Sáláfıtter kóbinese qaradúrsin sıpattaǵy óz senimderin ashyq úgitteıdi. Olar óz ustanymdarymen sáıkespeıtin memleket saıasaty men dástúrli úrdisterdi ashyqtan ashyq syn tezine alady. Ásirese, zaıyrly qundylyqtardy kinálap, ony almastyrýshy kemel dinı ilim retinde sáláfızmdi nasıhattaıdy.
Olar kóbine-kóp zańdy uıym emes, top bolyp qurylady. Sondyqtan da, memlekettik organdar olardyń qaýiptiligin qaperge ala bermeıdi. Biraq, sáláfıtter zaıyrly júıeni dinı turǵydan synaı otyryp, óz jaqtastaryn qoǵamnan top-top bolyp oqshaýlanýǵa shaqyrady. Iaǵnı, tákbirshiler óz toptaryna jalaýlatyp at qoıyp, uıym qurmaǵanmen, zaıyrly qundylyqtardan uzaq, sanasy tumshalanǵan biteý jeke tulǵalardyń qarasyn kóbeıtedi.
Ásili, sáláfıtter zaıyrly qoǵamǵa ashyq jaýyǵýymen erekshelenedi. Keıde olar óz ıdeologıasyn nasıhattaý barysynda áleýmettik máselelerdi qural etip paıdalanady. Qoǵamda oryn alyp jatqan teńsizdik pen suryqsyz kórinisterdi hám dinı dúmshelikti ótkir túrde aıyptaıdy. Osyǵan oraı keıde sáláfıtter batyl is-qımylymen keıbir taıaz oıly adamdardyń súıispenshiligine bólenip jatady. Olarǵa erýshiler úshin sáláfızm senimi ádilettilikti qalpyna keltirýshi mazmundaǵy dinı ıdeologıa bolyp sanala bastaıdy. Iaǵnı, áleýmettik-psıhologıalyq kúızeliske túsken azamattar ózderin týrashyl etip kórsetken sáláfıtterge aldanyp jatady.
Jalpy, sáláfızmdi nasıhattaýshylardyń is-áreketteri ádisnamalyq turǵydan alǵanda ártúrli sıpatqa ıe. Onyń sebebi árbir keńistiktiń dinı tanymy men áleýmettik ahýalynyń túrli deńgeıde bolýynda. Osyǵan qaraı sáláfızm nasıhattaýshylary lokaldi erekshelikterdi eskere otyryp, ótimdi ádis-aılalarǵa júginedi. Mysaly, saıası qoldaýǵa ıe, qarjylyq qory mol sáláfızmniń keıbir tarmaqtary óz ilimderin aldyn-ala jasalǵan keshendi jospar negizinde nasıhattaıdy. Shartty túrde alǵanda adamdardy arbaýy mynadaı birneshe kezeńderden turady:
Birinshi kezeńde sáláfıtter buqara halyqqa ózderin jaqsy qyrynan tanytýǵa tyrysyp baǵady. Taǵat-ǵıbadatshyl, kópshilikke qaıyrymdy, týrashyl, qaısar, tabandy hám jany jomart beınede ózderin jaqsy somdaıdy. Din nasıhatynda óz ıdeologıasyn ashyq aıtpaǵanmen, sáláfızm oshaqtary sanalatyn elderdiń musylmanshyldyǵyn kóbirek maqtaıdy. Osy arqyly kópshiliktiń ózderine degen yqylasyn oıatýǵa kúsh salady.
Ekinshi kezeńde sáláfıtter ózderine jaqyn tartqan belgili-bir azamattarmen tyǵyz qarym-qatynas jasaýdy qolǵa alady. Tuzaqqa túsirgisi kelgen adamdarǵa árbir máselede janashyrlyq tanytyp, tipti olardyń dinı emes mazmundaǵy qýanyshyna da ortaqtasyp, kúndelikti ómirde qoıan-qoltyq aralasady. Sáláfıtterden jylýar kórgen azamattar birtindep turaqty qarym-qatynas ornatady. Olardan árbir máselede aqyl-keńes suraıtyndaı halge jetedi.
