KSRO-nyń ekonomıkalyq turǵydan quldyraý sebebine arnalǵan byltyrǵy jylǵy «Kúıreý» atty maqalamyzda («Egemen Qazaqstan»., «Kúıreý», 25.11.15 j.) soǵys shyǵyndary, jappaı qarýlaný, sonyń ishinde asa qymbatqa túsken ıadrolyq qarýlardy jáne olardy orbıtaǵa shyǵaryp, orta (1000-5000 shaqyrym), qurylyq aralyq qashyqtyqtarǵa jetkizetin zymyrandardy shyǵarý aqyrynda búdjetti oısyratyp, İJÓ ósimin tejeý ǵana emes, tómen quldyrata bastaǵanyn derektermen kórsetken edik. Sonymen qatar Aýǵanstandaǵy soǵystyń shyǵyndary ólsheýsiz zor bolǵanyn jáne kóptegen mamandar dál osyny KSRO-ny ekonomıkalyq turǵydan daǵdarysqa tirep, aqyry jer betinen joıylýyna alyp kelgenin dáleldeýge tyrysqany týraly da jazǵanbyz. Alaıda KSRO-nyń Brejnev basqarǵan 1960 jyldyń ekinshi jartysynan 1990-shy jyldardyń basyna deıin júrgizgen soǵystary jalǵyz bul emes edi. Eldi ólsheýsiz shyǵyndarǵa batyra otyryp, Keńes basshylary dúnıejúzilik qaýymdastyq aldynda KSRO-ny demokratıalyq bıligi joq, oılaryna ne kelse sony isteıtin komýnıserdiń azǵantaı toby (polıtbúro) basyp alǵan soǵysqumar, agresor memleket retinde tanyta tústi. Onyń osyndaı qalpyn barlyq álem apat kele jatyr degen maǵynada uǵylatyn «orystar kele jatyr» (rýsskıe ıdýt) degen qubyjyq sózderge aınaldyrǵan edi. Endi sol soǵystarǵa toqtalyp óteıik.
Beıbit zamandaǵy soǵystar
Brejnev zamanyndaǵy alǵashqy soǵys 1968 jyly boldy. Sol jyldyń basynda Chehoslovakıa komýnıstik partıasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp Aleksandr Dýbchek saılanǵan. Ol salǵannan lıberaldyq reformalardy qolǵa alyp, kazarmalyq sosıalızm kelmeske ketirgen sóz bostandyǵy, adamnyń quqy men erkindigi, halyqtardyń bir-birimen erkin aralasýy sıaqty máselelerdi sheshýdi birden qolǵa aldy. Onyń «adamgershilikke bet burǵan sosıalızm» ornatamyz degen uranyn halyq qan kóterip áketti. Biraq bul sheshimder ózi de kazarmalyq sosıalızmde ómir súrip, eldegi bılikti kúshpen júrgizip turǵan, sóz bostandyǵy, halyqtyń quqy men erki degendi aýyzben ǵana aıtatyn KSRO-ǵa unamady. Erkin saılaý bolsa Chehoslovakıadaǵy bılik basyna sosıalızmdi qoldamaıtyn, demokratıalyq baǵyttaǵy adamdar keletininen jáne olar elde ashyq júıe ornatatynynan, sóıtip bul el ózine táýeldi bolýdan qalatynynan úrikken KSRO basshylary Dýbchektyń reformalaryna birden qarsy shyqty. Alaıda halyq qoldap turǵan basshyny ornynan taıdyrý ońaı emes edi, sondyqtan qara kúshti qoldanýǵa týra keldi.
