Atajurtyna qonys aýdaryp kelgen, Qazaq Eline áli tanylyp úlgirmegen, biraq Qytaı qazaǵyna belgili, Shyńjań jazýshylar odaǵy men İle qazaq avtonomıaly oblysy jazýshylar odaǵynyń múshesi, aqyn Seıit Qambasovpen syr-suhbatta bolǵan edim. Qaperińizde bolsa, bul suhbat respýblıkalyq «Úsh qońyr» (№02. 19-shy qańtar, 2011 j) gazetinde jarálandy. Osy syr-suhbat kezinde aqyn aǵamyz menimen emen-jarqyn áńgimelesip, óziniń kúrdeli de, názik jan dúnıesi jaıynda bir talaı syrynyń ushqynyn shyǵarǵan edi. Men suhbatymyzdyń sıpatyna baılanysty, ol kisiniń ómir, óner joldaryn kóbirek surap uǵysyp, aqyndyq ishki álemi men munarly muńy, tereń syryna úńile almaı qalyp edim... Keıin ol kisi «Úsh qońyrdyń» (№05, 9-shy aqpan, 2011 j.) poezıa betine alty óleńin jarálapty. Aqynnyń osy alty óleńin ózimshe zerdelep otyryp, onyń suhbat kezinde shertken syrlarynyń tereńine az da bolsa boılaǵandaı, aqyndyq ishki álemin ańǵarǵandaı boldym. Árıne, men aqyn da, synshy da emespin. Deıturǵanmen, kóp oqyrmannyń biri retinde júregime jol tartqan, rýhanı dúnıeme áser etken oıymdy ortaǵa salyp, basqalarmen oı bóliskim keldi.

Elden estip júrgenimdeı, árbir óleńinde júıeli, tamyry tereń oı aıtyp, ony sezim boıaýymen árlep júretin aqynnyń osy alty óleńi, onyń oıshyldyǵy, sezimtaldyǵy, sýretkerligi, etene qaýyshqan, ádemi kestelengen alty kórkem áńgimege sekildi eken. Aldymen «Qart terektiń qasynda» degen óleńin taldap kórelik. Aqyn, ıaǵnı lırkalyq keıipker aýyl kósheleriniń birimen kele jatyp, jol shetindegi jarym-jarty qýrap, arbıyp turǵan qalyń butaqty qart terektiń qasyna kelip kilt toqtaıdy. Qorǵaýsyz, qaraýsyz, kútim kórmeı, eńsesin aýyr muń basyp, arqasyn jelge tósep, anda-sanda bir silkinip qoıyp turǵan qart terektiń taram-taram taralǵan tamyryn shoshqa túrtip, qabyǵyn esek qajap, keýdesin qurttar keýlep kirip bara jatqanyn kórip aqynnyń jany qan jylap, zyǵyrdany qaınaıdy. Qart terek qansha silkinip sergıin degenmen, shamasy da, sharasy da azaıyp, jaryq dúnıeni qıa almaı, aıanyshty halde qoshtasyp turǵanyn sýretteı kelip:

     Qulap ta ketpes ol birden,

     Keshirer alda qalaı kún?

     Taǵdyrlastaı onymen,

     Júregim shoshyp qaraımyn, – dep, qart aqyn oqyrmanǵa qasyretti oı salyp aıaqtaıdy. Meıli aqyn ózin osy terekke telip jazsyn, meıli basqa bir qart adamdar ómirin kóz aldyna elestetip jazsyn, terekpen taǵdyrlas qarttardyń ómirde bar ekendigin jasyrýǵa kelmeıtin ashshy shyndyq. Aqyn osy shyndyqty qart terektiń qazirgi taǵdyryna úńile qarap turyp, poezıa tilimen obrazdy túrde kórkem kestelegen. Adam janyn tereńnen tebirentetin mundaı oıly óleńdi ómirge úńligish, sýretker aqyn ǵana jaza alady. Óz basym mundaı shynaıy da, shyraıly óleńdi poezıa áleminen sırek ushyratyp kelemin...

Endi osy óleńniń ıdeıalyq mazmunyn ekinshi bir qyrynan tolyqtyratyn kelesi óleń – «Qart dosymnyń qaıǵysy» degen óleńde aqyn bir qart dosymen syrlasyp, muńdasyp órbitedi. Dosy óziniń ókinishke toly syryn bylaı bastaıdy:

     Otbasyn qurý ońaı ma?!

     Jas kezimde,

     Qyz shirkinniń kóp qarap qas-kózine.

     Tizgin berip qoıyptym endi oılasam.   

     Kórse qyzar, tyrlaýsyz, mas sezimge.

