Alpysynshy jyldary qazaq ádebıetine at baılaǵan bir shoǵyrdyń qalam tartysy aldyńǵy tolqyndy jaǵada qaldyrǵandaı edi. Olardyń shyǵarmashylyqqa kelýi qazaq ádebıetine jańa bir serpin berip, bólekshe saryn qalyptastyrdy. Onyń bir sebebi sol kezdegi jazýshylardyń soǵys jyldaryndaǵy baqytsyz balalyqtary shyǵar desek qatelespeımiz. Sol sıaqty egemendiktiń bastapqy jyldarynda balǵyn balalyqtary ótken bir top aqyn ádebıetke ózderine tán jańalyǵymen kelgeni belgili. Olardyń da balalyqtary toqsanynshy jyldardyń toqyraýynan qamshy jedi, bir qalypsyz qoǵamdyq orta olardyń sanasyn shaıqady. Sol úıirge shetelden týǵan topyraq ańsap, saǵynyshyn qushaqtap, jańa energıamen jetken bir top qosyldy. Adamnyń keıingi ómiri balalyǵymen tyǵyz baılanysty desek, dáýirlik jaǵdaı olardy sosıalısik realızimge úrke qaraýǵa úıretti. Sonymen, olar sosıalısik realızmniń basynan attap ótip, jolsyzdan jol salmaqqa, ádebıettiń basqa bir aspanyn izdep sharyq ura bastady. Osy azamattardyń túrli basylymdardan shyqqan jyr jınaqtaryna qarap otyrsańyz, alǵashynda qazaqy qara óleńge at shaldyryp, jyraýlar úlgisinde de qalam tartyp, Jumykenniń sý tógilmes jorǵa jyrymen biraz «aýyryp» baryp óz súrleýlerin salmaqqa nıettenip, sonyń jolynda tynymsyz izdenip, jańa formalar, jańa kórkemdik jaratýǵa umtylystary baıqaldy. Mysaly:
Bóken jon, bórte qyrattar astynda
Shóptermen jabylǵan,
Aqsóńke súıekter sóıleıdi,
Ne túıdik arýaqtar zarynan?!
Yqylas Ojaı .«Tarıh»
Ún-túnsiz. Jym-jylas.
Esik pen tereze –
Máńgilik ashylmas keıipte. Jabylǵan.
«Iek súıeý». Toqtaráli Tańjaryq
Aǵataı,oıanshy! Sen túren salmaǵan bostyqqa Men qalaı egem dán. Shegirtke shorshıdy Men basqan kógaldan. «Aǵataı» Tólegen Mellat
Oqyp otyrsańyz, qazaqy qara óleńniń yrǵaǵyna kelmeıtin, qara sózge jaqyn bir úılesim baıqalady. Tipti tynys belgileri de óz aldyna aıryqsha «qyzmet» atqaryp tur. Olardyń biri aq óleńniń jelisine salsa, biri ekpindi, yrǵaqty bolyp keletin sony soqpaqqa bastaıdy.
Kóbimiz óleńdi kóńil -kúıge, ashshy aıǵaıǵa salyp tyrjalańash jetkizip, bir nársege óleńmen aqyl aıtyp, kúıinish bildirip, attandap júremiz. Quddy sonyń aqylyna álem zárý bop otyrǵandaı. Boıaýynan kórkemdik qashyp, óleńi pýblısısıkanyń qanjyǵasynda ketip júrgen aqyndar az emes. Bodlershe aıtsaq: «óleń degen sulýlyq, ómir degen surqıalyq gúlderi ǵana». «Álemde Otyz Úsh sújet bar». Barlyq shyǵarmashylyq adamy sol sújetterdi jazyp keledi. Biraq qalaı jazyp keledi? Tek shamasy kelgenderi ǵana jańasha kórkemdik jaratyp, biz at-tonymyzdy ala qashyp úrketin «ızmder» jaratyp jazyp jatyr. Dál osyndaı kórkemdikke umtylý, biz sóz etip otyrǵan aqyndardan da baıqalady, sol joldyń biri - sımvolızm. Sımvolızm bizdiń ádebıetimizge jat emes. Bul jol sopylyq ádebıette keńinen qoldanylǵan. Keıindep Maǵjan Jumabaevtar da bul joldy paıdalanǵan. Aqberen Elkezektiń «Tuman», Toqtaráli Tańjaryqtyń «Jylqylar», Tólegen Mellattyń «Tamshy úni» sıaqty óleńder taza sımvoldyq mánde jazylǵan óleńder. Sózimizge oraı aqyndardan mysal keltirsek:
Aq jańbyr aıyqqan sátte,
Japyraqqa tundym.