Sosıalızmmen búrkengen ulyorystyq shovınısik saıasat Keńes qarýynyń jetken jerine túgel jaıylǵan. Sonyń biri retinde Slovakıadaǵy grek-katolık shirkeýin kúshpen jabýdy aıtýǵa bolady. 1950 jyly KSRO-nyń talabymen ol jabylyp, pravoslavıe shirkeýine aınaldyrylǵan. A.Dýbchek 1968 jyldyń 13 maýsymynda sony qaıtadan ashtyryp, katolıkterdiń alǵysyna bólendi. Bul lıberaldyq demokratıanyń alǵashqy, naqty qadamdarynyń biri edi. Jańa basshylyq bastaǵan lıberaldyq ózgeristerge ulttyq ozyq oıly adamdary da ún qosyp, kompartıanyń osy kúnge deıingi isterin synap, BAQ betterinde pikir alýandyǵyn talap etken úndeýler qaptap ketti. Jazýshy Lúdvık Vasýlıktiń manıfesi de sonyń biri. Oǵan júzdegen belgili qoǵam qaıratkerleri, ataqty adamdar qol qoıdy. Saıası júıeni demokratıalandyrýǵa shaqyrǵan bul qujattyń ıdeıasy KSRO basshylarynyń shamyna ásirese qatty tıdi...
Aqyry, Saıası búronyń sheshimimen shap-shaǵyn Chehoslovakıaǵa KSRO áskerleri tórt jaqtan 300 myń qolmen 1968 jyldyń 20-21 tamyzynda basyp kirdi. (Taǵy bir qandy qyrǵan bola jazdaǵan 1991 jylǵy Máskeýdegi TJMK kúnderine dál kelgeni kórinip tur). Sonyń ishinde «Varshava kelisimsharty» boıynsha Polshada, GDR-de, Vengrıada turǵan áskerlermen qatar muzdaı qarýlanǵan basqynshy dıvızıalar KSRO-nyń óz aýmaǵynan jetkizildi. A.Dýbchek bastaǵan Chehoslovakıa kompartıasy OK Saıası búrosynyń 11 múshesiniń jeteýi bul aksıany «basyp alý» dep aıyptaıtyn úndeý qabyldady. Alaıda, el áskerleri Bas qolbasshy Lúdvık Svobodanyń buıryǵymen basqynshylarǵa qarsy oq atqan joq. Shekarany buzyp kirgen 24 dıvızıa Chehoslovakıanyń barlyq strategıalyq ǵımarattaryn basyp aldy. Eldiń basshylary tegis tutqyndalyp, ushaqpen Máskeýge jetkizildi.
Basqynshylyq týraly habar alǵan halyq mıtıńilerge shyǵyp, okýpanttarǵa qarsy jıyndar ótkizip, barıkadalar turǵyzyp, tankilerge jarylǵysh zattar laqtyrdy. Sonyń nátıjesinde keńestik 11 áskerı qaza bolyp, 87 jaralandy. Chehoslovak jaǵynan 108 adam óltirilip, 500-den artyǵy túrli jaraqattar aldy. Máskeýde A.Dýbchekti bılikten bas tartýǵa kúshpen kóndirip, ornyna Gýstav Gýsakty otyrǵyzyp, Chehoslovak lańy aıaqtaldy...
Búkil álemniń azat jurtshylyǵy bul isti aıyptap, qarsylyq aksıalaryn, mıtıńilerin jasap, petısıalar men manıfeser qabyldady. Sosıalısik Qytaıdyń ózi KSRO-ny «sosıalısik ımperıalızm» jolyna tústi dep aıyptady. KSRO aýmaǵynda Reseı, Ýkraına, Baltyq boıy respýblıkalary, Ázerbaıjan, Grýzıa jáne t.b. qatar keıbir qazaqstandyqtar da bul isti aıyptaǵan. KSRO-ǵa, sonyń ishinde orystarǵa degen jekkórýshiliktiń shekten shyqqany sondaı – kelesi, 1969 jyly hokeıden Stokgolmde bolǵan álem chempıonatynda chehoslovaktar KSRO-men eki ret kezdeskende de ony qaqyratyp jeńgen edi. Barlyq stadıon chehoslovaktardy ǵana qoldap, gúrildep turdy. Bul - álem qaýymdastyǵynyń aıyzyn qandyrǵan halyq keginiń bir kórinisi sekildi oqıǵa boldy...
