(Erbol Alshynbaıdyń bir dastanyn oqyǵanda týǵan oılar)
Sóz basy
Erterekte oqyǵan bir maqaladan esimde qalypty. Avtor, Evgenıı Evtýshenkonyń poezıasyn keńestik mádenıet paradıgmasynda ǵana qaraý kerek degen oı aıtady. Alaıda, sýretker qandaı kontekste otyrsa da, beıneleý tehnıkasynyń jetilgendigi sondaı, báribir shyndyqty aıtady emes pe?
Poezıadan aýlaqtaý basqa bir óner túrinen mysal. Belgili keńes rejıseri Vladımır Vaınshtok 1936 jyly «Kapıtan Granttyń balalary» atty fılm túsiredi. Júl Vernniń romanyn oqyǵan adam biledi, bul fılm alys qurlyqtardy, araldardy izdep, sol saparda joq bolyp ketken kapıtan Granttyń balalarynyń basynan ótken hıkmetter jaıynda. Balalar aqyrynda ákesin eshkim mekendemeıtin araldan izdep tabady. Fılm daıyn bolyp endi kórkemdik keńestiń sarabyna salynady. Keńeste otyrǵan, sıstemanyń adal kúzetshileri, rejıserge «bul fılm arqyly ne oı aıtqyńyz keldi?» degen suraq qoıady. Sonda V.Vaınshtok «Men Júl Vernniń romanyn ekranǵa shyǵardym. Keńes balalaryn teńizshilikke, saıahatqa úndedim. Budan bóten oı joq mende» deıdi.
Álemdik mádenıette on myńdaǵan jyldyq tarıh barysynda qalyptasqan, barlyq adamzat qoǵamdaryna tán, eshqashan myzǵymaıtyn arhetıpter bolady. Bul arhetıpterge eshqandaı qoǵam daý aıta almaıdy. Bul arhetıpterdi eshqandaı patsha, eshqandaı dıktator joqqa shyǵara almaıdy. Sebebi, bul beıneler – óner ataýlynyń máńgilik materıaly. Materıaldy joısańyz – óner bolmaıdy.
Keńeste otyrǵandardyń birazy NKVD-ń qyzmetkerleri, barlyǵy memleketshil, saıasattyń qyr-syryn jete meńgergen jyryndylar. Olar biledi, kezinde Reseıdegi qoǵamdyq qojyraý Chernyshevskııdiń «Kim kináli?» degen jalǵyz aýyz saýalynan bastalǵanyn, aqyrynda qojyraýdyń bulǵaqqa ulasyp ımperıanyń qulaýyna sebep bolǵanyn. Prokatqa shyǵatyn bolsa, bul fılmdi, rejıser josparlaǵandaı, mıllıondaǵan bala kóredi. Al olardyń deni – repressıaǵa ushyraǵandardyń urpaqtary. Fılmdi kórgennen keıin, osy atylǵan, asylǵan, aıdaýǵa jiberilgen mıllıondaǵan qurbandardyń artynda qalǵan jetimderdiń árqaısysynyń kókireginde «al meniń ákem qaıda?» degen saýal bas kóteretinin senzorlar biledi. Jáne názik júrekte jasqanshaqtaı, qorqaqtaı boı kótergen bul saýal, aqyrynda áleýmettik daýylǵa aınalyp jańa ımperıanyń kúıreýine sebep bolatynyn da biledi, álbette. Kórkemdik keńes uzaqqa sozylady. Alaıda, qandaı qubyjyq sıstemaǵa bolsa da óner kerek. Sonymen, NKVD-ń synshylary oılanyp, tolǵanyp, biraz nárselerdi kesip, fılmdi kópshilikke usynýǵa májbúr bolady. Kelesi 37-shi jyly taǵy da qanshama adam repressıaǵa ushyraıdy, taǵy da mıllıondaǵan bala jetim qalady.
Keńes sıstemasyn qulatqan – kapıtan Granttyń balalary. Bul jerde ákeni Avstralıanyń nemese Jańa Zelandıanyń qalyń jynys ormandarynan izdeı me, álde NKVD nemese KGB-ń abaqtylarynan izdeı me, aıyrmasy joq. Eń bastysy, bala shyndyqty izdep úırenedi.
Reseıden emıgrasıaǵa ketýge májbúr bolǵan uly aqynnan sheteldiń bir áıgili gazetinde arnaıy baǵandy júrgizetin kolýmnıst suhbat alady. Sol suhbat kezinde jýrnalıs «Poezıa týraly ár zamannyń jáne ár qoǵamnyń óz túsinigi bar. Reseımen sıysa almaı shyqqan siz, poezıanyń nendeı qubylys ekenine bir aýyz sózben anyqtama bere alasyz ba?» degen saýal tastaıdy.
Aqyn «Poezıada siz aıtqandaı myń anyqtama joq. Poezıa barlyq ýaqytta ákeni izdeýden týady. Áke, Qudaı beınesinde bola ma, ıa arýaq, ıa basqa bir qubylys bolyp kele me, aıyrmasy joq» deıdi. Jýrnalıs qaıran qalyp, «Keńes synshylary, keńes ıdeologtary sizdi túsiniksiz jazady dep, sizdiń tilińizge tıisti emes pe, aqyrsońynda sizdiń Batysqa ketýińizben aıaqtalǵan konflıkt osylaı bastaldy emes pe?» deıdi. Sonda aqyn «Jendet pen qurbannyń bir-birin jaqsy túsinetindigi sıaqty, sol siz aıtyp otyrǵan ıdeologtar men synshylar da, men de, bir-birimizdi jáne oıynnyń sharttaryn óte jaqsy túsinetin edik. Olar da, men de, til degende kókeıimizde Qudaıdy ustap otyrdyq. Biz til týraly daýlasqan joqpyz – Qudaı týraly daýlastyq. Men, Qudaı kerek dedim, olar Qudaıdyń keregi joq dedi. Siz aıtyp otyrǵan konflıkttiń tamyry osynda jatyr» deıdi.
Búgingi urpaq toǵyz joldyń torabyna kelip tur. Tarıhtyń emes – óziniń toǵyz jolynyń torabyna. Sebebi, ónerde daıyn jol bolmaıdy. Ár urpaq joldy jańadan bastaıdy.
