Sovet-Han Ǵabbasov - jazýshy‑dáriger, fantas,  medısına jáne pedagogıka ǵylymdarynyń  doktory,KSRO densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi, profesor, Qazaqstannyń Eńbek sińirgen qaıratkeri, SHQO-sy,Zaısan aýdanynyń qurmetti azamaty,  Mahambet atyndaǵy syılyqtyń laýreaty, Halyqaralyq Nostradamýs atyndaǵy akademıanyń   tolyq múshesi – Akademık.

Endi ǵana bastalyp jatqan HHİ‑shi ǵasyrdyń kúrdeli de kúńgirt syr‑syıpattary men quıtyrqysy mol evropasentrızmdi – barynsha naqtylap, ǵylymı negizde tereń túsiný ‑ ásirese, halqynyń sany az, ekonomıkasy álsiz shaǵyn memleketterge aýadaı qajet ?! Sebebi, ımperıalyq múdde men  evropasentrızm metodologıasy, burynǵy qaı‑kezdegisinen de qabysa túsip, ekeýara úndesýdiń  ne bir aılaly tásilderi men túrlerin (formalaryn) usynýda... Bul  ádis‑aılalardyń aty men zatyn, kókiregi oıaaý jandar jaqsy biledi. Búgingi tańdaǵy eń jotalysy – Ǵalamdaný nemese JaHandaný – deıtin órkenıetke kóshýdi jedeldetýde. Onyń da súıenetini – Evropasentrızmniń qatpary qalyń aıaarlyqtary ‑ ekeni belgili bolyp otyr. Óıtkeni, «sýperderjavalar» – jańyltpash ǵylym retinde ‑ evropasentrızm metodologıasynan asqan – tásildiń de, aılanyń da joq ekenin tereń túsinedi. Endeshe, «Evropasentrızm metodologıasy» ‑ degenimiz ne ? – deıtin zańdy suraq  týyndaıdy...

-               Iá‑á, bul jaıynda, kópten aıtylyp kele jatqanymen, esh ýaqytta saraptaı salalap taldanyp ta, astaryndaǵy qupıa syrlaryn ashyp, júıeli túrde jazylǵan da emes. Mine, osy saýaldyń tóńereginde az‑kem oılanýdy, ulttyq qajettilikke balaımyn ?!?.. Sondyqtan da, eń áýeli kez‑kelgen – metodologıanyń negizi – ǵylym ekenin túsinip alǵanymyz jón. Olaı bolsa, evropasentrızm metodologıasy da – ǵylym ?!  Biraq, bul qandaı ǵylym ? ‑ dep zerdeleı túsip zerttesek, onyń «tylsymy mol  qupıasy kóp» ekenin anyq baıqaýǵa bolady. Buǵan, tipti Sizder asa qatty tańyrqaı da qoımaýlaryńyz  múmkin?!.. Óıtkeni, bárimizde osy metodologıamen qundaqtalyp, neshe ǵasyr  uıqyly‑oıaaý arbalyp, sandalýmen kún keship júrgenimiz de anyq. Tek, oıda joqta kelgen ‑ táýelsizdik ‑ deıtin tátti sózdiń yrǵaǵymen ǵana, Evropasentrızm erekshelikterine – endi‑endi ǵana oı jiberip jatqandaımyz. Mine, osy arada sanamyzdy ashyp qarasaq, bizderdi bodandyqtyń kórpesimen qymtap alǵan – evropasentrızm metodologıasy – burynǵydaı emes, ‑ Janymyzdy da, Tánimizdi de  ‑  qyzǵan temirdeı qaryp bara jatqanyn sezine bastadyq. Sonda, onyń jalpy sıpatynan, taıǵa tańba basqandaı anyq  baıqalatyny – Imperıalyq ozbyr saıasattyń, aılaly tásilderin júıeleıtin ‑ ilimi ekeni anyqtalyp otyr. Minekı,osy qaǵıdanyń birneshe ‑ dálelderin ‑ keltirip kórelik shi ?!..

  İ.   Birinshi dálel:

          Evropasentrızm metodologıasyn da – eń áýeli álem tarıhynyń ádilettiligi men taǵylymdyq shyndyǵy joq. Onyń eń úlken dáleli retinde – adamzat tarıhynyń burmalanýyn (falsıfıkasıalanýy) aıtýǵa bolady. Mysal úshin :

–       Shyǵysynda ‑ Qytaıǵa, Batysynda – Rımge teńdessiz áserin tıgizgen Týran eliniń tarıhy qaıda ?..

–       Nemese, búkil Qytaı  qorǵanynan Qarateńiz ben Qap taýyna deıin sozylǵan Gýn  ımperıasynyń órkennıeti nege jasyrylady?

–       Bir mezgilde ómir súrgen A. Makedonskıı marapattalady da, odan on ese kúshti qolbasshy bolǵan Móde‑han jaıynda esh tarıhta aıtylmaýynyń sebebi nede?