Ideologıa qurbandary
Toqyraý zamanyndaǵy ekinshi soǵys Vetnam qyrǵyny boldy. 1965 jyldan bastalǵan bul soǵys sol kezdegi Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy A.Kosygınniń esebi boıynsha kúnine 1,5 mln. somǵa túsip turǵan. Ol kezdegi somnyń baǵamy dollardan da salmaqtyraq ekenin eskersek bul úlken shyǵyn. Árıne, bul soǵysty aqtaıtyndar kóp. Sondaǵy aıtatyn sebepteri: qarý-jaraǵy barynsha jetildirilgen AQSH-tyń Vetnamdy jaýlap alýyna jol berilgenin aıtady. İs júzinde AQSH Fransıanyń otary bolýdan azattyq alǵan elde demokratıalyq ózgerister bolǵanyn qalady, al KSRO-nyń kómegin alǵan komýnıser onda kazarmalyq sosıalızm júıesin ornatqysy keldi. Sóıtip, álemdik eki júıe beıbit halyqtardy qandy qyrǵynǵa saldy. Komýnıstik joldy ustanamyz degen Soltústik Vetnamǵa KSRO-dan 18 brıgadadan turatyn eki zenıtti-zymyran korpýsy engizildi. Soǵys jyldarynda jeke quram úsh ret aýystyrylyp, uzyn sany 30 myńnan artyq Keńes áskeri maıdanǵa kirdi. 1965 jyldan 1973 jylǵa deıin keń aýqymda júrgizilgen osy soǵysta Soltústik Vetnam 1 mln., Ońtústik Vetnam 250 myń adamynan aıryldy. Soǵystyń negizgi rejıserleri qatarynda bolǵan AQSH 58 myń, KSRO 16, Qytaı 1 myńnan artyq adamyn joǵaltty.
Sol jyldary kolonıaldy táýeldilikten endi ǵana qutylǵan eldiń basyna kelgen adam, kóp bilmese de markstik ıdeologıany jaqtap sóılese boldy, naq osyndaı ádispen oǵan KSRO tarapynan aǵyl-tegil kómek berildi. Sonyń ishinde áskerı tehnıkalar men qarý-jaraqtar múlde tegin, al qarjylyq kómekter tıimsiz ósimmen uzaq jyldarǵa berildi. Eshqashan qaıtarylmaıtyn sol qaryzdardyń esebine keńestik áskerı-bazalar salynyp, AQSH-pen aradaǵy kıkiljińder kúrdelene tústi. Osy jolmen barlyq Afrıka elderiniń jartysynan artyǵyna keńestik áskerı tehnıkalar men qarý-jaraqtar jetkizildi. Sonyń ishinde 1986 jyl men 1991 jyldar arasynda «úshinshi álem» elderine 6 myń tank, 10 myń ártúrli brondy mashınalar, 9500 zeńbirek pen jappaı atatyn reaktıvti júıeler, 2500 áskerı ushaq, 1600 tikushaq, 50-den asa iri jáne 185 orta dárejedegi kemeler jetkizilgen.
Osynsha qarý-jaraq pen áskerı tehnıka jetkizilgen soń ony qoldana alatyn adamdardy da daıyndaý kerek qoı. Sondyqtan myńdaǵan keńestik nusqaýshylar men aýdarmashylar Afrıkanyń azattyq alǵan elderine qaptap ketti. 1960 jyldardyń basynda ashylyp, Kongonyń alǵashqy premer-mınıstri Patrıs Lýmýmbanyń atyn alǵan Máskeýdiń Halyqtar dostyǵy ýnıversıteti naq osy, Azıa men Afrıkanyń elderine mamandar daıyndaý úshin ashylǵan edi. Onda ǵylymı baǵyttary úılespeıtin ınjener, muǵalim, zańger, dáriger, ekonomıs, aýylsharýashylyǵy mamandarynyń qatar daıyndalýynyń syry sonda. Al P.Lýmýmba óltirilgende oǵan KSRO-nyń 40 shaqty qalalary men kentterinde kóshe ataýlary berildi. Sonyń ishinde Qazaqstannyń Almaty, Shymkent, Óskemen, Taraz qalalary da bar. Ne degen sheksiz «qurmet» deseńizshi? Daraqylyqtyń bir kórinisi osy.