     Sosyn ol syryn jalǵastyryp: ómirlik jar tańdaýda tán sulýlyǵyna ǵana emes, bastysy, onyń minez-qulqy, arman-talǵamyna mán bergen durys eken. Jigit shaǵymda qolyma qonǵaly turǵan talaı baqyt qustaryma oı kózimen, aqyl kózimen qarap, baǵalaı almaǵanyma ókinemin! Onyń bári ýaqyt óte ańǵaryla bastady. Qazir shanaǵy tar, shaıpaý bir kók aıyl qatynmen súreńsiz, mánsiz ómir surip kele jatyrmyn. Alǵan áıelińniń ózińmen jany jaraspasa, minezi sáıkespese, otbasyńda kúnde urys-keris, úıde bereke bolmaı, qulaǵyńnyń túbinen yzyń ketpeı, janyń qaradaı jabyǵady eken... Jastaý kezimde, onyń bárine de shydap, otbasylyq keleńsiz jaıttarga erkektik batyldyqpen qarsy tura alsam da, biraq:

      Qazir shamam kelmeıdi tabandaýǵa,

      Jetim shaldaı muń keshem dara ǵana.

      Oı jetse de, boı jetpeı qalady eken,

      Qartaıǵanda qatyn men balaǵa, – dep qaıǵyly oıyn qortyndylaıdy dosy. Otbasylyq ómirde erli-zaıyptylar arasyndaǵy minezdiń, oı óreniń, talǵamnyń t.b. sıaqtylardyń sáıkespeı jatýy saldarynan týyndap jatatyn qaqtyǵysty, qaıshylyqty ister – shynynda da otbaslyq tragedıa, baqytsyzdyq. Onyń balalarǵa keri yqpaly tıip jatatyny da ras. Óleń eki adamnyń arasyndaǵy áńgimege baılanysty jadaǵaılaý jazydǵanymen, aqyn aıtpaq bolǵan oıyna, ashpaq bolǵan shyndyǵyna ystyq sezimin, shuraıly tilmen qınalyssyz jetken. Menińshe, aqynnyń qart dosynyń basyndaǵydaı ómir keshirmeleri bar bir bólim adamdar bul óleńdi asa yjdaǵatpen oqyp, aqyn taýyp aıtypty deıtinine kózim ábden jetedi. Al jańadan januııa qurǵaly júrgen jastar jaǵy oqysa, maǵanaly ǵıbarat pen durys estetıkalyq tárbıe alatynyna da shúbálanbaımyz.

Aqyn «Eń qıyn» degen kelesi óleńinde taǵy bir qoǵamdyq ashshy shyndyqtyń betin ashyp, ony adam ómiriniń óz logıkasymen ádiptep, tigisin jatqyza kórkem baıandaıdy. Aqyn aıtady: árbir adam ómir súrý úshin ártúrli tásil qoldanyp, ár baǵyttan jol alyp, uqsamaıtyn ómir saparyn basady. Bul saparda aqyldy-aqmaq, bilimdi-nadan, jaqsy-jaman jáne basqa sekildi túrli sıpattaǵy adamdar bolǵanymen, biraq ózin «jaman» deıtin adam eshqashan bolmaıdy. Bireý bilgirsinip, bireý kósemsip, bireý sheshensip sóılep, bári shetterinen parasatty, aqyldy, danyshpan, áýlıe adam bolyp kóringisi keledi. Eger solardyń bireýiniń minin aıtyp, aıybyn betine basyp, sen solaısyń deı qalsań ol sennen syrt aınala qalady deı kelip:

     Bolyp júrmiz sen qıyn da, men qıyn,

     («Danyshpan» dep ataǵan ǵoı el bıin).

     Menshe ózin túsingender danyshpan,

     Biraq ózin túsinýi eń qıyn, – Degen fılosofıalyq túıin túıip aıaqtaıdy. Sondaı-aq aqyn, qoǵamda jasap jatqan adamdar «sen qıyn da, men qıyn» bolyp ózara qyrqysa bermeı, árkim ózin durys tanyp, durys túsinip, durys tárbıelep, ózara keshirimshil, bir-birine meıirimdi bolyp, berekeli de, merekeli ómir ótkizse qandaı tamasha bolar edi-aý, átteń!.. degen astarly oıyn, perishte kóńilin bildiredi. Mundaı ádeıi aıtylatyn aqylı óleńderdi keshe ǵana ómirden ozǵan Qadyr Myrza-áli aǵamyzdan oqyp qalyp júrýshi edik, endi Seıit aǵamyzdan oqyp qalyp júrmin. Árıne, bul kisiler birin-biri qaıtalamaı, óz mazmun, óz órnekteri boıynsha óleńdetetini de, saýatty oqyrmanǵa ańǵarylyp tur.