–       Tipti, Evropaǵa asa úlken áseri bolǵan Edildiń (Atıllanyń) tarıhy nege jasyryldy;

–       Evropanyń Ý‑shi ǵasyrǵa deıin  SAQ‑ tilinde sóılegeni;

–       Nemese, Shyǵys evropanyń İH‑H‑shy ǵasyrlarda qypshaq tilinde baılanys jasaǵanyn da (Kodekýs kýmanıkýs) aıtpaýdyń sebebi nede ? ..

–       Ýİ‑Ýİİİ ǵasyrlarda búkil álemdi dúr silkindirgen Shyǵys jáne Batys Túrki qaǵanattary jaıynda da aıtylmaýy qalaı?..

–       Keshegi ótken– Shyńǵysqan – Joshy ‑ Batyı – Altyn Orda ‑ jaıyndaǵy shyndyqtar nege  burmalanyp otyr? Aıta berse, bul tárizdi tarıhı ádiletsizdik tolyp jatyr...

-         Osyndaı ádiletsizdiktiń saldarynan, búkil adamzat tarıhynyń  ǵylymı júıeleri men negizderi buzyldy.

-         Saqtar men Gýndar tarıhynyń ádeıi aıtylmaýynan, búkil Túrki halyqtarynyń kóne tarıhy burmalandy. Osy burmalaýdyń betin ashqan, tek Qazaq dalasynan tabylǵan birneshe Altyn – Adamdardyń eskertkishteri, Evropasentrızm metodologıasynyń ádiletsiz de, jalǵan ǵylym ekenin dáleldedi.

-         Mundaı falsıfıkasıalardyń saldarynan, adamzat qaýymy búginge deıin,  ádiletti de qaıyrymdy qoǵam qura‑almaı otyr.

-         Bunyń eń úlken zaýaly men zalaly, adamzat qaýymynyń tárbıesine qabaǵat aýyr zardaptaryn tıgizýde..

                    İİ.    Ekinshi dálel:

          Evropasentrızm metodologıasynyń áserimen, búgingi tańdaǵy qoldanylyp otyrǵan búkil Pedagogıka men Psıhologıa ǵylymdarynyń Negizderi men Júıeleri jalǵan baǵyttardy basshylyqqa aldy. Munda da Imperıalyq saıasattyń yqpalymen, adamzat tarıhynyń damý joldaryn dál sıpattaıtyn «Morgan júıesin» jáne genetıkadaǵy «Mendal ilimin» ádeıi teristeý arqyly adam tárbıesine jalǵan tásilder usyndy. Mysal úshin:

-         Máselen, klasıkalyq pedagogıkanyń negizin – fılosofıadan ‑ shyǵarýy; Bul, tipti aqylǵa syımaıtyn qatelik?! Óıtkeni, Morgannyń klassıfıkasıasy boıynsha, adamzat qaýymynyń damýyn úsh kezeńge – T a ǵ y l y q (tómengi, orta, joǵarǵy satylary bar, 180 myń jylǵa sozylady) – J a b a ı y l y q (mundada – tómengi‑orta‑joǵarǵy satyly,15  myń jyl) – M á d e n ı e t t i l i k (5 myń jyl, búginge deıin) – dep bólinedi Tek, Jabaıylyq kezeńniń tómengi satysynda ǵana, fılosofıalyq oı túgil, endi‑endi sheshen sóıleýdiń belgileri (K.Marks) bilinedi, Olaı bolsa, klasıkalyq pedagogıkanyń negizi fılosofıa deý, shyndyq túgil...qısyndy ótirike de uqsamaıdy.

-         Ǵylymı pedagogıkanyń negizi – bilim berý, oqytý, tárbıeleý – deýi, onyń ústine búkil Evropalyq ǵalymdardyń (Pestalossı, Makarenko) balany týǵannan bastap qana tárbıelenedi deıtin túsinikteri de qate ekeni dáleldenip otyr. Bala ana qursaǵyndaǵy 4-shi aıynan bastap tárbıe kútetini, ǵylymı jańalyq retinde moıyndalǵan qubylys. Olaı bolsa, ishte jatqan balany – oqytý – bilim berý – degenniń kókeıge qonbaıtyny, eshqandaı dáleldi qajet etpeıtini túsinikti.

-         Ejelden belgili – Arıstotel men ál‑Farabıdiń – ǵylymı

-         klassıfıkasıasy boıynsha, Kez‑kelgen Pánniń negizderi ‑óziniń

ishinen shyqqanda ǵana – ol naǵyz ǵylymı pán bola alady , ‑ deıtin tujyrymyn eske túsirsek, ǵylymı pedagogıkanyń negiz dep otyrǵandary – bilim de, oqytý da – syrttan kelip turǵanyn ajyratý qıyn emes. Endeshe, búgingi Pedagogıka men Psıhologıanyń osyndaı ımperıalyq saıasatqa baǵynǵan metodologıasynan, búkil adamzat qaýymynyń tárbıesinde qabaǵat úlken qatelikter bar. Osynyń saldarynan, búkil bizdiń órkennıetimiz boıynsha, adam balasynyń boıyndaǵy úsh júıesi –    T Á N – J A N – R Ý H – tárbıeleri úndestikterin tapqan joq. Búgingi tańda, Tán tárbıesinen basqa, Jan men Rýhtyń tárbıesi túgil, óziniń ne ekenin túsinbeıtinimiz shyndyq. Mine –Evropasentrızm metodologıasynyń – keraǵar áserleriniń bir salasy ǵana, osyndaı jaısyzdyqtarǵa ıe eken.

