Memleket jáne qoǵam qaıratkeri, akademık Myrzataı Joldasbekov jerdi aýksıon arqyly satsa, qazaqtyń shuraıly jerleri qaltaly azamattardyń qanjyǵasynda ketedi dep alańdaıdy. Onyń oıynsha, aldymen aýyldaǵy qarapaıym qazaqtyń qamyn oılaý qajet. Al jer daýyna kelgende, halyqtyń tózimdiligin synaýǵa bolmaıdy. «Qazaq túgel atqa qonsa, eshkimdi tyńdamaıdy. Ol ne attan óltirip túsedi, bolmasa, ózi ólip túsedi», - deıdi M.Joldasbekov. Búginde Jer reformasy jónindegi komısıa quramynda jumys istep jatqan akademıktiń Baq.kz saıtyna bergen suhbatyn nazarlaryńyzǵa usynamyz.

 - Myrzataı aǵa, Siz ózińiz «Jer týraly» kodekske engizilgen jańa normalardy qalaı qabyldadyńyz?

- Osy bizdiń bir kemshiligimiz – qabyldanǵan zańdy oqymaımyz. Al zań qabyldanǵanǵa deıin onyń jobasy keńinen talqylanady. Ony qabyldaǵan soń, júzege asyrýǵa kirisedi. Bul – kúndelikti tájirıbe. «Jer týraly» kodekstiń ózi 2003 jyly qabyldanǵan ǵoı. Sol kezde talaı sharttar belgilendi. Ol ýaqyttan beri eshkim qyńq etken joq qoı. Eshkim eshteńe aıtqan da joq, qarsylyq bildirgen de joq. Ýaqyt óte kele, zaman aǵymyna saı oǵan birqatar ózgerister engizildi. Halyq bolǵannan keıin ártúrli pikir bolady ǵoı. Jerdi jalǵa berý merzimin uzartý jáne satý máselesine kelgende el ábirjidi. Shynyn aıtqanda, qazaqtyń ózi jerden basqa eshteńesi joq qoı. Baǵzy zamandardan qazaq osy baıtaq Uly Dalany qan keship júrip, janyn qıyp turyp, qorǵap qalǵan joq pa? Nebir bozdaqtar ketti osy jolda, nebir uly batyrlar ketti, nebir uly handar tikti basyn...Osy jer úshin... Jer úshin el úshin degen sóz. Eger myna jerden aıyrylsa, qazaq ony elden aıyryldym dep biledi. Qazaqta baǵzy zamandardan kele jatqan daýlar bar. Onyń biri – jer daýy. Odan keıin jesir daýy, sonsoń qun daýy, odan keıin ar-namys daýy. Bunyń barlyǵy qazaq úshin buljymaıtyn zańdar bolǵan. Ony bıler júrgizgen.

- Degenmen, kodekstiń jańa normalary jer daýyna sebep boldy. Ásirese, jerdi satý bastamasy eldiń narazylyǵyn keltirdi.

- Men ózim tańqalamyn, keıbireýler qazaqta jer jeke menshikte bolmaǵan dep sóıleıdi. Qazaqtyń osy uly baıtaq dalasynda jeke menshik emes jer bolmaǵan. Bári jeke menshik bolǵan. Ol pálenniń jeri, túlenniń jeri dep kete bergen. Basqany aıtpaı-aq qoıaıyn, Muhtar Áýezovtyń «Abaı joly» romanynda daýdyń bári neden bastalady? Jerge baılanysty ǵoı. Kúzdeýge baılanysty, qystaýǵa baılanysty, jaılaýǵa baılanysty. Sonda tańqalatynym, eshkim shekarany syzyp bermegen. Árkim óz jeriniń butasyna deıin bilgen. Osyndaı qudiret bar qazaqta. Ony shyrt uıqyda jatqanda oıatsa, óziniń jerin taýyp otyrǵan. Qazaqtyń ózi túgil, onyń maly da óz jerin biledi (kúldi).Sondyqtan jeke menshik bolmady degen sóz durys emes. Al, endi qazir jańa zaman keldi. Biz álemdik qaýymdastyqtyń múshesi boldyq. Demek, búkil adamzat júretin jolmen júrýimiz kerek.