Jalpy alǵanda Brejnev jyldarynda Afrıkanyń Aljır, Angola, Lıvıa, Mysyr, Malı, Gvıneıa, Gvıneıa-Bıssaý, Benın, Nıgerıa, Seıshel araldary, Somalı, Efıopıa, Mozambık jáne t.b. elderinde keńestik mamandar jyldap jatyp jumys istegen. Osynyń ústine olardyń myńdaǵan adamdary keńestik mektepter men JOO-larynan ótkizildi. Keńestik ıdeologıa sheteldikterge qurmet kórsetýdi memlekettik resmı saıasattyń deńgeıine deıin kóterdi. Olarǵa tek jaqsylarymyzdy kórsetip, jamandy jasyrý da barlyq deńgeıdegi qyzmetkerlerdiń mindeti boldy. Mundaılardy kórip júretin halyq olardyń isin anekdottarǵa aınaldyryp, mysqylmen kúlip júretin. Sondaıdyń birin ǵana eske sala keteıik. Aýdandyq partıa komıtetiniń hatshysy sheteldik delegasıaǵa kolhoz bazaryn kórsetip, jetistikterdi ońdy-soldy maqtap júredi. Bir kezde sheteldikter sıyr satyp turǵan bir adamnyń janyna kelip, ony qanshaǵa satatynyn suraıdy. Hatshy qonaqtardyń kózin ala berip mujyqqa «arzandat, arzandat» deıdi ysyldap. Uǵa qoıǵan mujyq «úsh som» dep taq ete qalady. Sheteldikter tańyrqap, rıza bolady. Biraq myna baǵany estigen ótip bara jatqan bireý maǵan satshy dep jabysa ketedi. Hatshy oǵan judyryǵyn kórsetip, kózin alaıtady. Anaý da jaǵdaıdy túsine qoıyp, joq men sıyr almaımyn, odan da taǵy bir som qosyp taýyq alaıyn dep burylyp ketipti.
Halyq mundaı anekdottyń neshe atasyn aıtyp, ókimettiń jasandy qylyqtaryn aıyzy qana ájýalaıtyn. Sondyqtan shynaıy ómir bir basqa da, keńestik ıdeologıanyń jaýyngerleri taratatyn ómir salty ekinshi túrli bolatyn. Árıne, mundaıǵa keńestik kezeńdi kórmegen jastar kúlmeýi de múmkin, olardyń anekdoty qazir basqa...
Jelge ketken mıllıardtar
Endi Afrıka elderindegi keıbir soǵystarǵa toqtala keteıik. Ortasha eseppen alǵanda Toqyraý kezeńinde Afrıka elderinde 100 myńnan artyq keńestik nusqaýshylar qyzmet etip, olar áskerı urystarǵa da qatysyp otyrǵan. Sonyń biri Angolada bolǵan soǵys. Bul el uzaq jyldar Portýgalıanyń otary bolyp, 1970 jyldardyń basynda ǵana óz táýelsizdigin alǵan. Eldegi bılikti qolǵa alýǵa Angolanyń marksısik partıasy (MPLA) men ultshyldar (ÝNITA) talasady. 1971 jyly MPLA-nyń kóshbasshysy Agostıno Netonyń maqsatymyz - sosıalızm murattary degen ýádesin alǵannan keıin-aq Kreml olarǵa qarý-jaraqty úıip-tógip beredi. Tórt jylǵa sozylǵan azamattyq soǵysta marksıser partıasy KSRO-dan 50 myńnan artyq avtomat, 1500 zeńbirek, 100 tank pen brondy mashınalardy tegin alypty. Bulardyń ústine myńdaǵan komandırler, nusqaýshylar men úıretýshilerdiń eńbekaqysy men olardy ustaýdyń shyǵyndaryn qosyńyz. Sonda Qazaqstan sıaqty respýblıkanyń birneshe aýdanynyń bir jyldyq búdjetiniń shyǵyndary artyǵymen shyǵa keledi...
Biraq osynsha shyǵynnyń ózimen KSRO Angolada sosıalısik el ornata almady. Ulttyq múddeni qoldaǵan partıany halyq kóbirek qoldap, azamat soǵysy jalǵasa berdi.