Shákárimniń qalaı ólgendigi
Erbol Alshynbaıdyń qalamynan shyqqan «Shákárimniń Shyńǵystaýmen qoshtasýy» atty shaǵyn dastany da ákeni, rýhanı ákeni izdeý taqyrybyna qurylǵan. Shákárim óziniń uly aǵasy hakım Abaıǵa taıaq tastam jerge kelgen adam. Biraq, ekeýiniń dárejesi teń. Sebebi, ulylyq dep atalatyn shekaranyń ar jaǵyndaǵy dúnıede úlken-kishi, artyq-kem degen bolmaıdy. Árqaısysy óz tuǵyrynda turyp uly tulǵa.
Aqyn óziniń rýhanı ákesin izdeı-izdeı aqyrynda Shyńǵystaýdyń baýyryndaǵy Qurqudyqqa keledi. Osy jerde ol Shákárimniń ólimine kýá bolady. Shyńǵystaýmen qoshtasý – qıyr qonyp, shet jaılap bara jatqandaǵy týǵan jermen qoshtasý emes. Shyńǵystaýmen qoshtasý – mynaý jaryq dúnıemen qoshtasý. Iaǵnı, atalǵan dastanda, jeti jurt kelip jetken jer, kári Shyńǵys jalpy bolmystyń sımvoly dárejesine jetken. Ertedegi uly jyraýlardyń biri óziniń ámirshisine aıtypty: «Sen... meniń barmaı tapqan Qaǵbamsyń» dep. Qudaıǵa shyn sengen adam úshin óziniń otyrǵan jeri – Qaǵba. Sol sıaqty, ólimge qolaısyz ýaqyt, ólimge qolaısyz jer bolmaıdy. Shákárimge buıyrǵan nesibe, osy – Qurqudyq.
– Eı, Shyńǵystaý,
Shyńǵystaý!
Qan tolyp qara janarǵa
Qaıǵyrdym sońǵy qararda.
Qaıqy da qylysh qyzyl til,
Qoshtasar sátte qamalma!
Baýyryń baısyn salqyn baq,
Samalyń saýmal ańqyldaq.
Qyz erin qyzyl búldirgen,
Qymsyna baryp úzdirgen.
Asyly arý qoınyńa
Arsyzdar qolyn salar ma?!
Shahıtter jatqan jurtyma
Shapaǵat qylǵaı, jan Alla!
Eı, Shyńǵystaý,
Shyńǵystaý!
Shashyńdy qudaı aǵartqan,
Bitpeıtin sher men muń qaldy.
Keshegi kerdeń alashtan,
Keýdesi bıik kim qaldy.
Asyldan atam Qunanbaı,
Ordasy onyń tul qaldy.
Kúnásiz qara topyraq
Tósimnen aqqan qyzyl qan,
Simirgen kezde surlandy.
Jel jylap turyp joqtaǵan,
Muńly da syrly jyr qaldy.
Qurqudyq mańy qyrań bel,
Qyrańǵa taǵy shyǵar ma el.
Qudaısyz qyryq qaraqshy,
Astynda ketti qurandy er.
Eı, amanat qalǵan aq tánim,
Osy ma edi qular jer,
Súıegim betin jabarǵa
Tabylmaı ketti bir arly er.
Eı, Shyńǵystaý!
Shyńǵystaý!
Qyzaryp tursa kún kókte,
Qylqımas almas synsa da,
Qynabyn jatqa kirletpe!
Qynabyn jatqa kirletse,
Erteńgi týǵan jas bala,
Jaýtańkóz bolyp júrmes pe?!
Qyryńa tókken qyzyl qan,
Qyrmyzy kóktem bolǵanda,
Qyzǵaldaq bolar kún jetse!
Intertekst, ıntertekstýaldik ınterpretasıa
Intertekstýaldilik (ıntertekstýalnost – qandaı da bolmasyn tekstiń, ózin qorshaǵan semıotıkalyq ortamen baılanysyn túsindiretin postmodernıstik tekstologıanyń termıni. Bul termındi alǵash engizgen adam – Iýlıa Krısteva. M.Bahtınniń «polıfonıalyq roman» konsepsıasyn paıymdaý kezinde paıda bolǵan termın aqyrsońynda tekst jaıly ilimniń basty uǵymyna aınaldy. Bul uǵymǵa sáıkes, qandaı da bolmasyn tekst ózine deıingi jáne ózimen qatar turǵan tekstermen dıalogqa túsedi. Gadamer aıtady, «Qandaı da bolmasyn sózdiń maǵynasy onyń ózinde ǵana emes... sondaı-aq, ol (sóz) ózine deıingi aıtylǵan sózge jáne áli aıtylmaǵan sózge silteme jasaıdy, osylaı bolǵanda ǵana sóz óziniń shyn maǵynasyna jetedi» dep. Postmodernızmde, tekstiń, óz artynda turǵan tańbalyq fonmen matasa baılanysqa túsýi, maǵyna týdyrýdyń basty sharty bolyp tabylady: «kez kelgen sóz (tekst) basqa sózderdiń (teksterdiń) qıylysýy bolyp tabylady», «qandaı da bolmasyn sóz (tekst) jazýshy jazǵan hattyń, oqyrman (nemese personaj) jazǵan hattardyń dıalogy bolyp tabylady» (Iý.Krısteva). Rolan Bart aıtady: «Tekst degenimiz... óziniń shyqqan tegin umytqan kóptegen tekstiń bir-birimen astasýy bolyp tabylady», «osylaısha árbir tekst shyndyǵynda ıntertekst bolyp tabylady...», «árbir tekst – eski sıtatalardan qurastyrylǵan jańa bitim, sebebi, qashan bolsyn, tekst, ártúrli jaralǵan, ár taraptan kelgen basqa teksterdiń qorshaýynda turady» dep. Sol sebepti, postmodernıstik oılaý stıli keıde «sıtatalyq oılaý» («sıtatnoe myshlenıe») dep, al postmodernıstik tekster «sıtatalyq ádebıet» («sıtatnaıa lıteratýra») dep baǵalanady.
