobasy, Batys Qytaı-Batys Eýropa kólik dálizi Reseı ekonomıkasyna aıtarlyqtaı nuqsan keltirýde. Muny qazaqstandyq ekonomıser de joqqa shyǵarmaýy tıis.
Eldegi jer daýynan Reseı qoltańbasyn izdeýge ıtermeleıtin taǵy bir sebep – Qazaqstannyń sońǵy ýaqytta soltústik kórshisine qatysty synı ustanymdaryn ashyq bildirýi. Aldyńǵy jyldary Qyrym máselesine qatysty Aqorda Ýkraınanyń aýmaqtyq tutastyǵyn qoldaıtynyn bildirdi. Odan bólek, birqatar mektep oqýlyqtarynan «Qyrym – Reseıdiń aýmaǵyna kiredi» degen málimetterdi aldyrtyp tastaǵanymyz jáne bar. Kúni keshegi Taýly Qarabaq qaqtyǵysynda da Qazaqstan Eýrazıalyq odaqtaǵy áriptesi ári Reseıge jaqyn Armenıany emes, túrki tildes el Ázirbaıjandy qoldaıtynyn ashyq ańǵartty. Munyń barlyǵy Kremldiń qıtyǵyna tıetini sózsiz. Demek, Reseı Qazaqstandy qaıtkende de «táýbesine» túsirip, aımaqtaǵy óz yqpalyn qalpyna keltirýge múddeli.
Alaıda, Reseı Qazaqstandaǵy jer daýyn saıasılandyrýǵa múddeli bolǵandyǵy onyń qazaq jerine alańdaǵanyn, qazaq halqyna jany ashyǵandyǵyn bildirmese kerek. Bar bolǵany «Memleketter arasyndaǵy memlekettik múdde» ǵana. Iaǵnı, bul jerdegi basty maqsat - el ishindegi narazy kóńil kúıdi qozdyrý, halyqtyq tolqýlardy astyrtyn qoldaý arqyly resmı Astanaǵa jasyryn belgi berý. Al, jer satyla ma, jalǵa berile me, joq zańnamalar burynǵysha qala ma, ol qazaqtardyń problemasy. Mine, Máskeýdiń bul oılaǵany júzege asqan da sıaqty. Keshe Elbasy N. Nazarbaev shaqyrmasa da Máskeýdegi Jeńis paradyna baryp, RF prezıdentimen kezdesti. Bul jerdegi jeńis parady tek jeleý ǵana. Áıtpese, shet memleketterdiń basshylary byltyrǵy mereıtoılyq paradqa shaqyrylǵan. Oǵan Elbasy basqa da áriptesterimen birge qatysqanyn bilemiz. Prezıdent N. Nazarbaev bul joly V. Pýtındi «Vostochnyı» ǵarysh aılaǵynan alǵashqy zymyrannyń sátti ushyrylýymen quttyqtaý úshin bardy degenge de sený qıyn. Demek, bul jolǵy sapardyń syry basqada...
Asqat Serdaly