Kremldik kósemder bul máseleni túpkilikti sheshýdi kózdep 1975 jyldyń jazynda keńestik ushaqtarmen KSRO qarý-jaraǵymen muzdaı bolyp qarýlanǵan 42 myńdyq qara násildi Kýba áskerlerin Angolaǵa engizdi. Zaır men Ońtústik Afrıka respýblıkasynyń (OAR) ıntervensıasynan Angolany qorǵaý dese de bul bir memlekettiń ishki isine aralasyp, is júzinde basyp alý edi. Áskerdiń barlyq komandırleri Keńes ofıserleri, al bas qolbasshy keıin KSRO Qorǵanys mınıstriniń orynbasary bolǵan general Iýrıı Maksımov boldy. Sondyqtan bul Kýbanyń emes is júzinde KSRO ıntervensıasy edi. Azamat soǵysynyń nátıjesinde sosıalısik murattaǵy markstik MPLA partıasy ókimet basyna keldi. Al Kýba áskerleri Angoladan tek KSRO taraǵan 1991 jyly ǵana shyǵaryldy.
16 jylǵa sozylǵan osy Angola soǵysy da KSRO-nyń búdjetine mıllıardtaǵan dollar shyǵyn ákeldi. Aıta ketetin jáıt, osynda soǵysqan ultshyldar men OAR-ǵa qarý-jaraq bermek bolǵan AQSH prezıdenti D.Fordtyń sheshimin Senat ótkizbeı tastaǵan eken. Qansha baı el bolsa da artyq shyǵynnan olar bas tartqan.
Mozambıktegi jaǵdaı da dál osy senarımen júrgizildi. Eldiń astanasy Mapýtony basyp alǵan S.Mashel bastaǵan marksshilder alaıda bılikti ustap tura almady. Sondyqtan munda da keńestik qarý-jaraq, áskerı tehnıkamen muzdaı qarýlanǵan Keńes áskerıleriniń basqarýyndaǵy Kýba áskerleri engizilip, eldiń azamat soǵysyna aralasty. Biraq mundaǵy soǵys áli kúnge aıaqtalmaı, jalǵasyp keledi. Al Keńes halqy 70-shi jyldardyń ortasynan 91-shi jylǵa deıin osy soǵystyń mıllıardtaǵan dollar shyǵynyn kóterdi.
Markstik baǵytty ustanýǵa ýáde bergen podpolkovnık Mengıstý Haıle Marıam bastaǵan Efıopıadaǵy hýntany 70-shi jyldardyń aıaǵynan 80-shi jyldardyń ortasyna deıin qoldap, mıllıardtaǵan dollardyń soǵys, áskerı-tehnıkalyq, azyq-túliktik, medısınalyq, aýyl sharýashylyq, oqý-bilim, qurylys jáne t.b. kómekterin jetkizip turdy. Myńdaǵan áskerı jáne azamattyq mamandardyń shyǵyndarynyń ózi de mıllıardtardyń ústine shyǵyp ketken. Sonyń bári hýntanyń keńestik kazarmalyq sosıalısik jolyn ustanamyz degen ýádesi úshin ǵana jasalǵan járdemder. Biraq báribir 80-shi jyldardyń ortasynda sybaılas jemqorlyqtyń barynsha óristeýiniń nátıjesinde óz elin qaıyrshylyq halge jetkizgen M.H.Marıam bıligi qulap, Efıopıa KSRO-nyń jolymen júrýden bas tartty.
Osy kúnderi arab álemin Keńes odaǵy qoldamasa Izraıl túgel basyp alǵan bolar edi degen turǵyda áńgime taratylady. Kerisinshe Izraıldi aldymen Keńes odaǵy, odan keıin AQSH qoldaǵan soń ǵana arab elderi ony jer betinen joq qyla almady. Izraıl «alty kúndik soǵystan» keıin KSRO-nyń Mysyrda túpkilikti ornaǵanyn aıtady. Shyn máninde KSRO Mysyrda Abdel Nasyr bılik qurǵan jyldary ǵana bolǵan edi. Istrebıteldi avıasıalyq dıvızıa da osynda qonystanyp, Mysyr aspanyn kúzetken. 1960-70 jyldar aralyǵynda ómirge kelgen Asýan plotınasy da sol kezde salyndy. Ekonomıkanyń barlyq salasyndaǵy keńestik kómek úlken bolǵanymen onyń tıimdiligi joǵary bolmady. Mysyrdyń óz ekonomıkasy bul jyldarda damýdyń ornyna keńestik buǵaýǵa belsheden bata berdi. Al A.Nasyr ólgen 1970-shi jyldardan bastap onyń ornyna turǵan Ánýar Sadat eldi kedeıshilikke ushyratqan KSRO-nyń sosıalısik jolynan boıyn birden aýlaq salyp, AQSH-tyń damý jolyna bet alyp ketti. Uzamaı 50-shi jyldardyń ortasynan beri Mysyrda turǵan KSRO áskerı kúshteri men «mamandary» esh nátıjege qol jetkizbeı shyǵaryldy.