Atalǵan (ıntertekstýaldilik) postmodernıstik konsepsıanyń basty uǵymy – palımpsest. Taratyp aıtsaq, palımpsest, kóne jazýda, kóne sýret ónerinde kóp paıdalanylǵan tehnologıa. Burynǵy sýret, kóne grafıka, qaǵazdyń ornyna arnaıy óńdelgen, pergament dep atalatyn (bizshe – siri) terini paıdalanǵan. Mine, keıbir jaǵdaılarda (onyń sebebi óte kóp) burynǵy sýret, ıakı burynǵy jazýdy ústinen bir qabat arnaıy jelimmen sylap tastap, jelimniń ústine jańa tekst jazady, nemese jańa sýret salady. Keıde palımpsest bir-birimen qabattasqan jıyrma-otyz sýretten nemese jazýdan turýy múmkin.
Qazirgi narratologıanyń negizin qalaǵandardyń biri, belgili fransýz ádebıettanýshysy Jerar Jenettiń aıtýynsha, kez kelgen tekst – palımpsest bolyp tabylady: qandaı da bolmasyn tekst burynnan bar teksterdiń ústinen jazylady. Burynǵy teksterdiń semantıkasy, sońǵy jazylǵan teksttiń maǵynasynyń astynan sáýle shashyp kórinip turady. Bir-birimen qabattasqan ıntertekstýaldik semantıkalardan tys jazý – múmkin emes. Bul jerde «taza paraq» degen uǵymnyń eshqandaı maǵynasy joq. «Jazatyn adam (ol kim bolsa da meıli) qashan bolsyn «taza paraqqa» emes, qısapsyz shımaılanǵan, esepsiz kóshirilgen eski terige jazady.
(«Men» deıtinderge, «mende ustaz joq» nemese «jazǵanymnyń barlyǵyn ózim ashtym» deıtinderge, «bul maqalany oqymaı-aq qoısańyz jaqsy bolar edi» degen ótinish aıtqym keledi).
«Demek, kez kelgen tekst, burynnan bar, qansha jasta ekenin eshkim bilmeıtin sıtatalardan turady eken, olaı bolsa, postmodernıstik mádenıettiń sımvoly – tyrnaqsha» degen anyqtama bar. Álbette, eshkim de sıtatany tyrnaqshaǵa almaıdy. Tyrnaqsha, tıpografıalyq belgi retinde qoıylmaıdy. Sıtatany taný úshin oqyrmanda «teksten tys bilim bolý kerek» (Eko) «Teksten tys bilim» degenimiz – oqyrmannyń erýdısıasy, buryńǵy-sońǵy ádebıetti jaqsy bilýi.
Men, osy aıtylǵandardy oqyrman durys túsinse eken deımin. Sebebi, bul aıtylǵandar – postmodernıstik tekstologıanyń uǵymdary ǵana. Postmodernıstik tekst, burynnan bar álem ádebıetinen kóshirip alynǵan plagıat emes. Biz bul jerde kóshirý, urlyq, plagıat ataýlyny aqtap otyrǵan joqpyz. Jazýshylyq qıal, kórkemdik oılaýdy áli eshkim de joqqa shyǵarǵan joq. Shynyna keletin bolsa, postmodernıstik jolmen jasalǵan tekst joq. Tek qana, daıyn teksti postmodernıstik turǵydan paıymdaý ǵana bar.
Búginde kórkem shyǵarmanyń zańdylyqtaryn onyń ózinen shyǵarý metody barǵan saıyn qıyndap barady. Ózi paıymdamaq, zerdelemek shyǵarmany álemdik mádenıetten bólektep alyp ketip, eshteńe oqymaı, eshteńe bilmeı-aq sol shyǵarmanyń qyr-syryn asha salǵan synshyny kórgen emespin. Sebebi, álem mádenıetiniń birde-bir qubylysyna qatysy joq, óz betinshe beıtarap turǵan shyǵarma bolmaıdy. Qandaı da bolmasyn shyǵarma Borhes aıtqan «álemdik kitaphanadaǵy» turǵan turysymen ǵana, ornymen ǵana qymbat.
Osy shaǵyn taraýshanyń sońynda mynadaı bir nárseni eskertip ketkim keledi. Keıbir jaǵdaıda, tekstiń syry ózine múldem uqsamaıtyn, qıyspaıtyn, tipti, deseńiz múldem qaıshy keletin sıtatanyń boıynan tanylýy múmkin. Bul budan keıingi aıtylatyn oılardy durys túsiný úshin kerek.
Ambroz Bırs jáne Brýno Traven
Qurmetti oqyrman, ǵylym-bilimde, ónerde tanymnyń, patshaǵa arnalǵan ońaı, tóte joly joq. Jol bárine ortaq. Budan keıingi aıtylatyn jaıttardyń, áńgimemizge arqaý bolyp otyrǵan Shákárim tulǵasyna qatysy joq bolyp kórinip, oqymaı qoıa salasyz ba, álde aıaǵyna deıin shydap oqısyz ba – tańdaý ózińizde.
...Sonymen, Ambroz Bırs. Amerıkandyq jazýshy. 1842 jyldyń 24 maýsymy kúni dúnıege kelgen. Amerıkadaǵy Soltústik pen Ońtústiktiń arasyndaǵy Azamat soǵysy kezinde Soltústik jaǵyna shyqqan. Onyń ózimiz áńgime etpek, «Japalaq bulaqtyń kópirinde bolǵan oqıǵa» atty shyǵarmasy osy soǵystyń bir epızodyn beıneleıdi.
Áńgimeniń basynda, biz, temir jol kópiri ústinde, qoly artyna qaıyrylyp baılanǵan, moınyna tuzaq ilingen, darǵa asyp óltirýge buıyrylǵan bir adammen tanysamyz. Bul Peıton Fakýer degen plantator, úlken jer ıesi edi. Azamat soǵysy kezinde Ońtústik armıasyna tilektes bolǵan, qul ıelenýdi saqtaý maqsatynda ońtústik shtattardyń Amerıkadan bólinýin jaqtaǵan.
Áńgimeniń basy tym uzaq. Biz, jazanyń qalaı daıyndalǵanyna, qalaı iske aspaǵyna, sol jerde qaraýylda qansha ásker turǵanyna, olardyń qalaı kıinip, qandaı qarý asynǵanyna, osyndaı tolyp jatqan egjeı-tegjeıge kýá bolamyz. Prozadaǵy sheberliktiń quıtyrqylarynan beıhabar, oqıǵa qýalap oqıtyn adam úshin eshqandaı maǵynasy joq detaldar. Alaıda, bul syrt kórinis qana. Bul saltanat, ólimniń aldynda bas ıýdiń, ólimge kesilgen adamǵa degen sońǵy qurmettiń kórinisi.