Jaraly jatyrǵa túsip,
Jádigóı týdym.- deıdi Tólegen Mellat. Quran aıattarynda:«Senderdi bir tamshy sýdan jarattyq» delinedi. Qarap otyrsańyz, tamshynyń máni «núktege» barabar. Álemniń jaratylysynda árqandaı nárse núeteden, túıirden bastalady. Bir sabaq bıdaıdyń da, bir shoq gúldiń de, jandy adamnyń da bastalǵan jeri - núkte. Islamda júrektegi qara daqtyń (daqtyń ózi núktege teń) istegen kúná arqyly júrekke jaıylyp, azǵyndaýǵa apartyny bar. Óleńde aqyn kúnániń de, jamandyqtyń da, sulýlyqtyń da barlyq nárseniń tamshydan bastalyp ulǵaıyp, adam balasynyń shamasy kelmeıtin dárejege jetetinin ańǵartqandaı. Óleńdegi tamshynyń máni- tazalyq, kúná, jamandyq bolyp ózgerip otyrady. Sol arqyly aqyn osynyń bári bolmystyń bastalǵan sátinen beri bizge serik bolyp kele jatqanyn beıneleıdi.
Osy topta jylqy ishindegi aladaı bolyp kórinip kele jatqan aqyn Toqtaráli Tańjaryqtyń bógenaıy bólek. Óleńde sımvoldyq detaldardy paıdalanýy dara. Aqynnyń «jylqylar» degen óleńinde:
Olar shurqyrap sup-sury tumannan shyǵatyn,
Qaıtadan kiretin sup-sury tumanǵa.-deıdi.
Jalpy jylqy men qazaq egiz uǵym. Óleńdegi jylqynyń máni- sonaý saqtardan bastalyp sahara tósinde erkin jortqan kóshpendilerdiń balamasy. Al tuman aýmaly-tókpeli tarıhtyń shaıqaýy. Nemese erkindik úshin arpalys. Aqyn óleńniń basqy shýmaǵyn da osyny aıtady, kelesi shýmaqtarynda búginge qaıtyp oralady da:«qula ma, qońyr ma, qylań ba...... bilmeımiz, biz úshin beımálim túr-tús»,- deıdi. Árıne, bul kúnde attan túsken qazaqtyń haly dál osyndaı. Nemese kóshpeli mádenıettiń tirshilik qaınaryn joǵaltqan bizdiń ilkige degen túsinigimiz ashylyp jatyr. Aqyn osyny aıtý arqyly ótken men búginniń arasyndaǵy altyn jiptiń úzilgenine kúrsinedi. Jalpy Toqtaráli óleńderinde sózben sýret salý, kóńil-kúı aıtýdan bas tartý, óleńde sózdiń mánin qaldyryp, aqyn ózin«óltirýi», sulýlyqtyń ishindegi qasirettilik baıqalady.
Kelesi bir aqyn Aqberen Elgezek «Tuman» degen óleńindegi nyshandyq mán. «Tuman» belgili qoǵamdyq ortanyń áleýmettik jaǵdaıy, saıasılyqtyń turǵyndardy qasań sanalyq túsinikte ómir súrýge ıtermeleýi jáne adamnyń ishindegi ózin-ózi tanı almaı qarańǵylyqta ómir súrýi esebinde kórinedi. Mysaly:
Meniń nala-muńymnan jaratylǵan
dala – tuman…
túkpirinde tumannyń perishte júr,
(Tumannyń ishinde júrgen múmkin perishte, múmkin sháıtan. Sebebi menniń(keıipker) ózinińde ishinde bir tuman bar).
Soqyr tuman jáne Men…
«Men» deppin ǵoı…
ózimniń de tumannan joq aıyrmam…
peıish nury tamshylap qanatynan...
«Menniń» ishindegi osy kúńgirttikke, tumandanǵan sanamen oılaýǵa súıensek kórgeni perishte emes deýge bolady. Bul ýlanǵan, arnaıy sheńber ishinde tárbıelengen sananyń temirdi altyn dep shatastyrýy. Aqyn osyny aıtý arqyly, qoǵamdyq bıliktiń óz «tumanyn» jasyrý úshin tobyrlyq «tumandy» meılinshe qoıýlandyra túsetinin beıneleıdi.
Kóptegen aǵa aqyn-jazýshylarymyz «qazaq ádebıeti toqyrady, kúni sóndi» dep jar salady. Jańashyl ádebıetke úrke qarap (árıne Keńes odaǵy bıligi úshin modernızm óte qaýipti jaý bolyp eseptelgen), dáýreni bitken keńestik júıemen birge qurdymǵa ketken sosıalısik realızmniń etegine tas keneshe jabysqan jazarmandar úshin ádebıet toqyrasa toqyraǵan shyǵar, al jańashyl jastar úshin keńes kezinde buǵaýǵa ushyraǵan qazaq mádenıetiniń, qazaq sóziniń qupıaǵa toly, syrly da jumbaq qoınaýy áli ashylyp bolǵan joq. Sol jynys qoınaýdyń syryn ashyp, álemge pásh etý úshin jas ádebıetshiler eshkimnen qalamaqy tilep zar jylamaı-aq (sebebi olar Keńes odaǵyndaǵy bireýler sıaqty jaǵdaıyn jasasa ǵana jazatyndardan emes), «jalań aıaq jar keship, qyzyl aıaq qyr keship» qazaq ádebıetin kórkeıtsek deıdi. Siz qalaı oılaısyz, zamandas?
Yqylas Shalǵynbaı
"Qamshy" silteıdi
.