- Halyq sheteldikter zańdy aınalyp, jerdi jeke menshikke satyp alady dep úreılenip ketti. Qytaılyqtar kelip, jerimizdi basyp alady deıtinder kóbeıdi.

- Iá, «jerdi satý» deıtin sóz - aýyr sóz. Keıbireýler ony «jerdi satý ol – anasyn satý», «jerdi jalǵa berý anasyn jalǵa berýmen birdeı» dep asyra siltep jatady. Halyqtyń júıkesin tozdyrmaý qajet. Halyqtyń sanasymen oınamaý kerek. Men ózim kóp jyldan beri jazyp kele jatyrmyn, qazaqtyń tózimin kóp synamaý qajet. Qazaq - tózimdi halyq. Bárine shydaıdy. Osy tórt aıaqty túıe shydamdy bolsa, eki aıaqty osy qazaq tózimdi. Ooooý, aı dalada, qý mekende bir jalǵyz úı otyrady. Qaıtip kún kórip jatqanyn bilmeısiń. Soǵan kelip, úıine kirseń, «Tórge shyǵyńyz, tórge shyǵyńyz», - dep, kórpesin tósep, jany qalmaıdy. Birden samaýyryn ala júgiredi. Shaı qoıady. «Qaldaryńyz qalaı?», - dep surasań, «Qalymyz jaqsy», - dep jaýap beredi. Sonda túgi joq... Mine, qazaqtyń peıili. Al qazaqtyń tózimin kóp synaýǵa bolmaıdy. Qazaq jer sıaqty, jer kóp qozǵala bermeıdi ǵoı, bir qozǵalsa, qatty qozǵalady. Qazaq ta bir qozǵalsa, qatty qozǵalady. Qazaq túgel atqa qonatyn bolsa, eshkimdi tyńdamaıdy. Ol ne attan óltirip túsedi, bolmasa, ózi ólip túsedi. Oǵan deıin aparýǵa bolmaıdy. Sondyqtan qazir jer-jerde bosqa aıqaı shyǵarmaý qajet. Bizdiń baǵzy zamandardan kele jatqan ata dástúrimiz – mámile.

- Osy oraıda jer reformasy boıynsha qurylǵan Qoǵamdyq komısıa músheleri bir mámilege kele alady dep oılaısyz ba?

- Men ózim sol komısıanyń múshesimin. Áneýkúni keıbir jastar áline qaramaı: «Men halyqtyń atynan sóılep turmyn»,- dep sóıleıdi. Sonda men ne bitirip otyrmyn ol jerde? Keshe biz Táýelsizdik aldyndaǵy aýmaly-tókpeli zamanda ne bolamyz dep, qorǵasyndaı balqyp, birde olaı, birdeı bylaı aýyp-tógilip turǵan kezde olar qaıda boldy? Sosyn Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda ony baıandy etý, eldi qalpyna keltirý, memleketti aıaǵynan tik turǵyzý ońaı bolǵan joq. Máselen, sol kezde qazaqtyń túgeli saıasılanyp kete jazdady. Sharýanyń bárin jıyp tastady. Aýyldaǵy mal dalada qaldy. Bári saıasat qýyp ketti. Onyń arty jaman bolatyn edi. Sodan kóptegen sharalar qolǵa alyndy. Qudaıǵa táýba, Prezıdent Táýelsizdik alǵan jyldan bastap qazaqtyń jelbirep turǵan kók Týynyń tuǵyry etip eldiń birligin aldy, yntamaǵyn aldy. Osydan aınymaý qajet. Elden tynyshtyq ketse, bári ketedi. Seniń demokratıań da byt-shyt bolady, seniń Táýelsizdigiń de byt-shyt bolady. Ony biz tóńirekten kórip otyrmyz. Qazir neshe túrli irgesi shaıqalmaǵan memleketterdiń byt-shyty shyqty. Bizdiń keshegi ertegimiz bolǵan Baǵdattyń basynan baq taıdy. Búkil arab eli bosqyn bolyp ketti. Olaı bolady dep kim oılady? Sondyqtan aýyzǵa da abaı bolýymyz qajet.