Sodan soń, jazany basqaryp turǵan ofıser belgi jasaǵanda Peıton Fakýerdiń qarsysynda turǵan serjant sheginip, aıaǵynyń astyndaǵy taqtaıdy qoıa bere salady. Aıaǵyn tirep turǵan tıanaqtan aırylǵan qurban salań etip moınynan asylyp qalady. Osy kezde áldebir túsiniksiz sebeppen Peıton Fakýerdiń moınyndaǵy jip úzilip ketedi. Ar jaǵy tańǵajaıyp oqıǵa. Tereń sý. Alǵash qulap shym batqandaǵy qap-qara tuńǵıyq. Sodan soń, jiptikteı sáýle. Ol sáýle ulǵaıyp, jaryq dúnıeniń qaıtadan ashylýy – qurbannyń sý betine qalqyp shyǵýyn bildiredi. Qaqalyp-shashalǵan ol bar sheberligin jumsap, áýeli qolyn bosatady, sodan soń moınyndaǵy tuzaqty sheshedi. Artynsha sýdyń beti shyp-shyp osqylandy. Bul soldattardyń jazadan qutylyp ketken adamnyń artynan oq jaýdyryp jatqany. Artynsha zeńbirek atyldy. Taǵy atyldy. Alaıda, qalyń jynystyń arasyna kirip úlgergen Peıton Fakýer ajaldan qutylǵandaı eken. Moınyndaǵy tuzaqtan qalǵan iz isip ketken, shólden tili aýzyna sımaı azap kórgen ol túni boıy ormanmen júrip otyryp tań ata úıine de jetti. Mine, ol qaqpadan ótti, aýlaǵa kirdi. Áıeli, ústinde saǵymnan toqylǵandaı kóılegi, jymıa kúlip qarsy júrdi. Peıton, Fakýýer de qushaǵyn jaıdy. Osy kezde qaraqustan aýyr soqqy, zeńbirek atylǵandaı kóz qaryqtyrǵan jarylys... sodan soń qap-qara túnek... tylsym.
Áńgimeniń sońynda biz Peıton Fakýerdiń darǵa asylyp salaqtap turǵanyn kóremiz. Moıyn omyrtqasy synǵan, baıaǵyda ólgen.
...Brýno Traven 1890 jyly dúnıege kelgen. 1969 jyldyń 26 naýryzy kúni Meksıkanyń astanasy Mehıko qalasynda dúnıe salǵan. Brýno Traven – onyń psevdonımi. Shyn aty Traven Torsvan Krovs. Birinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Germanıaǵa kelip, osy jerde Ret Merýt degen atpen belgili pýblısıs-kósemsózshi bolyp tanylady (onyń budan basqa da birneshe búrkenshik attary bolǵan).
Ómirbaıanynyń derekteri jasyrýly, tuıyq ómir keshken. Sol sebepti onyń esiminiń tóńireginde túrli ańyz, alypqashpa áńgimeler kóp bolǵan. Mysalǵa onyń shyǵarmalary birde Djek Londonǵa, birde Ambroz Bırske telingen.
Ózimiz áńgime etpek «Makarıo» atty shyǵarmany ol ábden kemeline kelgende jazǵan eken.
...Makarıo óz aýylyndaǵy eń kedeı adam edi. Ormannan otyn shaýyp, on bir balasyn ázer asyrap júrgen paqyr. Qol jetpes bir armany bar bolatyn. Baılyq emes. Bir jaǵyna jambastap jatqan eski lashyqtyń ornyna jańa úı salý emes. Onyń armany tutastaı qýyrylǵan úndi qaz edi. Sony alyp, ash balalary kórmeıtin ormannyń alys túkpirine baryp jalǵyz jeý edi.
Jaı kún bola ma, mereke kúni bola ma, tańerteń ormanǵa attanyp, keshke qaraı bir arqa otyndy alyp úıine qaıtady. Onysyn bir kúmis tıynǵa satady. Búkil áýletiniń nápaqasy osy.
Makarıonyń áıelin derevnádaǵylar Muńlykóz dep ataǵan.
Keshke úıine jetken Makarıo otyndy esik aldyna tastap, táltirektep ishke ótedi, balalary ústelge jaqyndatyp qoıǵan shombal oryndyqqa otyrady.
– Ah, qalaı sharshaǵanymdy bilseń ǵoı, – deıdi sodan soń áıeline qarap, – Búgin ne pisirdiń?
– Qara burshaq, – deıdi áıeli, – Kók burysh, júgeriniń nany, sodan soń lımon japyraǵynan shaı.
Bul ómir boıy ózgermeıtin as máziri. Makarıo áıeliniń jaýabyn baıaǵyda jattap alǵan, áıteýir, balalarym mylqaý dep oılamasyn dep sóıleıtin.
Aldyna tamaq qoıǵanda Makarıo uıyqtap jatar edi. Áıeli kúıeýin túrtkilep oıatatyn. Makarıo Qudaı atyna qysqasha madaq duǵa oqyp tamaqqa kirisedi. Alaıda, balalardyń budan kóz almaı otyrǵanyn baıqap, tárelkesin solardyń aldyna jyljytyp, ózi shaı ishetin. Úlken quman shaıdy taýysyp bolyp:
– Ia, Jaratqan, bir ret bolsa da tutas qýyrylǵan qazdy jep ólsem, armanym bolmas edi, – deıtin.
Balalar bul sózdi myń ret estigen, nazar da aýdarmaıdy. Qazdyń eti degenniń áıteýir dúnıede bar nárse ekenin biledi, biraq, eshqaısysy onyń dámin tatyp kórmepti.
Makarıonyń áıeli álemdegi eń adal ómirserik. Balalar qarap otyrǵanda kúıeýiniń tamaq ishe almaıtynyn biledi. Makarıo momyn, eshqashan qol jumsamaıdy. Turmystyń qamytyn qabaq shytpaı tartady. Mine, kúıeýiniń asyl armanyn oryndaý úshin, áıeli kúnde-kúnde bir soqyr tıynnan jınaı bastady. Osylaısha, ushyqıyry joq tutas bir ómir bolyp kóringen úsh jyl degende, aqyrynda qazǵa jetetin aqsha jınaldy. Qýanyshtan esi shyqqan Muńlykóz bazardaǵy eń semiz qazdy satyp alyp úıge ákelip, balalarǵa kórsetpeı tyǵyp tastady.