Arab álemindegi KSRO-nyń senimdi serikteriniń biri Sırıa boldy. Eldi 1963 jyldan beri keńestik qurylysqa baǵdar alǵan Arabtyń sosıalısik órleý partıasy (BAAS) basqaryp keledi. Sırıanyń bıliginde otyz jyl otyrǵan prezıdent Hafız Asadtyń tusynda bul el Keńes odaǵynyń 16-shy respýblıkasyndaı boldy. Keıbir derekterge qaraǵanda KSRO munda 19 mlrd. dollardyń ekonomıkalyq kómekteri jáne qarý-jaraǵy men áskerı tehnıkalaryn tegin bergen. Tek 1992 jylǵy derekke qaraǵanda keńestik tórt myńnan artyq áskerı kontıngent turaqty túrde qonystanǵan. Qazir olar Reseı týynyń astynda áli de turyp jatqanyn bilemiz.
Irak pen Nıkaragýaǵa da osyndaı ádistermen kómekter jetkizildi. Aýǵanstandaǵy jaǵdaı týraly burynǵy maqalamyzda aıtqandyqtan ony qazir qaıtalamadyq.
Bir qyzyǵy «Otan buıryǵymen» osyndaı qandy qyrǵyndarǵa qatysqan keńestik áskerıler men mamandarǵa eshkim de eshqandaı jeńildikter berip, qoldaǵan emes. Kremldegi qasqalardyń buıryǵymen óz otanyna zıannan basqa paıdasy joq tropıkalyq elderdiń ystyǵyna kúıip, aýrýlaryna ushyrap, zardap shekken, keıbireýleri tipti múgedek bolyp qalǵan jandar eshqandaı jaqsylyq kórmeı ómirden ótti. Olardyń arasynda birli-jarym qazaqtar da kezdesip qalady. Byltyr Qyzylordada ómir súrip jatqan sondaı adamdardyń biri týraly áriptesimiz Erjan Baıtiles «Egemenge» jazdy. («EQ», «Vetnam soǵysyna qatysqan qazaq», 23.06.2014 jyl). Al Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Maqtaaral aýdanynan Kambodjaǵa maqta egýge kómekke barǵan bir top jerlesterimizdiń Pol Pot jendetteriniń qolynan qaza tapqandyǵy týraly ózimiz jazdyq. («EQ», «Osyndaı da oqıǵa bolǵan...», 26.09.07 jyl»). Artynan naq osy oqıǵa týraly tarıhshy Q.Toqsanbaev ta jazdy. Ondaı oqıǵalar, beıbit zamandaǵy soǵysqa qatysqandar áli de bolýy múmkin. Áskerden keterinde keıbireýlerine «bul áskerı qupıaǵa jatady, eshkimge aıtýshy bolma» degen qolhat alyp, qorqytyp tastaǵandar da bolady. Sondyqtan ondaılardyń kóbi aman kelgenin basyna saýǵa tutyp, ún-túnsiz júre de bergen...
Reseıde demokratıalyq murattardy berik ustanǵan Borıs Elsın Prezıdent bolǵan 1995 jyldyń 12 qańtarynda jurtshylyqtyń qalaýymen Aljır, Angola, Aýǵanstan, Bangladesh, Vetnam, Laos, Lıvan, Kambodja, Sırıa, Mozambık, Efıopıa jáne Iemen elderinde bolyp, sondaǵy azamat soǵystaryna qatysqan áskerıler men nusqaýshylardyń bárine «soǵys ardageri» degen qurmetti ataq berilip, olar tıisti jeńildikterge qol jetkizdi.