- «Jer máselesi bir nárseni anyq kórsetti. Bılik pen halyq arasyndaǵy baılanys birjaqty bolyp ketti», - deıdi sarapshylar.

- Jalpy, halyqtyń kókeıine qonbaıtyn máseleler qordalandy. Bul jalǵyz jer máselesi emes. Halyq bılikte otyrǵandardyń qylyǵyn kórip otyr. Máselen, buǵan deıin Memleket basshysy qansha adamdy bılik basyna taǵaıyndady. Sonyń bireýi memleketin tastap, qashyp ketti. Óz Otanyn tastap ketetin qandaı adam ózi?! Ol jalǵyz ketken joq. Osy jerden jıyp-teretinin alyp, halyqtyń, óziniń aǵaıyn-týǵannyń aýzynan jyryp alyp, shetelge alyp ketti ǵoı. Bireýi qazir sottalyp jatyr. Ekinshisi biraz ýaqyt boı tasalyp júrip, qaıtip kórindi. Mine, halyq osynyń bárin kórip, senbeı otyr qazir. Áıteýir, bılikke kelgen bireýi bolsa, men osy eldiń kósegesin kógerteıin, men memleketimdi kótereıin demeıdi. Birden eki kózi dúnıede bolady.

- Siz ózińiz jerdi aýksıon arqyly satý bastamasyna qalaı qaraısyz?

- Men óz basym qarsy emesmin. Jerdi berý kerek, jalǵa da berý kerek, satý da qajet. Biraq bul jerdiń ıesi aldymen qazaq deý kerek. Sondyqtan jerdi bólgende de, satqanda da, qazaqtyń quqyǵy joǵary bolýy tıis. Bul – bir. Ekinshiden, jaraıdy, satylsyn. Meniń ýaıymym, bizde bılikte otyrǵan keıbireýler eshteńeden qoryqpaıdy. Anaý jerdi jalǵa berip, satqan kezde onyń táýirleri kimniń qolynda ketedi? Sol bılikte otyrǵandardyń qolynda ketedi. Jerdi óz atyna almasa da, jaqynnyń, anaýsynyń-mynaýsynyń atyna jazatyn bolady. Ol qaı jerdi alady? Ol sýly jerdi alady, shuraıly jerdi alady, jaryq kelip turǵan jerdi alady, ol dańǵyl jol baryp turǵan jerdi alady. Al aýylda otyrǵan qarapaıym halyqqa ne tıedi? Oooý, qý meken dala tıedi. Oǵan ol sýdy qalaı aparady? Jaryqty qalaı jalǵaıdy? Joldy qaıtip tartady? Men osyny talap etemin. Biz osyny eskerýimiz kerek. Jańa aıttym ǵoı, bizde eldi ashyndyratyn jaǵdaılar az emes. Osy qazaq ólip-talyp oqıdy, janyn salyp, bilim alady. Kórgeni beınet, solaı júrip, pálenbaı jasqa kelgende páterge qol jetkizedi. Densaýlyǵynan aıyrylady. Jas semá yryń-jyryń bolady. Odan qazaq qalaı kóbeıedi? Sondyqtan biz memlekettiń basyna, bılikke memleketshil adamdardy ákelýimiz kerek. Qazaqtyń janyn túsinetin, qazaqty janyndaı súıetin, halqy úshin jan alyp, jan beretin adamdar kelýi kerek. Áıtpese, halyqtyń kókeıinen kirbiń ketpeıdi.