Keshke balalardy erterek jatqyzyp iske kiristi. Sharýany tań atpaı erte bitirý kerek, sebebi, balalar oıanyp ketip, qýyrylǵan ettiń ıisin sezip qoıady. Sodan soń, Makarıo taǵy da jaýtańdaǵan balalaryna qarap turyp, ómir boıy armandaǵan qazdyń etin úlestirip beredi de kete beredi.
Makarıo erte turyp talǵajaýyn jep endi úıden shyǵa bergende áıeli jolyn keskestep oǵan eski kersendi usyndy. Kersenniń ishinde tamasha qýyrylyp, banannyń jasyl japyraqtaryna oraýly tutas qazdyń eti.
– Mynanyń ishinde ózińniń sonsha jylǵy armanyń - qýyrylǵan qaz. Endi tez attanyp ket te, ormannyń eshkim júrmeıtin bir jerine baryp, tutastaı óziń je, sebebi, qazir balalar oıanyp ketedi.
Makarıo, ómirden, aýyr eńbekten ábden sharshaǵan, arbadan buzylǵan at sıaqty adam, áıeline rahmet aıtýdy da, qazdyń etinen bir japyraq berýdi de umytyp, ormanǵa attandy. Eshkim bara almaıtyn qalyń jynysqa kirip, jerge banan japyraqtaryn tósep qazdyń etin sonyń ústine qoıdy. Qolyn bulaqqa jýyp jiberip dastarhanǵa otyrdy. Qansha jyldan beri kútkeni osy edi. Qýyrylǵan qustyń juparyn ıiskep az otyryp, sodan soń bir qolymen tóstikten ustap, ekinshi qolymen jambasty butarlap bólip almaq bolyp yńǵaılandy. Osy kezde tórt qadamdaı jerde turǵan adamdy kórdi. Basynda sombrero, aıaǵyna botfort kıgen. Qysqa bylǵary kúrte altynmen aptalǵan. Shalbarynyń qyryna qısapsyz altyn dilda taǵylǵan. Tekeniń saqalyndaı saqaly qap-qara. Kózi úńireıgen tuńǵıyq. Makarıonyń álpetine zer salyp turyp jaqsylap kúlip alǵan kavaler, – Dostym, aldyńdaǵy qazdyń etinen men sıaqty rysarge bir japyraq berseń qaıtedi. Túni boıy jol júrip, sharshap, ashtan ólip kele jatyrmyn, – deıdi.
– Bul meniń toıym, sondyqtan bir japyraq túgili, bir túıir et bere almaımyn, – deıdi Makarıo.
Kavaler shalbaryndaǵy altyn tıyndardy kesip bermek bolady.
– Ol altynyń maǵan baqyt ákelmeıdi. Men ol tıyndy bazarlamaq bolǵan sátte ustalamyn. Altyndy qaıdan aldyń dep azaptap, aqyrynda qolymdy shaýyp tastaıdy. Odan keıin meniń bala-shaǵymdy kim asyraıdy? – dep jaýap beredi Makarıo.
Ekeýi uzaq daýlasady. Makarıodan eshteńe shyqpasyna kózi jetken seri, búkil adamzat balasyna qarǵys jaýdyryp kete barady.
Shaqyrýsyz qonaqtan qutylǵan Makarıo qazdyń etin endi butarlaı bergende taǵy da aldynda turǵan, jupyny mokasın kıgen eki aıaqqa kózi túsedi. Qarasa eki-úsh qadam jerde amerıkandyq úndiske uqsas adam tur eken. Makarıo jolaýshynyń kózinen kóz ala almaıdy. Osy janardan aspan menen jerdegi jaqsylyq pen meıirim ataýly syıyp turǵan júrek tanylady.
– Meıirimdi kórshi, qolyńdaǵy asyńdy menimen bólis, – deıdi júrginshi, – Meniń qarnym ashyp tur. Uzaq joldan kele jatyrmyn. Qolyńdaǵy qazdyń bir jambasyn berseń, batamen jarylqar edim. Bir ǵana jambas. Basqa eshteńe suramaımyn. Tánime nár quıylar edi. Sebebi, barar jerim alys.
– O, jolaýshym! – deıdi Makarıo, – O, ustazym jáne Iem! Seniń kózińe qarap ótirik aıta almaı turmyn. Men saǵan bul qazdyń etinen bir túıir de bere almaımyn. Bul qaz tutastaı maǵan tıesili. Men bireýge tyrnaqtaı bir túıir et bersem, onda bul qaz tutas bolmaı qalady. Men tutas qaz jesem dep ómir boıy armandadym. Bul qazdy tutas jeı almasam áıelimniń júregine aıyqpas jara salamyn. Sebebi, meniń áıelim – álemdegi eń meıirimdi áıel. Ol meni osy armanyma jetkizsem dep ómir boıy armandady. Mendeı kúnáhardy túsin. Túsin de keshire gór!
Jolaýshy Makarıoǵa bir qarap:
– Men seni túsindim, meıirimdi kórshim Makarıo, – dedi, – Berdim batamdy. Qazyńdy alańdamaı óziń je. Men attandym. Seniń lashyǵyńnyń janynan ótip bara jatyp, meıirimdi, izgi jaryńa jáne balalaryńa bata berip ótem. Qosh bol!
Makarıo jolaýshyny kózben shyǵaryp saldy da, – Janym ashıdy, biraq qaıteıin. Áıelimniń kóńiline qaıaý túsiremin ǵoı, – dedi kúbirlep.
Sodan soń, dereý qazdy butarlaı bastady. Alaıda, aldynda taǵy bireý tr eken. Túri adam shoshıtyndaı. Júdep aryǵan mahluqattyń beti terimen qaptalǵan súıek qana edi. Qol-aıaǵy, búkil táni de saýdyraǵan súıek. Kózi úńireıgen qara. Ústindegi kıimi shoqpyt-shoqpyt, beline qyzyl aǵashtan jasalǵan qobdısha ilgen. İshinde saǵattyń bar ekeni shyqylynan bilinedi. Onyń qumsaǵat emes, kádimgi saǵat ekenin túsingen Makarıo sál abyrjyp qaldy. Jolaýshy sóılep qoıa bergende, taıaqpen taıaqty soqqandaı dybys estildi.