Tobyqtaı túıin...
Óz halqyn azyq-túlikpen, tutyný taýarlarymen, dári-dármekpen, sapaly kıimdermen, minsiz qyzmettermen tolyq qamtamasyz ete almaı jatqan KSRO-ǵa osynsha soǵystyń, osynsha shyǵynnyń keregi bar ma edi? Dúnıeniń bári defısıt bolyp, saýda salasynda tanys-bilisteriń bolmasa kúndelikti sháıdi qoıýyraq ishýdiń ózi muń bolyp jatqanda bireýge bálenbaı mıllıard dollardyń kómegin jasaý nemizdi alǵan edi?
Eger táýelsizdigin alǵan keıbir elderdegi demokratıalyq qozǵalystardy qoldaǵysy kelse AQSH-tyń baılyǵy emin-erkin jetip, tipti artylyp turǵan shylqyǵan baı-tyn. Al bizdiń onymen jarysyp álemniń jartysyna ózimizdiń sosıalısik qurylysymyzdy taratamyz deýimizdiń ózi «attymen jarysamyn dep jaıaýdyń tańy aıyrylypty» degenge saı keledi emes pe? Ekonomıka joq, jalǵyz-aq qarýmen jaıqaǵanymyzǵa nesine máz boldyq eken. Qarý-jaraqty, onyń ishinde jappaı qyryp-joıǵysh zymyrandardy eshkim jemeıdi ǵoı.
Dinge qatty bas urǵan, aýyzdaryn Allasyz ashpaıtyn dástúrleri óte tereńge ketken musylman elderine baryp: «biz qudaıdy joqqa shyǵaratyn ateısermiz, jolymyz sosıalızm, bizge erińder» degendi bılik basyndaǵy astyndaǵy taǵy úshin qorqatyn az ǵana adamdar qoldaýy múmkin, al qalyń halyq myń jylda shyn nıetimen qoldar ma? Eshqashan qoldamaıdy, sondyqtan KSRO-nyń yqpaly azaıǵan sátte-aq olardyń bári sosıalızm jolynan jalt berdi.
Aıta ketetin jaıt, KSRO-nyń qurǵanynyń ózi klasıkalyq úlgidegi sosıalızm emes, nomenklatýralyq-búrokratıalyq kazarmalyq sosıalızm degen erekshe júıe eken. Ol tek kúshpen engizilip, toqpaqpen ǵana basqarylyp turdy. Keńes odaǵy lıberalızmge esik ashqanda odan Shyǵys Eýropadaǵy týys, baýyr, bir murattaǵy, bir maqsattaǵy eldermiz degen Polsha, Chehoslovakıa, Vengrıa, Bolgarıa t.b. basqalarynyń ózi tura qashty.
KSRO-nyń osyndaı keleńsiz úlgisinen basqalar bas tartyp, óz elin damytyp, óz halqynyń ál-aýqatyn arttyrýdy ǵana oılasa ǵoı dep oılaısyń keıde. Ásirese, kórshi elderdiń sony eskergeni jón-aý. KSRO-nyń qylyǵynan aýzy kúımeıtinderge tań qalasyń... Túrli elderde bolyp jatatyn azamattyq soǵystardy toqtatý, ishki kıkiljińderdi retteý, araaǵaıyndyq qyzmet kórsetý halyqaralyq uıymdardyń jumysy emes pe? Osyny túsinbeı qara kúshpen aralasqysy keletinderdiń qaýpi zor. Qazir esikte HHİ ǵasyr tur emes pe, qandy qasaptardyń joıylatyn kezi boldy ǵoı. Ekonomıkalyq kómek kórsetýler de BUU, EQYU sıaqty halyqaralyq uıymdar sheńberinde bolyp, onyń qyzmetteriniń aldynda esepti bolýy kerek ekendigi beseneden belgili. Áıtpese, áline qaramaı bireýge «kómek bergishter» de kóbeıip bara jatyr...
Jaqsybaı SAMRAT
