Islam dininde turmys qurǵan áıeldiń moınynda, eń birinshi kezekte eriniń aqysy turady. Áıel bul aqylardyń Jaratqanyń ózi bekitken buıryqtar ekenin bile otyryp erekshe jaýapkershilikpen qaraǵany jón. Alla taǵalanyń razylyǵyna bólenip ári kúıeýiniń kóńilin tabýǵa tyrysyp, qulshylyq mindetin atqarǵandaı sezimmen oryndasa, eki dúnıeniń baqytyna qol jetkizedi. Jaqsy áıeldiń keıbir sıpattary Quranda: «Rasynda, salıqaly áıelder kúıeýlerine qarsy shyqpaıdy. Alla taǵala olardyń quqyǵyn qalaı qorǵaǵan bolsa, olar da erleriniń quqyǵyn (dúnıe-múlkin, ar-namysy men abyroıyn, otbasynyń qupıalaryn) qorǵaǵandar», – dep sıpattalady.
Birde Aısha (r.a.) anamyz Paıǵambarymyzdan (s.a.ý.) bylaı dep suraǵan eken:
– Áıeldiń moınynda eń aldymen kimniń aqysy turady?
– Kúıeýiniń aqysy.
– Al er kiside eń áýeli kimniń aqysy bar?
– Anasynyń, – dep jaýap beredi bul joly Paıǵambarymyz.
Bul jerden baıqaǵanymyzdaı, áıel úshin kúıeýiniń quqyǵy joǵary turady. Óz áke-sheshesiniń aqysynan da joǵary turatyn kúıeýine degen qurmet otbasynyń bereke-birligin saqtaý úshin óte mańyzdy.
1. Kúıeýine baǵyný
Islam dini boıynsha otbasyn basqarý er kisiniń moınyna júktelgen. Bir elde eki basshy bolmaıtyny sekildi shaǵyn memleket sanalatyn otbasynda da negizgi basshylyq er kisige tán. Onyń ózindik sebebi de joq emes. Biraq otaǵasyna berilgen múmkindiktiń de belgili bir shamada mólsheri bar. Jubaıy men bala-shaǵasyna tym qatal qarap, oıyna kelgenin isteýi januıasyndaǵy basshylyqtyń sheńberinen shyǵýy bolyp tabylady. Otbasyndaǵylarǵa meıirimdilik kórsetpegen, qurmettemegen kisi eshqashan jaqsy áke, jaqsy jar bola almaıdy. Jaýapkershilikti sezingen otaǵasy otbasy múshelerimen aqyldasyp, áńgimelesip otyrýdy da umyt qaldyrmaýy kerek. Alla taǵaladan árdaıym ýahı (Quran aıattarynyń túsýi) alyp turǵan Paıǵambarymyzdyń (s.a.ý.) ózi de qajet kezinde áıelderimen aqyldasatyn.
Islam nárimen sýsyndaǵan otbasynda áıel erin, er áıelin qurmetteıdi. Úı bolǵan soń ydys-tabaq syldyrlamaı turmaıdy. Ondaı jaǵdaıda otaǵasy ashý shaqyryp, qaharyna minbeı, ózine saı ustamdylyqpen, al áıel balasy ózine tán náziktik pen sypaılyǵyn saqtap máseleni beıbit sheshýleri qajet.
Otaǵasy basshy ekenmin dep áıelge shamasy kelmeıtin talaptar qoımaýy qajet. Ol áıeli men bala-shaǵasynyń aldyndaǵy basshylyq múmkindigin ádildik pen meıirimdilik ornatýǵa jumsasa, al úıdiń otanasy óz kezeginde jumsaq minezi arqyly otbasyndaǵy jarasymdylyqpen birlik-berekeni saqtaýǵa baryn salýy tıis. Qaı jerde ádildik pen jeke tulǵalar quqyǵy qorǵalsa, sol qoǵamda tártip pen tynyshtyq ornap, ıgilik ústemdik qurady. Otbasy kishigirim qoǵam bolǵandyqtan, naǵyz bereke men beıbitshilikti qajet etetin jer de osy kıeli shańyraq. Al osyny qamtamasyz etý úshin úıdiń qojaıyny otbasynyń árbir múshesiniń aqysyna qurmetpen qarap, olardyń aldyndaǵy mindetterin tolyq oryndaýǵa kúsh salýy qajet. Sol sekildi áıeldiń oǵan baǵynyp, ortaq múdde, otbasy baqyty úshin aıtqandaryn oryndaýǵa tyrysýy da asa mańyzdy.