-         Osydan kelip, bul keshegi ımperıalarǵa, nemese, búgingi

JaHandaný saıasatyna ne úshin qajet boldy ? – deıtin zańdy suraq týyndaıdy. Qysqa qaıyryp aıtsaq, Bir halyq ‑ óziniń otaryndaǵy ondaǵan halyqtardy erkin tóstep bıleý úshin, qol astyndaǵy halyqtardyń ulttyq jáne azamattyq sanasyn oıatpaýǵa tyrysady eken. Sondyqtan, ımperıa ataýly bodan halyqtyń – ulttyq tarıhyn – halyqtyq pedagogıkasyn – joıyp jiberýge tyryssa, ‑ tilin – jer attaryn – dástúri men salttaryn ‑ óshirýdi ózekti máselesi retinde tanıdy. Minekı, osynaý sanamalaǵan uǵymdardyń teris júrgizilýinen, ulttyq jáne azamattyq sanalardyń ashylmaýynan, búgigi mańdaıymyzǵa kúıeli kóseýdeı urǵylap jatqan shalaqazaqtar men kosmopolıtterdiń qasiretin túsinýimizge bolady.  Al endi, osynshama aýyr keraǵarlyqty túzetýdiń joly bar ma ?..  ‑  Árıne, bar!?!  Ony, «Halyq pedagogıkasy men psıhologıasynyń negizderi» atty , urpaq tárbıesiniń jańa iliminen  oqyp tanysqandaryńyz jón. Ol kelesi otyrystyń áńgimesi bolmaq...

                                              İİİ. Úshinshi dálel:    

                   Evropasentrızm metodologıasy – otarlanǵan halyqtardyń mádenıetterin de joqqa shyǵarýǵa tyrysqandyǵy, búgingi tańda aıparadaı bolyp ashylyp jatqanyn ózderińiz jaqsy bilesizder.  Mysal úshin:

-         Qazaq halqynda «tarıh ta, mádenıet te joq» ‑ deıtin, keshegi evropasentrızm metodologıasyna súıengen Keńestik ıdeologıanyń qarabettigin,  dalamyzdan tabylyp jatqan arhıologıalyq jańalyqtar tap‑jyltpaı dáleldeýmen qosa, búkil dúnıeni tańqaldyryp kózderin shyradaı ashýda ?!

-         Baıtaq dalamyzdyń tórt qubylasynan da, Shyǵysynda – Altaıdyń muzdy tońynyń astynan, áýelgi qalpynda buzylmaı tabylǵan – Bereldegi Altyn Adam men er‑turmandary altyndanǵan, múıizdi Attardyń bútin kúıinde saqtalýy, evropasentrızmniń kómekeıine qum quıǵandaı boldy.

-         Taǵy da sol Shyǵystaǵy – Saýyr taýynyń etegindegi Shilikti de tabylǵan – danalyq órnekterge toly zergerlik buıymdardyń máni men mazmuny, tipti erekshe ekenin aıtsaq ta jetedi.

-         Al Alataý ańǵarynda tabylǵan Altyn Adam – dúnıeni dúr silkindirip, qazir  AQSH‑ta jáne BUU‑nyń ǵımaratynda janynan ótken jandardy tánti etip tur. Jerimizdiń Batysy men Teristigindegi endi‑endi ashylyp jatqan kóne qalalardyń bereri bulardan da qyzyq bolýy múmkin.

-         «Mádenıetten jurdaı, taǵylyqtan basqa tálimi joq» ‑ dep  oqytatyn Túrkilerdiń Rýna álipbıimen jazylǵan Úlken jáne Kishi Kúltegin, Tonykók, Bilgi‑qaǵan jazýlarynyń ashylýy, evropasentrızm metodologıasynyń kúl‑parshasyn baıaǵyda‑aq shyǵarǵan edi. Biraq, betsizdiktiń «bedeli» áli daǵy kúshpen júrip jatqany belgili. Onyń ústine, búgingi tańdaǵy sol metodologıamen ǵalym atanǵan «kóshirme saýattylar» uıqysynan oıanyp durys baǵytty tabýǵa talaptary men dátteri jeter emes. Áıtsedaǵy, burynǵydaı emes, Imperıalardyń jambas astyna salyp  tastaǵan shyndyq kózderi – qasıetti kóne ilimdermen kórine bastaǵanyn qýanyshpen habarlaýǵa bolady. Birte‑birte joǵaryda keltirilgen derekterdiń bári de óziniń tarıhı oryndaryn alatynyna sengimiz keledi. Áıtpegen jaǵdaıda, adamzat qaýymynyń  tárbıesi tárkilenip, qoǵamdaǵy tártipsizdik pen ádiletsizdik apatty jaǵdaılarǵa jetkizeri qaq. Budan qutqaratyn, tek halyqtyq taǵylymǵa negizdelgen adamzattyq parasat pen sana ǵana bolmaq...