Úshinshi kezeńde sáláfıtter nysanaǵa alǵan azamattardyń senimine kirgenine tolyq kóz jetkizgen soń olarǵa qoǵamdaǵy jaǵymsyz jáıtterge syn kózben qaraýdy úıretedi. Kúndelikti ómirde ne nárseniń adal, ne nárseniń aram bolatynyn, qandaı amaldyń shırk, qandaı amaldyń saýapty ekenin edel-jedel túsindirýge tyrysady. Arbalýshy azamattar da sáláfıtterdiń ýaǵyzynan áli pálendeı ózgeshe teris pikir estimegendikten, olardyń ıleýine kóndige túsedi. Biraq, olar ózderiniń zaıyrly qoǵamǵa ógeı bola bastaǵanyn ańǵarmaıdy.
Tórtinshi kezeńde ózderimen turaqty baılanys jasaýshy azamattarǵa dinı dáris ótkizýdi júzege asyrady. Keıde kitaptaryn oqytsa, keıde ózderiniń sheıhtarynyń ýaǵyz-nasıhattaryn tyńdatady. Sáláfızmdi nasıhattaıtyn saıttardyń turaqty oqyrmany etýge kúsh salady. Osylaısha arbalýshy azamattardyń sanasynda sáláfızm iliminiń negizderi qalyptasady. İshki jan-dúnıesinde úlken ózgerister oryn alady. Olar sáláfızm ilimindegi «Úsh negiz» teologıalyq tujyrymyn Haq dinniń basty tirekteri dep qabyldaı bastaıdy.
Besinshe kezeńde olar óz jemtikterin zaıyrly qoǵamnan múlde jeritip, shetelde bilim alýǵa nemese sheteldegi «tolyq ıslamdy» kórýge shaqyrady. Al, oǵan arbalǵan azamattar qaǵynan jerinip, shetelge ketip «tolyq ıslammen» qaýyshýǵa ázir turady. Sóıtip qajylyq-ýmra nemese shetelge saıahattaýdy sebep qyp syrttaǵy sáláfızm oshaqtaryna attanady. Otqa ıtermeleýshiler aldyn ala belgilengen jospar boıynsha olardyń qabilet-qarymyna qaraı keıbirin dinı oqýǵa, keıbirin áskerı jattyǵý bazasyna jiberedi.
Altynshy kezeńde sáláfızm oshaǵyna kelgen azamattar áýelgide arab tilin meńgerip, keıin ıbn Táımııa, ıbn Jáýzııa, Sháýkanı, Muhammed Abdýlýahab, ıbn Faýzan, ıbn Ýsaımın, ıbn Baz, sheıh Albanı, Ahmet Sýrýrı, Rabıǵ Madhalı jáne t.b. sáláfızm sheıhtarynyń eńbekterin oqyp, jan-jaqty dinı bilim alady. Al, fızıkalyq áleýeti myqty, biraq oı-órisi tar, minez-qulqy qatal azamattar arnaıy bazada áskerı qabilet-qarymdaryn jetildiredi.
Jetinshi kezeńde sáláfızm ilimimen jan-jaqty qarýlanǵan azamattar óz eline qaıta oralyp, zaıyrly qundylyqtar men dástúrli ıslamdy mansuqtap, ıgergen teris dinı ilimderin keńinen nasıqattaıdy. Qulaq túrip tyńdaǵan azamattardyń bárin memleket pen qoǵamǵa qarsy qoıady. Al, sáláfızmniń áskerı bazasynda arnaıy jattyǵyýdan ótken sodyrlar zaıyrly memleketti taǵutqa balap, berilgen buıryqqa saı taǵuttyń kúl-talqanyn shyǵarý úshin beline «shahıd» beldigin asynady. Mine, sáláfıtter jankeshti tulǵasyn osylaısha qalyptastyrady.
Túıin: Sáláfıtter ózderin ıslam dinin batyl jaqtaýshy etip kórsetýi arqyly, óz qataryn kúnnen kúnge kóbeıtý ústinde desek asyra aıtqandyq bolmas. Bul teris dinı senimdi tek aǵartýshylyq jolmen eńserý múmkin bolmaı otyr. Eger, sáláfızmniń nasıhattalýyna quqyqtyq turǵydan tyıym salynsa, olardyń órisi tarylyp, qatary sıreıtini kúmánsiz. Iaǵnı, zańdyq turǵyda sot sheshimimen tyıym salý arqyly ǵana qoǵamda sáláfızmniń ıdeal ilim retinde úgittelýine tosqaýyl qoıyp, dinı teris ilimniń taralýyna jol bermeýge bolady.
Muhan ISAHAN,
ıslamtanýshy
Derekkóz: e-islam.kz saıty.