– Men ashpyn, quda, óte ashpyn!
– Ras aıtasyń, quda, túrińnen kórinip tur, – dedi úreılengen Makarıo.
– Kórip, meniń ash ekenimdi túsinip tursań, onda maǵan qazyńnyń bir jambasyn qıatyn shyǵarsyń, – dedi jolaýshy.
Makarıo túńilip ketti.
– Jaraıdy, – dedi ol qasirettenip, – Pende taǵdyrmen tirese almaıdy eken. Tutas qaz maǵan buıyrmaǵan eken. Jaraıdy, quda, otyr. Qazdyń jartysy seniki. Je.
Ekeýi osylaı toılady. Ekeýi de aqyldy, kóp kórgen. Osylaısha keleli otyrys boldy.
– Bilesiń be, quda, – dedi Makarıo, – Alǵashynda seniń túrińniń men oılaǵannan múldem basqa ekenine qaıran qaldym. Mynaý, belińdegi temir saǵat... Ózińniń burynǵy qumsaǵatyń qaıda? Álde qupıa ma?
– Eshqandaı da qupıa emes, – dedi qonaq, – Eýropada úlken soǵys boldy. Adam kóp óldi, jumys kóp boldy. Sol jerde zeńbirektiń doby tıip, qumsaǵatymnyń byt-shyty shyqty. Sodan soń, batyp bara jatqan bir kemeniń kapıtanynan osy myna saǵatty surap aldym. Sonymen, ol keme sýǵa batyp kete bardy. Sodan beri, aıtaıyn saǵan, quda, bul saǵat tamasha qyzmet etip keledi. Burynǵy qumsaǵattyń kezinde, darǵa asylmaq, nemese qylyshtan ólmek adam keıde men kelerden sál buryn qashyp qutylyp ketetin. Al myna saǵatpen eshqashan keshikpeıtin boldym. Erte de emes, kesh te emes, ajaly jetken adamnyń aldyna kelip tura qalamyn.
Azdan soń qonaq:
– Osy búgin, meniń aldymda saǵan eki qonaq kelip ketti emes pe? – dedi.
– Iá, – dedi Makarıo, – Ony qaıdan bilesiń, quda?
– Men búkil álemde ne bolyp jatqanyn shamalap bolsa da bilem, – dedi qonaq, – Al sol kelip ketkenderdiń kim ekenin bilesiń be?
– Árıne, bilem, – dedi Makarıo, – Men hrıstıan emespin be? Birinshisi Áz ázil, al ekinshisi... ekinshisiniń kim ekenin bilmeıtin adam joq qoı álemde. Alaıda, Qudaıdyń uly Aısaǵa mynaý topyraqqa bylǵanǵan qolymmen dám usynatyndaı men kim edim? Ekinshiden, onyń ákesi – Jasaǵan Ie. Bu dúnıe de, o dúnıe de – sonyń ıeliginde. Aısa ǵalaıyssalam sýdy sharapqa aınaldyra alady, eki balyq, bes kúlshe nanmen bes myń qarip-qaserdi asyraǵan. Meniń jalǵyz qazymdy ol qaıtedi?
– Ázázilge de, Qudaıǵa da bir japyraq et bermegen adamnyń, óz nesibesin menimen teń bóliskenine qaıran qalyp otyrmyn, – dedi qonaq.
– Onyń mánisi mynada, – dedi Makarıo, – Sen, Jaratqan Ie sıaqty ólgen adamdy tirilte almaısyń. Sen bar bolǵany – adamnyń janyn alyp kete alasyń. Bar óneriń osy. Alaıda, meniń áıelim eń aryq áıel sanalýshy edi, sen odan on ese aryqsyń. Meniń balalarym únemi ash júredi, biraq sen olardan júz ese ashsyń. Sodan soń, endi shynymdy aıtaıyn, aldymda turǵan seni kórgende, kesimdi ýaqytymnyń taqaǵanyn túsindim. Tutas qaz túgili, onyń bir jambasyn jep úlgeretinime kúmándi edim. Osy kezde «Bul Aryq qonaq tamaqqa aldanyp otyrǵanda, men de óz nesibemdi tatyp úlgeremin» degen oı keldi. Sodan soń, qazdy sol sebepti qaq bólip edim.
Qaıran qalǵan Aryq qonaq qarqyldaı kúldi.
– Iýpıterdiń atymen ant eteıin, sen aqyldy, qý adamsyń, quda! Óziniń sońǵy saǵatynda osyndaı tapqyrlyq tanytqan adamdy kúnde kezdestire bermeısiń. Men odan da saǵan az-maz kesheýil berip, jaqsylyǵyńa jaqsylyq jasaıyn, – dedi sodan soń ol.
– Ol ne eken? – dedi Makarıo.
– Men seni dáriger qylaıyn. Anaý-mynaý emes, uly dáriger bolasyń. Menimen taıtalasyp, úkimi shyǵarylǵan adamdardy meniń sheńgelimnen tartyp alyp ketkisi keletin, myna júrgen dárigerlerdiń barlyǵynan asasyń. Osylaısha, ekeýmiz bólip jegen qazdyń quny mıllıon ese bolyp qaıtady, – dedi Aryq qonaq.
Sodan soń, bylaıyraq baryp, shólden shyt-shyt jarylyp jatqan jerge jeti ret túkirdi.
Azdan soń qumnan móldir bulaq aǵyp jóneldi.
– Qolyńdaǵy flágińdi ber, – dedi Aryq qonaq.
