Sanaýly kúnnen soń jadyraǵan jaz jetedi. Jańarý mezgili sanalatyn kóktemde qazaqtyń kóńili jaılanbdy. Qarjylyq qıyndyqtan týǵan túrli problemalar bılikti de, basqany da tyǵyryqqa tiredi. Eldiń erteńge degen úmitinen kúdigi basym. Biraq, jabyqqan jurttyń kóńili jazda jadyraıdy degen úmit joq emes.
Áleýmettik jelide jıi aıtylyp júrgendeı, Qazaqstandaǵy jer máselesi biraz adamdy jer qyldy. Kósemsigen depýtat ta, kólgirsigen sheneýnik te, tipti, basynan baqaıshyǵyna deıin bılikshil blogerlerdiń de bir sypyrasy osy jer daýynyń arqasynda tabansyzdyǵymen álemge bolmasa da Alashqa áshkere boldy. Eldegi áleýmettik-ekonomıkalyq aýyr jaǵdaıǵa, zańnyń osaldyǵy men jemqorlyqqa da kóz jumyp kelgen halyqtyń biteý jarasy osy Jerge kelgende jaryldy. İshinen nebir ýyt aqtarylýda. Óli eti shyqpaı toqtamaıtyn sıaqty.
Basynda balanyń oıynyndaı kórip, bılik oryndary mán bermegen mıtıń búginde eldiń de, el basshylarynyń da bas aýrýyna aınaldy. Sharyqtaý shegine jetken máseleniń tigisin jatqyzady delingen anaý komısıa da qaýqarsyz qurylym bolǵan sıaqty. Alǵashqy otyrys bastalmaı jatyp atyraýlyq ereýilshi Maks Boqaev onyń jumysyna qatysýdan bas tartsa, birinshi jıynyna da taǵy 4-5 múshesi qatyspaı qoıdy. Endigi jumysyna astanalyq belsendi Maqsat İlıasuly men eks-senator Záýresh Battalova da aralaspaıtynyn málimdep, komısıa quramynan shyǵyp ketti. Olardyń quqyqtyq mártebesi kúmándi jer komısıasy quramynan shyǵýy bul máseleden aýlaq ketti degendi bildirmese kerek. Belsendiler bılikti ıliktirýdiń jalǵyz jolyn narazylyq bildirip, mıtıńke shyǵýdan ǵana kóretin sıaqty.
Qazir aqparat quraldarynda, áleýmettik jelide, saıasattanýshylar men saıasatkerler arasynda «Jaqyn kúnderi Úkimet otstavkaǵa ketedi eken, premer-mınıstr aýysady eken» degen áńgimeniń ushyǵy shyǵa bastady. Ol da negizsiz emes. Jerge narazy toptar («halyq» deıin desek, jerdi satpaq nıettegiler de ózderin «halyq ókili» atap júr) áý basta «Úkimet aýyssyn, K. Másimov ketsin» degen talap qoımady. Mundaı talaptar aıtylsa, keıin kele, belsendilerdiń, mıtıńke shyqqandardyń aıqaıy elenbegen soń aıtylýy múmkin. Demek, mundaı aqparat ortaǵa teginnen tegin emes jáne sol bıliktiń bastamasymen tastalýy da ǵajap emes. Óıtkeni, jalpy respýblıkalyq narazylyq sharalary ótetin ýaqyt jaqyndap qaldy. Al, Úkimet pen parlament depýtattary qansha jerden janushyra «túsindirse de» el narazylyǵy basylatyn túri kórinbeıdi. Mıtıń bastamashylarynyń da máseleniń «mańyzyn túsinetin» túri kórinbeıdi.