Paıǵambarymyz (s.a.ý.): «Áıel bes ýaqyt namazyn oqyp, (Ramazanda) orazasyn ustasa, ar-namysyn saqtasa jáne kúıeýine baǵynsa, oǵan jánnattyń qalaǵan esiginen kirsin delinedi» – dep, otaǵasyna baǵynýdyń qarymy retinde jánnat násip bolatynyn aıtyp súıinshilegen.
Alla elshisi sharıǵattyń ruqsat etken sheńberinde kúıeýleriniń qalaýlaryn oryndaǵan jaǵdaıda áıelderdiń jıhad saýabyn alatyndyǵyn aıtqan. Bir joly áıel kisi kelip: «Ýa, Allanyń elshisi, áıelderdiń ókili retinde aldyńyzǵa kelip turmyn. Alla taǵala jıhadty erkekterge paryz etti. Soǵystan aman oralsa, ǵazy saýabyn alady, al sháıit bolsa, Rabbylary olardy tiri kúıinde ryzyqtandyrady. Biz bolsaq, olarǵa qyzmet jasaımyz. Bul úshin bizge saýap berile me?» – dep suraǵanda, Rasýlallah: «Áıelderdiń bárine aıta bar. Áıeldiń erine baǵynýy jáne onyń aqysyn moıyndaýy jıhadtyń saýabyna teń. Alaıda aralaryńda muny oryndaıtyn áıelder tym az. Eger senderden kimde-kim úıinde otyrsa (kúıeýine qyzmet etip, balalarynyń tárbıesimen aınalyssa), Alla jolynda jıhad etken kisilerdiń saýabyndaı saýap alady» –dep aıtqan eken.
Qazaq mentalıtetinde balanyń túsiniginde ákeniń orny tym bıik. Bir jazýshynyń myna sózi qaı-qaısymyzdy da súıindirmeı qoımaıdy. «Iá, biz de bala bolǵanbyz. Áli esimde, áldeneni búldirip alsaq ta, bolmasa bir jaqqa barýǵa suransaq ta anamyz «Ákeń renjıtin boldy ǵoı» nemese «Ákeńnen surasańshy» dep otyratyn edi. Sodan keıin biz nendeı sharýanyń jónin eń aldymen ákemizben aqyldasyp sheshetinbiz. Degenmen ara-tura anamyzdyń bul minezine tań qalatynbyz. Olaı deıtinim, ákemiz áldekim qusap qan túlep, aınalasyn qýyryp otyrsa ǵoı. Qaıta ol kisi bireýge daýys kóterip sóıleýdi uıat kóretin, jibek minez jan edi. Soǵan qaramastan, otbasyndaǵy úlkendi-kishili sharýanyń túıinin ákem aıtatyn. Teris qylyǵymyzben áke kózine túsýge seskenetinbiz. Endi oılasam, anamnyń bul minezi naǵyz halyqtyq pedagogıkanyń bir tini eken-aý. Óz ákesin asqar taýdaı kórip, qurmettep óspegen adam ózgeni de syılap jarytpaıdy. Demek, otaǵasynyń bedeli, áke tulǵasy, onyń qadir-qasıeti, sóz joq, kóp jaǵdaıda áıeliniń parasatyna, balalarynyń meıir-shapaǵatyna baılanysty».
Bizdiń halyq pedagogıkasy degenimiz musylmandyq tárbıeniń naq ózi emes pe? Halqymyz ejelden Islamnyń besiginde terbelip, ımandylyq pen ınabattylyqty sharıǵattan tanyp, qanyna sińirgen. Islam dininde áıeldiń kúıeýine baǵynýy otbasynyń bereke-birligi úshin ekenin ata-babamyz jaqsy túsinse kerek.
2. Kúıeýine qıyndyq týdyrmaýy tıis
Erli-zaıyptylardyń ózara jaqsy qarym-qatynasy ekeýine de ortaq ýájip. Olardyń bir-birine sýyq qarap, otbasynyń qutyn qashyrýǵa eshqandaı da qaqylary joq. Sharıǵattyń osy zańy aıasynda áıel kúıeýiniń kóńiline kirbiń salýdan aýlaq bolyp, sózimen de, isimen de renjitip almaýy tıis. Paıǵambarymyz (s.a.ý.) bir hadısinde osy jaıly bylaı deıdi: «Eger osy dúnıede áıeli kúıeýin oryndy-orynsyz aıyptaı berse, jánnatta kúıeýiniń jubaıy bolatyn Hor qyzdarynyń biri: Alla jazańdy bersin! Kúıeýińdi qınama! Ol jaqyndasenimen qosh aıtysyp, bizben qaýyshady. Qazir seniń janyńda ýaqytsha ǵana júrgen qonaǵyń,– dep aıtady».