Makarıo ishindegi eski sýdy tógip, flágin Aryq qonaqqa usyndy. Nedáýir ýaqyttan keıin asqabaqtan jasalǵan flágti ıesine ustatqan Aryq qonaq bylaı dedi:
– Mine, flágiń tolyp tur. Bul sý seni uly dańqqa jetkizedi. Bir tamshysyn bir kese sýǵa qosasyń, boldy. Qandaı aýyrý bolsa da jazylady. Biraq esińde bolsyn, quda, bul sýdyń sońǵy tamshysy túgesilgende seniń de dárigerligiń aıaqtalady. Sol sebepti ár tamshysyn únemdep jumsa. Sodan keıingi eń basty eskertýim. Sen aýyrý adamdy emdeýge kelgende, janynda turǵan meni kóresiń. Men saǵan ǵana kórinem, basqalar meni kóre almaıdy. Egerde men aýrýdyń aıaq jaǵynda tursam, onda emińdi jasaı ber. Eki kún ótpeı ol adam saýyǵyp shyǵady. Al eger men aýyrý adamnyń bas jaǵynda tursam, onda sen ony emdep áýre bolma, dárińdi ysyrap qylma. Sebebi, men adamnyń bas jaǵynda tursam, ony eshkim de jaza almaıdy. Ol adam mindetti túrde ólý kerek. Esińde bolsyn, quda, kimniń ólip, kimniń qalatynyn men ǵana bilemin. Sondyqtan, menimen eshqashan taıtalaspa.
– Men buny eshqashan umytpaımyn, – dedi Makarıo.
– Jaqsy, – dedi Aryq qonaq, – Al, endi, qoshtasaıyq, quda. Dastarhanyń keń, tamasha toı boldy.
– Kóriskenshe, quda! – dedi Makarıo.
Sodan soń áldebir aýyr uıqydan arylǵandaı bolǵan. Artynsha, qarsy aldynda bireýdiń otyrǵan ornyn, mújilgen jarty qazdyń súıegin kórip bunyń tús emes ekenine kózi jetti.
Bul kúni keshke deıin uıyqtaǵan Makarıo úıge bir jańqa da ákelgen joq. Alaıda, áıeli oǵan eshteńe demedi. Onyń sebebi bar edi. Túske qaraı, balalarynyń kirin jýyp jatqanda, áldebir sáýle, jo-joq, kúnnen emes, basqa bir nurdan taraǵan altyn sáýle onyń júregin sıpap ótken. Óneboıyn qýanysh bıledi, arqasyna qanat bitkendeı boldy. Bul sezgenin ol eshkimge, tipti, kúıeýine de aıtpady.
Erteńine ádetinshe kúndelikti aýyr turmystyń qamytyn kıgen Makarıo qaıtadan ormanǵa attandy. Jolshybaı qasıetti sý quıylǵan flágti eshkim kórmeıtindeı etip kómip ketti. Bul keshte ol otyndy eki ese qylyp ákelip, mol aqshaǵa satty. Kelesi kúni keshke taǵy da sonshama otyn ákelgen. Makarıonyń aldynan áıeli jylap shyqty. Kenje ul, súıkimdi Regıno ólim aýzynda jatyr eken. Kórshiler bul joqta bilgen em-domyn jasaǵan. Alaıda, balanyń beti beri qaraıtyn túri kórinbeıdi. Aýzyna tosqan aına býlanbaıdy, keýdesin tyńdaǵan áıel, sábı júrektiń anda-sanda ǵana bir ret soǵatynyn aıtty.
Makarıo oılanyp turyp, aqyry tas qarańǵy dalaǵa shyqty. Júre-júre ormanǵa jetti. Kenet esine birdeńe túskendeı, butanyń arasyna kirip jerdi qazǵanda qolyna flág ilindi.
Esikten kirgen ol bir kese sýǵa dáriden nedáýir quıdy. Sodan soń, basyn kótergende balasynyń janynda Aryq qonaqtyń turǵanyn kórdi. Aryq qonaq «men saǵan dárini únemdep jumsa dep edim ǵoı» degendeı, basyn shaıqap, az turyp, balanyń aıaq jaǵyna bardy. Qýanyp ketken Makarıo balasynyń basyn súıep dárini ishkizdi. Osylaısha, balasy qulantaza aıyqty.
Budan keıingi Makarıonyń ómiri kórgen tústeı. Óz balasynan keıin sol aýyldaǵy eń baı dúkenshiniń áıelin emdep jazdy. Estigender men kórgender tóńirekke taratty. Aqyrynda tańǵajaıyp emshiniń dańqy Meksıkadan asyp búkil Jańa Ispanıaǵa (Latyn Amerıkasyndaǵy Ispanıanyń jaýlaǵan otar elderi osylaı dep atalǵan) jaıyldy. Kedeılik, kórgen tústeı bolyp umytyldy. Amerıkany qoıyp, aýrýlar, muhıttan ótip Eýropadan keletin boldy. Olardyń ishinde asa baı adamdar kóp edi. Makarıo úlken jer ıesine aınaldy. Balalaryn Parıj ben Salamankaǵa jiberip oqytty. Jáne qandaı aýyrýǵa barsa da, taǵdyryn Aryq qonaqtyń aıtýymen sheshetin. Aryq qonaq, syrqattyń aıaq jaǵynda tursa ǵana emdeýge kirisedi. Al Aryq qonaq adamnyń bas jaǵynda tursa, qynjyla otyryp, óziniń qolynan eshteńe kelmeıtinin aıtatyn.
Ol, shıpa izdep kelgenderdiń, shamamen jartysyn qutqaratyn. Al qalǵany onyń Aryq qonaq áriptesine buıyratyn.
Kúnderdiń kúninde Makarıo qutynyń túbide eki tamshy ǵana dári qalǵanyn kórdi. Bul kezde ol qartaıǵan. Endigi azǵantaı ómirdi tynyshtyqta ótkizbekke nıet etken. Sońǵy eki tamshyny ol adal jary Muńlykózge qaldyrǵan. Sebebi, áıelinen aıyrylý Makarıo úshin eń aýyr qasiret edi.
Mine, osy kezde Jańa Ispanıanyń vıse-koroli don Hýan Markves de Kazafýerteniń segiz jasar uly aýyrdy. Eń tańdaýly dárigerler keldi, balaǵa shıpa bolmady. Vıse-korol Makarıo jaıynda estigen edi, alaıda, ýnıversıtet bitirgen, qolynda dıplomy bar bir bilimdi dárigerdiń sózine senip, el maqtaǵan táýipti, alaıaq sharlatan, qushnash sanaıtyn. Biraq, koroleva, balasyna qaýip tóngende mártebe men dárejeniń barlyǵyn umytyp, Makarıony saraıǵa aldyr dep jubaıynyń qulaq etin jedi.