Ótkende, S.Qambasovpen suhbattasqanymda, ol kisi maǵan óz ómiriniń aıanyshty taraptary men týǵan halqynyń baǵzamannan beri tartyp kele jatqan taýqymetti taǵdyrlaryn kúrsine, kúńirene otyryp bir qaýym áńgimelep bergen-di. Ony suhbatymnyń kólemine qaraı yqshamdap qana jazǵan edim. Endi, mine, óleńderin oqyp, aqynnyń jan jaraqattaryn anaǵurlym uǵynǵandaı bolyp otyrmyn. Aqyn «Joryýǵa da qorqamyn tústerimdi» degen taǵy bir óleńinde:

     Keltire almaı júrmin be, istiń retin,

     Aldy ma álde asqynyp ishki dertim.

     Sońǵy jyldar áıteýir bolyp aldy,

     Qorqynyshty, úreıli tús kóretin, – dep bastap, keıde túsinde ıt talap, qasqyr qamalap, keıde sýǵa ketip tunshyǵyp, keıde jasynan jany súıip jazyp júrgen óleńderi órtenip, keıde jardan, quzdan qulap mertigip, denesi aýyr jaraqattanyp shoshyp oıanatyn; keıde mekeninen aıyrylyp, úıirinen adasyp telim-telim bolyp tentirep júrgen qandastaryn kórip, jaraly júrekpen qınalyp oıanatynyn sýretkerlikpen sheber baıandaı kelip:

     Oıanǵasyn tistenip tisterimli,

     Boıyma áreń jıamyn kúsh-demimdi.

     Óz taǵdyrym elimmen bir bolǵasyn,

     Jorýǵa da qorqamyn tústerimdi, – dep, kórgen tústerin jamandyqqa joryǵysy kelmeı aıaqtaıdy. Óziniń taıqy mańdaı taǵdyryna, týǵan halqynyń jerjúzine tarydaı shashylǵan tıanaqsyz taǵdyryna kóp alańdap, kóp qobaljyp, qasyrettene oılana beretin ómirsheń, qanshyl aqynnyń mundaı úreıli tústerdi jıi kórýi ábden múmkin ǵoı... Óleńderin oqyp otyryp mundaı aqynnyń ózin de, óleńin de, sózin de nege qasterlep, qadyrlemeske?! Endi aqynnyń kelesi óleńi – «Men tumanmyn» óleńine az aıaldap óteıin. S.Qambasov bul óleńin at basyn atajurtqa alǵash bura bastaǵanda jazǵan bolý kerek. Óleń bylaı bastalady:

     Qaıda deme, qaıda seniń turaǵyń,

     Qaı jer turaq bolsa sonda turamyn.

     Shyǵystaǵy babam jortqan taýlardyń,

     Shatqalynda uzaq shókken tumanmyn.

     Osy bir shýmaqtyń ózinde ashyq ta, astarly talaı-talaı salmaqty oılar jatpaı ma?! Munda keıbir kedergi, qıynshylyqtarǵa qaramaı, ańsaǵan atajurtyna at basyn buryp, ańqyldap kele jatqan aq júrek, aq edil aqynnyń burqanǵan beınesi bar. Sondaı-aq onyń qaıda, qalaı tirlik keshkeni syndy obrazdy ómir tarıhy men mundalap jatyr. Osy shýmaqtan keıin, aqyn ózin shókken tumannan, kóshken tumanǵa aýystyrady da, meni sol tereń shatqaldan atajurttyń altyn jelpýishi aıdap shyǵyp, Tumanbaı aqyndar jasap jatqan ortaǵa ákelip tastady. Jeńil qalqyǵan tuman bolsam da, meniń de nilim, nárim bar. Meniń nilim – meniń jyrym. Mennen burynyraq tumandatyp kelgen Járkender (J.Bódeshov) qazir qońyr samalǵa aınalyp ketken sekildi. Men de endigi jyrymdy tarıhı Otanymda jazyp, tarıhı Otanymda oqımyn. Ol úshin aldymen İlıas Jansúgirov, Maǵjan Jumamaev, Muqaǵalı Maqataevterdiń qabyr basyna baryp, olardyń arýaǵyna sıynyp, muńymdy shaǵyp, óksigimdi basyp alaıyn deıdi de:

       Tuman-tuman

                            shatqalda da, asqarda,

       Jerdiń beli qaıyspaıdy ol basqanǵa.