3. Ar-namysyna kir keltirmeýi kerek
Áıeldiń kúıeýi aldyndaǵy mindetteriniń biri – ar-namysyna kir keltirmeı, erine adal bolýy. Árbir musylman otbasynyń tálimgerine aınalǵan Paıǵambarymyz (s.a.ý.) bir hadısinde bylaı deıdi: «Áıelderdiń ishinde eń jaqsysy – namysy men ar-uıatyn saqtaı bilgen, basqaǵa kóz salmaı, tek qana kúıeýin jaqsy kórip, soǵan qanaǵat etken áıel». Taǵy bir hadısinde minez-qulqy jaqsy, namysy men ar-uıatyna kir shaldyrmaǵan, adal, ashyq-shashyq kıinbeıtin, dinine berik áıeldi baqytqa teńep, al kúıeýi joqta kózine shóp salǵan áıeldi sorǵa teńegen.
Áıel adam ar-namysyn saqtaı bilse, otbasynda da baqyttyń besiginde terbetiledi. Sebebi otbasyndaǵy aýyzbirshilik pen bereke tikeleı áıeldiń adaldyǵy men minez-qulqyna baılanysty.
4. Áıeldiń jynystyq mindeti
Áıel adamnyń kúıeýi aldyndaǵy eń mańyzdy mindetteriniń biri – jynystyq mindeti. Sebebi er azamat negizinen haramnan saqtaný, ıaǵnı, zınaǵa barmaý úshin ári urpaq jalǵastyrý úshin úılenedi. Al áıel bul mindetine nemquraıly qaraıtyn bolsa, otbasynyń shyrqy buzylyp, kúıeýiniń jaman jolǵa túsýine sebepker bolýy múmkin. Sondyqtan, adamzattyń ustazy Paıǵambarymyz (s.a.ý.) áıelderge eskertý jasap bylaı deıdi: «Er kisi jubaıyn tósegine shaqyrǵanda jubaıy barǵysy kelmeı bas tartsa, perishteler ol áıelge tań atqanǵa deıin laǵynet aıtady». Endi bir hadıste: «Shybyn janymdy ýysynda ustaǵan Allaǵa ant eteıin, eri tósegine shaqyrǵanda áıeli kelispese, kúıeýi rıza bolǵanǵa deıin Alla taǵala ol áıelge renjıdi» – delingen. «Myna úsh adamnyń namazdary qabyl bolmaıdy, jasaǵan jaqsylyqtary da kókke kóterilmeıdi: qojaıynyna qaıta oralmaıynsha qashqan quldyń, mastyǵy tarqamaıynsha mas adamnyń, kúıeýin qaıta rıza etpeıinshe eriniń ashýyna tıgen áıeldiń», – degen hadıs jáne bar.
Shańyraqtyń shattyǵy erli-zaıyptylardyń bir-birine degen kóńili men ózara til tabysýynda jatyr. Ekeýi bir-birin baqytty ete alsa, eshkim de syrttan baqyt izdemeıdi. Mundaı shańyraqta kisi úıine asyǵyp turady. Sondyqtan da dinimizde áıeldiń kúıeýiniń kóńilin tabýyn basty mindetteriniń biri sanalyp, keı jerde nápil qulshylyqtardan da joǵary qoıylǵan.
Áıeldiń kúıeýine súıkimdi kórinýi de mańyzdy. Bul mindet sharıǵatta áıel adamǵa ýájip dep aıtylǵan. Paıǵambarymyz (s.a.ý.): «Musylman jaqsy kóredi, ózi de jaqsy kóriledi. Jaqsy kórmegen jáne jaqsy kórilmegen adamdarda qaıyr joq», – dep aıtqan. Kelesi hadısinde: «Jaqsy kórgen, jaqsy kórilgen jáne kóp bala týatyn áıelge úılenińder» – dep, óz unamdylyǵyn joǵaltpaı, súıkimdiligin saqtaı biletin áıelge úılenýdi ósıet etken.