Aqyrynda sonyń aıtqany boldy. Makarıo astanaǵa shaqyrtyldy. Áıgili emshiniń istegen ǵajaıyptaryna bir sátke de senbeıtin vıse-korol Makarıomen, qulmen sóıleskendeı sóılesti:
– Seni saraıǵa shaqyrtqan men emes, jarqynym. Bilimdi degen dárigerler balamyzdy emdeı almaı jatyr, zaıybym seni aıtyp qoımady. Sonymen sen osyndasyń. Al endi tyńda! Egerde sen muragerdi emdep shyǵarsań – meniń barlyq dáýletimniń shıregi seniki. Odan soń, osy altyn saraı men basqa ıelikterimdegi qalaǵan nárseńdi sura - seniki bolady. Odan keıin men saǵan dıplom bergizem. Osy dıplommen sen Jańa Ispanıany emin-erkin aralap emshiligińdi jasaısyń, eshkim de saǵan kedergi keltirmeıdi. Sondaı-aq, qolyńa meniń mórim basylǵan arnaıy qujat beriledi. Bul qujatqa sáıkes eshkim de seniń menshigińe, dáúletińe qolyn tıgize almaıdy. Budan artyq qandaı syı kerek?
Makarıo basyn ızedi, biraq úndemedi.
Vıse-korol sózin sabaqtady.
– Al endigi aıtarym: egerde meniń balamdy emdeı almasań, onda men seni áýlıe ınkvızısıanyń sotyna tabystaımyn. Seni tylsymnyń tilin biletin jáne ázázilmen til tabysqan adam retinde, halyqtyń aldyna alyp shyǵyp, qadaǵa otyrǵyzyp órteıdi.
Makarıo sál bozaryp ketti, biraq taǵy da úndemedi.
– Meniń aıtqanymdy jaqsylap uǵyndyń ba? – dedi vıse-korol.
– Iá, uly baqytty aǵzam, – dedi Makarıo ıilip.
– Olaı bolsa, meniń balamnyń bólmesine baraıyq, – dedi vıse-korol.
Olar prınstiń bólmesine keldi. Balanyń janynda eshqandaı paıdasy joq dárigerler men kútishýler.
– Uly mártebelim, endi meni bir saǵattaı ýaqytqa syrqatpen ońasha qaldyryńyzdar, – dedi Makarıo.
Vıse-korol sál bógelip baryp shyǵyp ketti. Dárigerler men kútýshiler qosa ketti. Sol kezde Makarıo óziniń eski áriptesi Aryq qonaq balanyń bas jaǵynda turǵanyn kórdi.
Makarıo men Aryq qonaq, qazdyń etin bólisip jegen sol toıdan beri bir-birimen eshqashan sóılesken emes. Aýyrý adamnyń bólmesinde kezdeskende ekeúi kózben ǵana túsinisetin. Makarıo eshqashan ótinish aıtpaıtyn, Aryq qonaq alyp ketýge kelgen adamnyń janyn qaldyr dep eshqashan jalbarynbaıtyn.
Biraq, qazir bári basqasha edi. Taqtyń murageri ólse, buny ázázilmen kelisimge kelgen adam dep halyq aldynda órtep óltiredi. Bul hrıstıan úshin abyroısyz ólim. Sodan soń, úlken qyzmetterde otyrǵan balalary qorlyqta óledi, búkil dúnıe-múlki tárkilenip shirkeýge beriledi. Al eń qorqynyshtysy – áıeliniń jaıy. Makarıonyń qalaı óltirilgenin estise Muńlykóz qaıǵydan jyndanyp ketýi múmkin. Mine, osynyń bárin tolǵanyp ótken Makarıo, alǵash ret Aryq qonaqpen daýǵa bardy.
– Osy balany maǵan qıshy, – dedi jalbarynyp, – Bizdiń eski dostyǵymyzdy esińe salaıyn. Jalǵyz ǵana ótinishim. Osy balany maǵan ber, sodan keıin men emshilikti qoıam. Ózim úshin emes, sorly áıelim úshin ótinem. Hrıstıan úshin, halyq aldynda, qadaǵa otyrǵyzylyp, otqa órteliný degenniń ne ekenin biletin shyǵarsyń. Sol tuqym sodan keıin máńgi qarǵysta bolady. Sen meni izdep tapqanda men kedeı edim. Sol kedeı kebime qaıta túsýge, qaıtadan otyn shabýǵa kelisemin. Tek osy balany maǵan bershi!
Aryq qonaq óziniń túpsiz qaraqurdym kózderin Makarıonyń júzine qadap uzaq-uzaq turdy. Adamdarda júrektiń daýsy dep atalatyn nárseni tyńdap turǵandaı. Sodan soń, bul jaıytty jan-jaqty oılanyp, sheshim tappaı qınalǵandaı mańaıyn sholyp únsiz qaldy. Shamasy oǵan balany alyp kel dep jarlyq bergen.
Ol balaǵa uzaq-uzaq qarady. Týǵannan erte ólimge buıyrylǵan muragerdi tiri qaldyrýǵa bola ma, joq pa dep tolǵanǵandaı, aıaýshylyq sezim men mindetti syıystyra almaı qınalǵandaı. Sodan soń, Makarıonyń qaıǵysyna ıilip turyp, basyn shaıqap, qasirettene sóıledi.
– Men seniń janyńdy túsinem, ókinem, quda, biraq, bul joly men seni kesapattan qutqara almaımyn. Shynymdy aıtaıyn, óz mindetimdi atqaryp júrip búgingideı ókinip kórmeppin. Biraq men basqasha ete almaımyn. Men bul balany alyp ketýim kerek.
– Joq, sen olaı ete almaısyń! Estımisiń, sen bul balany alyp kete almaısyń! – dedi Makarıo aıqaılap, – Sen bul balany áketpeýiń kerek! Men ákettirmeımin!
Osyny aıtqan Makarıo balanyń tósegin julqa tartyp aınaldyryp jiberdi. Esep – Aryq qonaqty balanyń aıaq jaǵyna shyǵarý. Alaıda, Aryq qonaq qalqyp baryp qaıtadan balanyń bas jaǵynan shyqty. Makarıo áreketi
