Qazirgi tańda qazaqty tolǵandyrǵan basty másele – jer daýy. Osy shalaǵaı reformaǵa qatysty Elbasy tapsyrmasymen arnaıy komısıa qurylyp, máseleni maı shammen qarap jatsa da halyqtyń kóńili ornyǵýy qıyn bolyp tur. El sengen zıaly qaýym ókilderiniń de batyldyǵynan jaltaqtyǵy basym bolyp, dúdamal kúı keship otyr. Osy oraıda Alashqa aty málim – Asanáli aqsaqaldyń da aıtary bar. Qazaq ónerindegi aıtýly tulǵa «Qamshy» portalynyń osy jer máselesine qatysty jáne basqa da suraqtaryna jaýap berdi.
- Assalaýmaǵaleıkým, Asanáli ata! Jaqynda ǵana 79 jasqa keldińiz, bir zamandaǵy qazaqtyń súıikti akteri qazir qazaqtyń ardaqty aqsaqaly boldy. Búginniń bıiginen Qazaqstannyń táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna qandaı baǵa beresiz?
- Oǵan baǵa berýdiń keregi joq, ýaqyt qoı ótken. 25 jyl degen úlken ýaqyt. Onyń bastalýy egemendik alǵan kezimiz, toıladyq. 50-i de bolar, 100 jyl bolsyn, ǵasyr bolsyn! Memleket jasaı bersin!
- Segiz jyl burynǵy bir suhbatyńyzda, «Daǵdarys degen ne? Ol joǵarydaǵy bolyp jatqan saıası bylyq. Bizdiń qara halyq ómir boıy daǵdarysta» degen ekensiz. 80-niń bıigindegi qart keýdeńiz ne deıdi?
- Endi, ol kezinde shynymen aıtylǵan nárse. Túbirinde ol durys. Qara halyq degen, ol – uly. Eldiń bar-joǵyn, shynyn aıtyp turatyn halyq. Memlekettiń basyna qater tónse ony sezinetin de, bulqynyp, kóteriletin de halyq. Memlekettiń taǵdyrynyń sheshýshi kúshi halyq bolyp eseptelýi kerek. Bılik sondyqtan da halyqpen eseptesýi kerek. Daǵdarys qara halyqqa qashan da áser etedi, mıllıarderlerge de kelýi múmkin, olar kedeılenip, mıllıoner bolýy múmkin. Ony sezinetin báribir qaımana halyq.
- Sońǵy ýaqytta qazaqtyń eń jandy jerin tyrnap, tamyryn basqan «jer máselesine» ne aıtasyz?
- Jer máselesinde halyq ne dese, sol durys. Jer – Ana! Jerdi satýǵa bolmaıdy. Satty degen aty jaman. Bul aıtylmaýǵa, múlde qozǵalmaýǵa tıis másele. Men buǵan qatty qarsymyn. Qarsy pikirimdi ótkende de aıtqanmyn jınalǵan topta. Ol jerde bir de bir kisi qoldaǵan joq. Jalǵa berý máselesine de qarsymyn. Jerdiń gúldengeni, qulpyrǵany, tozyp ketpegeni jaqsy árıne. Áýeli ózimizdi jarytyp alýǵa tıispiz. Myńdaǵan gektar jerdi basyp alyp, óńdemeı jatqan dókeılerden alyp óńdeıtin qarapaıym sharýalarǵa berse, qazaq jalqaý emes qoı. Meniń sózimdi burmalap taratyp júrgender bar eken. Ádeıi, aty bar adamdardy halyqqa qarsy qoıyp, sózin bura taratyp júrgender naǵyz jaýyzdar. Halyqqa jaman atty kórsetip qoıǵan soń, qaıda barsam súıdepsiz ǵoı dep maǵan aıtady. Qaısybirine aqtalyp jaýap berem.
- Kıno men teatrda ǵana emes, kitaptar jazyp, jazýshylyqta da qoltańbańyzdy qaldyrdyńyz. Búginde ne jazyp júrsiz?