Súıkimdi kórinýdiń joldary – sándený, jarasymdy kıim jáne tartymdy qylyqtar. Úıli-jaıly bolǵan áıel endigi jerde kúıeýi úshin sándenýi tıis. Árıne, Islam dininde árbir musylmannyń óz-ózine qarap, ústi-basyn taza ustap, uqypty júrýi talap etiledi. Biraq, úılengennen keıin áıel adamǵa osyǵan qosa kúıeýiniń aldynda da árdaıym tartymdy bolýy mindet retinde júkteledi. Sándený áıel adamnyń ajaryna ajar qosatyn múmkinshilik. Áıel adam kúıeýine tartymdy bolyp kórine bilse, arasyndaǵy mahabbattyń da arta túseri shyndyq. Olaı bolsa, áıel adam kúıeýi úıine kelerde ústi-basyn túzep, áshekeılerin taǵyp, sándenip qarsy alǵany jón. Ókinishke oraı, qoǵamymyzda syrt kózge sulý bolyp kóriný túsinigi ábden sanaǵa sińip ketkeni sonshalyq, áıelderdiń deni kóshege shyqqanda barynsha jarasymdy bolyp kórinýge qumar. Jurtpen kezdeserde barynsha sándenip, ádemi kóılekterin kıip, áshekeılerin taǵatyn áıelder, úıge kelgen bette olardyń bárin ysyryp tastap, kúıeýiniń aldynda qalaı bolsa solaı kıinip, qadirin túsirip jatady. Bul da qoǵamnyń qany sorǵalap turǵan máseleleriniń biri.
Osyǵan oraı ǵulamalar áıelderdiń kúıeýi aldyndaǵy mindetterin bylaı dep atap kórsetken: «Tósekte ózin kúıeýine usyný, kúıeýi joqta ar-namysyn saqtap, kózine shóp salmaý, hosh ıisti bolý (tazalyqqa mán berý), kúıeýi úıinde bolǵan kezde sándený áıelge ýájip. Áıeldiń kúıeýi úshin áshekeı taǵyp sándenýine jáne boıanýyna shek qoıylmaıdy. Qaıta bul saýapty is».
5. Kúıeýiniń ruqsatynsyz basqa er kisilermen sóılespeý
Áıeldiń kúıeýi aldyndaǵy mindetteriniń biri – ruqsatynsyz bóten erkekpen sóılespeý. Eger áńgimelesý qajettigi týyndap jatsa, kúıeýiniń ruqsatymen ǵana sóılese alady. Suhbat kezinde kúıeýi qasynda bolǵany tipti jaqsy. Jáne júzi men qolynan tys, ıaǵnı áýret jerleriniń jabylýyna qatty mán berýi tıis. Paıǵambarymyz (s.a.ý.) musylmandarǵa bylaı deıdi: «Kúıeýleri kelisim bermeıinshe, áıelderimen til qatyspańdar». Islam dininde áıel adamǵa júktelgen bul talap otbasynyń tynyshtyǵy men senimdiliktiń ornaýy úshin qoıylǵan.
Jubaıynyń kez-kelgen adammen qalaı bolsa solaı ashyq-jarqyn sóılese beretinin kórgen erkektiń kóńilinde kúmán oıanyp, bul kúmán jandy jegideı jegen qurt sekildi otbasynyń shyrqyn bir shetinen kemire bastaıdy. Sońynda shańyraqtyń qulaýyna deıin alyp kelýi múmkin. Munyń aldyn alý úshin dinimiz joly jińishke áıel zatyna osyndaı mindetti de júktegen.
6. Kúıeýiniń ruqsatynsyz syrtqa shyqpaý
Áıelge otbasylyq ómirinde júkteletin taǵy bir mindeti – kúıeýiniń maquldaýynsyz úıiniń bosaǵasynan attap baspaý. Baratyn jeri jaıly kúıeýin habardar etip, kelisimin alǵan soń ǵana jolǵa shyǵýy musylman áıelge jarasymdy daǵdy. Barǵannan keıin de kesh túspeı qaıtýy kerek.