      Tuman kóńilim jadyrasa egerde,

      Aqsha bult bop qalyqtar em aspanda,

      Aq jańbyr bop tógiler em jas talǵa, – dep osy bir názik sezimdi jyryna armany men úmitin qosyp tamamdaıdy. Kórip otyrsyzdar, aqyn óziniń tumandanyp ótken ómiri men qazirde tumandanyp turǵan kóńil kúıine baılanysty, tumanǵa ózin uqsatyp jazyp, jaratýshydan jańa tilekter tilep, atamekenine eptep ornyǵa bastaǵany, basqany bilmeımin, ózimniń jan dúnıemdi qatty tebirentti.

Qazir meniń qolymda Seıit aqynnyń Almatyda basylǵan «Sýat» atty tańdamaly jyr jınaǵy bar. Aqynnyń jınaqqa engen óleń, poemalaryn áli tolyq oqyp shyqpasam da, kórnekti aqyn-jazýshy Serik Qapshyqbaıulynyń jınaqtyń aldyna jazǵan maqalasyn zer sala oqyp shyqqanym bar. Ol kisiniń  maqalasynyń ishinen «Sekeńniń oqyrmandary ony bekerden beker «tabıǵat sýretkeri», «mahabbat jyrshysy» dep, beker aǵynan aqtarylmasa kerek...» degenin keziktirdim. Endi men de aqynnyń osy taqyrypta jazǵan, alty óleńniń sońǵysy – «Bulaq boıynda» degen óleńine ózimshe úńilip, shamaly toqtalyp óteıin. Bas-aıaǵy balǵadaı, tórt-aq shýmaqtan turatyn bul óleńdi, men tunyp turǵan kórkem tabıǵat qushaǵynda mazdap janǵan jalyndy mahabbat jyry esepteımin. Óleńde aqyn belgi bir ormandy óńir arasyndaǵy móldir bulaq boıynan álde neni armandap oılap, álde kimdi asyǵa kútip otyrǵan ádemi de, bıazy aýyl arýyn kóredi. Onyń syr tunǵan qara kózderin anaý qaraqatqa, onyń kún qaqtaǵan qońyrqaı jumyr moınyn moıyl aǵashyna, onyń áppaq, tolyq maıda qos baltyryn anaý qatar ósken aq qaıyńǵa uqsatady da, onyń arqasyna jaıylǵan qulań shashyn dalanyń baıaý esken qońyr jeli erkelete terbetip tur deı kelip:

     Kórseń eger symbatty onyń túr-túsin,

     Degiń keler bir shoq kórkem gúlmisiń.

     Kók maısany otyr jeńil japyryp,

     Belden tómen dóńgelegen bir músin

     Qozǵalaqtap bult-bult etken sol músin,

     Áıgilep tur alǵan jıi tynysyn.

     Kútip aldy otyryspen ol osy,

Qalyqtap kep qonǵan qustaı qurbysyn, – dep, entikken eki ǵashyqty saıaly, salqyn, kerimsal tabıǵat aıasynda aıalap qaýyshtyrady. Osy shýmaqtardy qaıtalaı oqyp kórińizshi!? Shynymdy aıtsam, aldyńǵy shýmaqtyń 3-4-shi joldaryndaǵy áıel zatynyń belden tómen, baltyrdan joǵary uıatty múshelerin osylaısha sypaıy da, syrly, aıshyqty da, ádemi, názik te, jeńil sýrettegen óleń joldaryn óz basym basqa aqyndardan (múmkin barshyǵar) oqyp kórmeppin. Muny sergek oıly, sezimtal aqynnyń sheber sýretkerliginiń, talatty tapqyrlyǵynyń shuraıly bir kórinisi demeı ne deımiz?! Aqyn osy óleńniń sońyn:

      Týǵan dala tunyǵynda terbelgen,

      Qandaı erkin qazaqı aq mahabbat! – dep, aýyl jastarynyń ata-babamyzdan jalǵasyp kele jatqan qazaqı, shynaıy, aq mahabbatyn súısine jyrlap aıaqtaıdy.

Maqalamnyń basynda aıtqanymdaı, men aqyn-synshy bolmaǵanymmen, meni osy maqalany jazýǵa qulshyndyrǵan S.Qambasovtyń osy alty óleńi bolǵandyǵyn, endi ol kisiniń qolymdaǵy jınaǵyn júıeli túrde oqyp shyǵýǵa qyzyǵýshylyq tanytyp qalǵanymdy jasyra almaımyn. Jalpy Seıit aqynnyń óleńderi oqylatyna, synshylar tarapynan laıyqty baǵasyn da alatynyna óz basym senemin.

Álimjan ÁSHİMULY