- Qazir endi, ózimniń 7 tomdyǵym shyqty. Oryssha jazǵanymnan bir tomdyǵym shyqty, segiz. Eki úlken qara álbomym shyqty, 10 kitabym bar. Ol kitaptar, «Maıranyń áni», «Jan bólek», «Meniń janrym - kúndelik», «Ǵumyr-darıa» degen, basqa da estelikter, kúndelikter, suhbattar, resenzıalardy qamtıdy. Qazir de qarap otyrmaımyz ǵoı, 2 tom shamalas qoljazbam bar jazyp jatqan. Qol-aıaǵymyz iske jarap, denim saý turǵanda jaza beremin. Ne jazady deısiń, kúndelikti jaǵdaılar. Tolǵandyrǵan máseleler, qalam ustaǵanǵa jazatyn taqyryp kóp qoı.
- Qalamyńyz talmasyn aǵa! Ózińiz basty rolderiniń birin somdaǵan «Qyz Jibek» fılminen keıin, qazaqy boıaýy qanyq aýyz toltyryp aıtarlyq bir de bir fılm shyǵa qoımaǵan sıaqty. Bundaǵy olqylyq nede?
- Oǵan kóp sebepti atap aıtýǵa bolady. Aqshanyń quny ketken zamanda qarajat máselesin de bir sebep. Ekinshiden, fılmmen aınalysatyndardyń tarıhty, salt pen ǵurypty, qazaqtyń turmys tirshiligin bilmeıtindigi. Kınonyń jasaýshysy rejıser. Kınonyń sapasyna da jaýap beretin rejıser, onyń jany qazaqy bolsa, bolmysy men boıaýy qazaqy kıno túsire alady. Ondaı rejıser qazir joq, bolsa da «Shal», «Kelin» degen kınony túsirgen Tursynovty ataýǵa bolar. Qalǵanynyń bári sol shetke elikteý, syrttan kórip kelgenin sál ózgertip osynda túsirý. Qazaqy kıno túsirýge talpynǵandar joq emes árıne, biraq, oǵan kóńil bólgenderdiń óziniń qolynan kelmeı jatyr. Qolynan kelýi úshin, jan-táni shynaıy qazaq bolýy kerek, halyqty aralaý kerek. Akademık, profesorlardyń keńesin alý kerek. Qurǵaq senarıdiń tóńireginde jabysyp qalmaý kerek. Sol talpynyp júrgender búgin bolmasa, erteń túsiredi áli jaqsy kınony. Túsire-túsire jetiledi ǵoı.
- Elge qandaı tilegińiz bar, Halqyńyzǵa ne aıtasyz?
- Halyqqa aıtar nárse kóp qoı, biz – óner adamdar, halyqqa sahnadan da, ekrannan da aıtamyz. Aralasyp júrgende de, gastróldik saparda kezdesýlerde de aıtamyz. Aıtatynym, balalardy jaqsy tárbıeleńder, oqytyńdar, keleshegimiz solar. Úı, turmystaryńdy jóndeńder, jan-jaqtaryń taza bolsyn, ózderiń de jınaqy bolyńdar. Damyǵan elderdiń qataryna qosylaıyq, ol úshin mádenıetti áýeli ózimizdiń úıden bastaıyq. Elge paıdam tısin deseń ár jaqsylyǵyńdy otbasyńnan basta. Jerim ketti jat qolyna dep qarap otyrmaı, egin salyńdar, mal asyrap, ósirińder, qora soǵyp, tórt túlikke toltyryńdar. Qurt qaınatyp, sútten maı alyńdar. Osynyń bári qazaqtyń qanyna sińgen, qolynan keletin jumys. Magazınnen boıaý qosylǵan azyq emes, qazaq óz qolynan shyqqan taza ónimin tutynsa, ózinen artylǵanyn jan-jaqqa satsa qazaqtyń densaýlyǵy nege myqty bolmasyn, nege baıymasyn? Osynyń bári urpaǵyńdy jetkizý úshin atqarylatyn sharýa. Men de kishkentaıym úlken azamat bolsa eken dep tileýin tilep otyrǵan kisimin. Sol ósip ónse, aınalasyna juǵymdy kisi bolsa deımin. Urpaǵymyz ónegeli bolsa, órisimiz malǵa tolsa bizdiń qaı jaý alady? Elimiz aman bolsyn! Jurtymyz tynysh bolsyn!
Suhbattasqan: Erlan Tóleýbaı