Quran kárimde Alla taǵala bylaı degen: «Ýa, Paıǵambardyń jubaılary, baısaldylyq tanytyp, úılerińde otyryńdar. Buryńǵy qarańǵylyq dáýirindegideı jasanyp alyp kóshege shyqpańdar». Aıat Paıǵambarymyzdyń (s.a.ý.) jubaılaryna arnalǵanymen, buıryq jalpy áıelder qaýymyna tıisti. Bir kúni bir áıel kelip: «Ýa, Allanyń elshisi, áıeldiń kúıeýi aldyndaǵy mindeti ne?» – dep suraıdy. Sonda Paıǵambarymyz (s.a.ý.): «Kúıeýiniń ruqsatynsyz úıinen shyqpaý» – dep jaýap qaıyrady. Eger kúıeýiniń ruqsatynsyz shyǵatyn bolsa, aspandaǵy perishteler, raqym jáne azap perishteleri ol áıelge táýbege kelgenge deıin nemese úıine qaıta oralǵanǵa deıin laǵynet aıtady», – dep jaýap beredi.
Bul mindetti áıelge júkteý arqyly Islam dini ony úıge qamaýdy kózdemeıdi. Qaıta onyń orynsyz ósek-aıańǵa ilikpeýin, erimen jarasymdy jup bolyp, senimnen shyqpaýdy maqsat etedi. Búkil erkek ataýly jubaıynyń ózine adal bolǵanyn qalaıdy. Otbasyn asyraý qamymen túzde júrgende úıdegi áıeliniń qalaǵan jaǵyna qydyryp, ýaqytyn qalaı bolsa solaı ótkizgenin eshbir erkek quptamas. Biraq bul qaǵıda áıeldi túbegeıli kúıeýine táýeldi etpeıdi. Myna jaǵdaılarda eriniń kelisiminsiz tysqa shyǵýyna ruqsat etedi.
1. Áıeldiń qarajaty jetip, qajylyqqa barǵysy kelse, qasyna nekelesýine bolmaıtyndaı jaqyn týystarynyń bireýin ertip, kúıeýiniń ruqsatynsyz qajylyqqa bara alady.
2. Úıine qajet zattaryn jetkizetin eshkim bolmaǵan jaǵdaıda, áýret jerlerin jaýyp kóshege shyǵyp, qajettilikterin ózi baryp alýǵa múmkindigi bar.
3. Ata-anasy qatty aýyryp, olarǵa qaraıtyn jan qalmaǵan jaǵdaıda kúıeýiniń ruqsatynsyz tórkinine baryp, ata-anasyna qaraılasýyna ruqsat. Biraq osy ýaqyt aralyǵynda kúıeýi áıeliniń nápaqasyna jaýapty bolmaıdy.
4. Din turǵysynan bilgisi kelgen málimetterdi kúıeýi úıretpese, áıeli sol derekterdi ózgeden bilý úshin kúıeýiniń ruqsatynsyz syrtqa shyǵa alady.
Búginde dinimizben tyıym salynǵan joǵarydaǵy eskertpeler aıaq asty bolyp, erli-zaıyptylardyń arasynda bir kıkiljiń shyǵa qalsa, kelinshekterdiń tórkinine qaraı tura qashýy daǵdyǵa aınalǵany jasyryn emes. Ókinishke oraı, shyrqy buzylǵan keı shańyraqta bul úırenshikti jaǵdaı ispetti. Eri qabaq shytsa, áıeli úıinen bezip, tórkinin saǵalaý dástúrge aınalǵan jaıy bar. Birneshe kúnnen keıin kúıeýi aıaǵyna jyǵylyp nemese týystary araǵa túsip, «áke-kókelep» kelinshekti alyp keledi. Keıde qyzynyń betbaqtyǵyn ata-anasy da quptap, ottyń ústine maı quıady. Ata-anasynyń óz jaǵynda ekenin kórgen qyz otaýynan urys-keris shyqqan saıyn ketip otyrýdy ádet qylady. Kúıeýiniń de buǵan eti úırenedi. «Qaıda barady deısiń, ózi úshin qaıtyp keledi» dep nemquraılylyq tanyta bastaıdy. Kúıeýiniń ruqsatynsyz ózdiginen basy aýǵan jaqqa kete beretin osyndaı áıelder úshin tyıym salǵan Islam dininiń bul qaǵıdasynyń óte oryndy ekenin kóremiz. Osyndaı salǵyrttyq pen beı-berekettilikke kóz juma qaraıtyn erli-zaıyptylar bir-birinsiz ómir súrýge daǵdylana bastaıdy. Ar jaǵynda ajyrasýdyń aýyly alys emes. Árıne, bul jerde tek qana tartyp otyrady dep áıelderge ǵana qara kúıe jaǵýdan aýlaqpyz. Keıde iship alyp, keıde ashýǵa minip jaryna judyryq ala júgiretin erkeksymsaqtar da az emes. Er azamattardyń maskúnemdigi men ondaı pasyqtyǵy óz aldyna bólek áńgime. Bizdiń bul jerde aıtpaǵymyz, otbasylyq ómirdiń aýyrtpalyqtaryna daıyn bolmaı kúıeýge shyqqan kelinshekterdiń jaıy. Bundaı ádet bizdiń qoǵamymyzǵa, sirá, batystyń genderlik kózqarasynan kelgen bolar. Jastarymyzdyń din tanymaı óskendigi de buǵan óz kesirin tıgizýde. Sebebi, buryn analarymyz ben ájelerimizdiń tórkinine ketip qalýy degen múlde bolmaıtyn.