Úkimet otstavkasy týraly áńgimege taǵy bir sebep – sol úkimettiń shynymen de kópten beri aýyspaǵandyǵy. Premer-mınıstr K. Másimov 2007 jyldan beri araǵa eki jyl ǵana úzilis jasap, úkimet tizginin ustap keledi. Orynbasarlary men mınıstrlik basshylarynyń da deni eski quram, jańadan qosylǵan sheneýnikter joqtyń qasy. Demek, prezıdent, parlament saılaýlarynan keıin jańarmaǵan úkimetti shynymen de bir silkilep alatyn mezgil jetken bolar. Onyń ústine, 5 mamyr kúni Aqordada ótken Úkimet jıynynda jer reformasyna qatysty prezıdent úkimet basshysyn da, mınıstrlerdi de synǵa aldy. K. Másimovtiń ózi de bul máselede shet qalǵanyn, túsindirý jumystarynda kemshilikter jibergenin moıyndady.
Bılikten táýelsiz birqatar basylymdar men opozısıalyq saıasatkerler úkimet basshysynyń aýysatynyna esh kúmandanbaıdy, qaıta, K. Másimovtiń ornyna kim taǵaıyndalatynyn talqylap jatqan jaıy bar. Atqarýshy bılikti basqarýǵa endigi ýaqytta halyqtyń basym bóligi qoldaıtyn, el arasynda erekshe harızmasy bar tulǵa tańdalady deıdi olar. Ondaı tulǵalar joq emes, jetkilikti bılik aınalasynda. Alaıda, bir kreslodan ekinshisine aýysyp júre beretin ol sheneýnikterdiń ótken-ketkeni, bilim-biligi elge aıan. Qaı-qaısysyna bolsa da kóńili tolmaıtyn bir sebep tabylady. Iaǵnı, úkimet basyna jańadan kelgen eski saıasatkerlerdiń qaısysy bolsa da ekonomıkany órge súırep, halyqtyń alań kóńilin ornyna túsiredi dep sený qıyn. Biraq, úmit syılaýy múmkin. Osy «úmit syılaıdy» den sengendikten be, áleýmettik jelide «Imanǵalı Tasmaǵambetov premerlikke taǵaıyndalady» eken degen boljam aıtylýda. Oǵan bireýler 2003 jyly Imekeńniń ózi osy jer daýyna qatysty premer-mınıstr kreslosynan ketkenin kontrargýment retinde aıtýda. Premerlikke «usynylyp» jatqan kelesi úmitker – K. Másimovtiń búgingi birinshi orynbasary Baqytjan Saǵyntaev. Úkimet quramynda birshama kadrlyq aýys-túıister, qurylymdyq ózgerister bolǵanyna qaramastan yqpaldy laýazymyn eshkimge bermeı kele jatqan Saǵyntaevqa prezıdenttiń senim artýy múmkin. Ony myna jer komısıasyna tóraǵalyq etýimen de túsindire salýǵa bolady. Alaıda, B. Saǵyntaevtyń joǵary bılik aınalasynda abyroıy bolǵanmen, el ishinde súıkimdi saıasatker dep aıta almaımyz. Osy kúnge deıin yqpaldy saıası tulǵa retinde ashylmaǵan, oblys ákimderine deıin sheber bolyp alǵan pıar tehnologıalardan ada sheneýnikti eldiń bári qoldap ketedi deý qıyn.
Osylaısha jerden shyqqan shý bılik pen halyq arasyna úlken jik saldy. Bul kúrdeli máseleni sheshý, eldiń bılikke degen senimin qalpyna keltirý tek bir adamnyń – Elbasynyń ǵana qolynda. Jer komısıasy men túsindirý jumystary tıisti nátıje bermese, aýyldan astanaǵa deıingi halyqtyń narazylyǵy basylmasa, Kárim Másimov te uzaq jyl otyrǵan ornyn basqaǵa tapsyrýy ábden múmkin. Qalaı bolǵanda da aqparat alańyna mundaı boljam beker tastalǵan joq. Jazǵa jańa premermen kiremiz be, burynǵysymen baramyz ba, jaqyn kúnderi belgili bolady.
Darhan Muqantegi