- Jer reformasy boıynsha qurylǵan qoǵamdyq komısıanyń jumysy qanshalyqty nátıjeli bolady dep oılaısyz?

- Ánekúni, oıpyrmaı, qyzý talqylaý boldy. Úkimet basshysynyń orynbasary Baqytjan Saǵyntaevqa jaýapty mindet artyldy. Oıpyrmaı, inim otqa tústi ǵoı dep, jaýapty mindetti arqalady ǵoı dep ýaıymdadym. Óıtkeni bul taǵdyrly másele ǵoı. Oǵan sirińkeni tastap kep jiberseń, lap etip, órt shyǵaıyn dep tur. Sóıtip, ýaıymdap keldim. Qudaıǵa shúkir, birinshi májiliste 75 adamnyń bir beseýi kele almady ma, 70-ke taıaý adam túgeli sóılep shyqty. Bárine de sóz sóıleýge múmkindik berildi. Sonyń barlyǵy jazyldy, hattamaǵa túsirildi. Sonda bir jaqsy, aqyldy inilerimizdiń bar ekenin baıqadym. Muhtar degen inimiz bir usynys jasady. Komısıa quramynda tórt top – ekonomıser, zańgerler, buryn opozısıa boldy ǵoı, men olardy opozısıa deı almaımyn, sondaı erkin pikirde júrgen azamattar, sodan keıin aqparat quraldary bolyp bólinip, jumys isteımiz dep sheshtik. Endi, bet-betimizben sóılemeı, sol ózimizdiń tórt topqa bólinip, árbir top óziniń pikirin daıyndap kelsin dedi. Aldaǵy májiliste (mamyrdyń 21-i kúni – avt.) osy toptardyń usynystary kún tártibine qoıyla bastaıdy. 
Meniń oıymsha, «asyqqan – saıtannyń isi» deıdi ǵoı, osy jarty jyldyń ishinde biz bir mámilege kelemiz. Men ózim bılikti halyqtyń jaýy dep oılamaımyn. Eshkim óz halqyna jaý bola almaıdy. Árkim óziniń bilgeninshe,sóıledi, óziniń bilgeninshe is qylady. Biz asyqpaı, jan-jaqty talqylaýmyz qajet. «Sabyrlyq túbi – sary altyn, sarǵaıǵan jeter muratqa» degendeı, qoqańdap, shoshańdap júgirý ádempsizdik bolady. Onyń túbi jaqsylyqqa aparmaıdy. Eger biz bir pikirge kele almasaq, onda men ini-qaryndastaryma, baýyrlaryma aıtar edim: «Sender, alysqa barmaı, myna turǵan kórshi qyrǵyz aǵaıyndardan mysalǵa alyndar!». Olar bir mámilege kele almaı, qyrǵyzdyń er toqymy attyń moıyna ketti. Onyń qaıta túzelýi qıyn sharýa. Qyrǵyz dúnıejúzin bosyp ketti qazir. Kóbisi Qazaqstanda júr, osy jerdiń azamattyǵyn alyp jatyr. Otanynan bezip ketetin jaǵdaıǵa barmaýymyz qajet. «Daraq bir jerde turyp kógeredi» deıdi ǵoı, ne de bolsa, biz osy Otanymyzda kósegemizdi kógertýimiz kerek. Sondyqtan bárimiz aqylǵa kelýimiz kerek. Eldi buzý, aıqaı shyǵarý, ol kóringenniń qolynan keledi. Al elge toqtam aıtý, máseleni aqylmen sheshý kez kelgen adamnyń qolynan kele bermeıdi. Eń birinshi, sabyrlyq kerek. Men osy sabyrlyqqa, birlikke shaqyramyn.

- Suhbat bergenińizge raqmet! Eńbegińizge sáttilik tileımiz!

Eskertý: Túpnusqadaǵy taqyryp: Qazaq jer sıaqty, bir qozǵalsa, qatty qozǵalady – M.Joldasbekov​