7. Kúıeýi unatpaıtyn adamdardy qonaqqa shaqyrmaý
Áıeldiń kúıeýi aldyndaǵy mindetteriniń biri kelesi hadıste bylaı bildirilgen: «Senderdiń áıelderińdegi aqylaryń – unatpaǵan adamdardy úılerińe kirgizbeýi, olarmen áńgimelespeýi», «Áıeli kúıeýiniń ruqsatynsyz úıge eshkimdi kirgizbeýi kerek». Demek, otaǵasy jubaıynyń aralasatyn otbasy men adamdaryn belgileý quqyǵyna ıe. Osy qaǵıdany ustanbaǵan januıada bále izdegen keıbireýlerdiń ortaǵa túsip, sútteı uıyp otyrǵan otbasynyń berekesin alyp, erli-zaıyptylardy bir-birine aıdap salýy da múmkin. Otaǵasynyń eń basty mindeti – otbasyn saqtaý. Sondyqtan, ystyq uıasynyń kúıin ketirerlik jaǵdaılardan saqtaný úshin nıeti buzyq kisilerdiń úıine kelýin qalamaýy oryndy.
Otaǵasy áıeliniń árdaıym rýhanı jaqtan kemeldenip, alǵa qaraı damýyna jaǵdaı jasaýǵa da mindetti. Osy turǵydan áıeline úlgi-ónege bolatyn dostarymen nemese jaqyndarymen aralasýyna múmkindik týǵyzyp, olardyń úıine jıi kelýine qarsy shyqpaýy kerek. Elektr nemese sý júıeleriniń jaldap otyrǵan páter ıeleriniń úıge kelýi budan tys. Biraq bul jerde de áıeldiń boıy jınaqy, áýreti jabyq bolýy kerek.
8. Kúıeýiniń mal-múlkine ıe bolý
Turmys qurǵan áıeldiń moınyna ýájip retinde júkteletin talaptyń biri kúıeýiniń mal-múlkin ysyrap etpeı, qolynan kelgenshe únemdep ustaýy. Áıel óziniń artynan kelgen mal-múlkin nemese tabysyn kúıeýiniń ruqsatynsyz qalaǵanynsha jumsap, qalaǵan adamyna sadaqa nemese qaryz esebinde bere alady. Al kúıeýiniń tabysymen kelgen mal-múlikti barynsha únemdeýi tıis. Kúıeýiniń mańdaı terimen jetken dúnıeni ózgege usynbaq bolsa, kúıeýiniń ruqsatyn alýy kerek. Kúıeýiniń maquldaýy eki túrli jaǵdaımen iske asady:
Birinshisi, kúıeýi tikeleı óz aýzymen aıtyp ruqsatyn berýi.
Ekinshisi, sol eldegi salt-dástúrge qaraı belgilenýi. Iaǵnı áıeli kúıeýiniń jaýabyn kútpeı-aq, sol eldegi qalyptasqan dástúr boıynsha basqa bireýge úıinen bir nárse berýi. Mysaly, bir tabaq un suraǵan kórshisin qur qol qaıtarmaý nemese úıine kelgen qonaǵyna sarańdyq tanytpaı dastarhan jaıyp dám usyný osy talap sheńberindegi jaıt. Kúıeýi saparlap ketkende de musylman áıel onyń mal-múlkin «Ózi joqtyń kózi joq» dep qalaı bolsa solaı jumsaı almaıdy. Bul dinimizdiń musylman áıelge qoıǵan talaby. Al musylman er áıeliniń ımanyna senim bildirgendikten, dinimizdiń qoıǵan osyndaı sharttardyń arqasynda árdaıym jolǵa shyqqanda áıelin ýaıymdamaıdy.
Shámshat Ádilbaeva, ıslamtanýshy
Derekkóz: islam.kz
