Qazirgi ýaqytta teris dinı aǵymdardyń ýaǵyz-nasıhaty kóbine-kóp ınternet keńistigi arqyly orys tildi resýrstar negizinde taralatyny jasyryn emes. Osyǵan baılanysty taıaýda ǵana respýblıka meshitterindegi juma ýaǵyzdary memlekettik tilde aıtylǵan soń elimizdiń jekelegen óńirlerindegi kópetnosty jamaǵattardyń ótinishterine oraı qajet bolǵan jaǵdaıda orys tilinde qysqasha túsinikteme berý týraly bastama kóterilgen bolatyn. Bul bastama áleýmettik jelilerde keńinen talqylanǵany belgili.
Shyn máninde, bul bastama qanshalyqty ózekti? Bul týrasynda Qamshy.kz portaly naq osy salanyń mamandarynan, ıslamtanýshylar men teologtardan surap bildi.
Ershat OŃǴAROV, QMDB Ǵulamalar keńesiniń xatshysy, teolog, PhD doktory:
BAQ betterinde elimizdegi meshitterde ýaǵyzdardyń orys tilinde aıtylýy qajet degen másele tóńireginde týyndaǵan talqylaýlarǵa qatysty pikir bildirýdi jón kórdim.
Islam – qazaq halqynyń ǵana dini emes. Islam – álemdik din. Elimizde ómir súretin ózge de ulttar men orys tildi otandastarymyz meshitte aıtylatyn ýaǵyzdy ózderine túsinikti orys tilinde tyńdaǵysy keletini anyq. Alaıda, ýaǵyzdardyń qaı tilde aıtylatynyn Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy belgileıdi.
Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy meshitterdegi ýaǵyzdardy, onyń ishinde juma ýaǵyzyn memlekettik tilde aıtyp keledi. Elimizdiń barlyq meshitterinde juma namazynyń ýaǵyzy birizdilikpen ótkiziledi. Ýaǵyz mátini qazaq tilinde jazylyp, «www.muftiyat.kz» resmı saıtyna ár seısenbi kúni jarıalanady. Bunyń sebebi, ýaǵyz júrgizetin ımam-moldalar juma kúngi ýaǵyzǵa seısenbiden bastap daıyndalýyna múmkindik týdyrý.
Ózge etnostar ókilderi shoǵyrlanǵan sanaýly ǵana meshitterde juma ýaǵyzy qazaq tilinde aıtylyp bolǵan soń, onyń mazmundyq qorytyndysy orys tilinde túsindirilip keledi. Oǵan Bas múftı Erjan qajy Malǵajyuly jamaǵat ótinishiniń negizinde arnaıy ruqsat bergen. Máselen, Astana qalasynda ornalasqan «Sheıh Kýnta qajy», Almatydaǵy «Vaınah» meshitterinde orys tilinde nasıhat jumysy jolǵa qoıylǵan.
Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy – barlyq is-qaǵazdary men jumystaryn memlekettik tilde júrgizetin mekeme. Desek te, jan dúnıesi qınalyp, dinı másele kókeıin kesip, meshitten rýhanı tireý izdep kelgen, qazaq tilin múldem túsinbeıtin adamdarǵa orys tilinde túsindirý búgingi kúnniń talaby dep esepteımin. Ásirese, aqıda (senim) máselelerin jetik túsindirý mańyzdy bolyp otyr. Óıtkeni, eldi adastyryp júrgen jat aǵymdar nasıhatyn orys tilinde tarqatady. Islamnyń qundylyqtaryn túsiný úshin meshitke kelgen orys tildi otandasymyzǵa «meshit qazaq tilinde ǵana túsindiredi» dep kókireginen ıteretin bolsa, ol adamgershilikke jatpas edi. Sol ýaqytta onyń jat aǵymnyń jetegine erip ketpeýine kim kepil bolmaq?
Balǵabek MYRZAEV, teologıa ǵylymynyń doktory, dintanýshy:
Meshitterdegi ýaǵyz máselesi tóńiregindegi pikirtalas tolastamaı tur. Bázbireýler ýaǵyzdar tek qazaq tilinde ótý kerek degen qaǵıdany alǵa tartyp jatyr.
Endi bir top, negizinen orys tildi aýdıtorıa ýaǵyz eki tilde de júrgizilgenin qalaıdy.
Osyndaı mańyzdy máselelerde ilgergi ıslam ǵulamalarynyń aıtqandaryna qulaq asýymyz kerek dep oılaımyn.
Birqatar ǵalymdar ýaǵyzdyń birinshi bóligin arab tilinde ótkizý ýájip bolsa, ekinshi bóligin kez-kelgen tilde júrgizýge bolady dese, keıbiri ýaǵyzdyń ótkizilip jatqan halyqtyń tilinde ótkizilýine tyıym salynbady deıdi. Óıtkeni, paıǵambarymyzdyń (s.a.s.) dáýirinde, paıǵambarymyz ben jamaǵaty arab tilinen basqa tilderdi bilmegen. Kópshiliktiń pikiri osyndaı.
Bedeldi musylman ǵalymdary bylaı deıdi: hutba sol el turǵyndarynyń tilinde júrgizilýi tıis ekendiginiń dáleli barlyq paıǵambarlar jiberilgen qaýym tilinde ǵana sóılegenderi. Hutbadan shyqqan adam sony túsinbese durys emes. Quran aıattaryn ǵana arab tilinde aıtyp, keıin sonyń aýdarmasyn berýge bolady.
Eger musylmandar arasynda ártúrli ult ókilderi otyrsa, hutbany sol tilderde, ıaǵnı eki nemese odan da kóp tilde júrgizýge ábden bolady.
Bul bastama arqyly Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń saıasaty túbegeıli ózgeredi degen sóz emes. Orys tilinde túsinikteme berýdi qajet etetin eldi mekender onsyz da asa kóp emes.
Respýblıka halqynyń basym bóligi ózderin musylman sanaıdy ári juma namazyna kelýshiler legi de artyp keledi. Sondyqtan meshit ımamdary osy múmkindikti tıimdi paıdalanýy kerek. Jastarǵa uǵynyqty ýaǵyz aıtýǵa tyrysý kerek. Orys tildi azamattarymyzǵa jol taba bilýimiz qajet...
Jalǵas SADÝAHASULY, fılos.ǵ.k., ıslamtanýshy, «E-islam.kz» ınternet-portalynyń bas redaktory:
Elimizde ózge ult ókilderi shoǵyrlanǵan meshitterde nemese jamaǵattyń belgili bóligin orys tildi azamattar quraıtyn ortalyq meshitterde ımam aıtylǵan resmı ýaǵyzdan soń túıindemeni qysqa da bolsa orys tilinde túsindirip ótse paıdaly bolmaq. Sonda jamaǵat arasynda ımamnyń aıtqan ıslam negizderi, adamgershilik qundylyqtar týraly ýaǵyz-nasıhattaryn «ıa ne ponál» degen pende qalmas edi. Bul máseleni el azamattary durys túsinýleri kerek. Munyń sebebi kóp, máselen solardyń keıbirin atap óter bolsaq:
Birinshiden, elimizdiń birqatar aımaqtarynda jastarymyz qazaq tiline qaraǵanda orys tiline júırik. Al ımamdarymyz kerisinshe, orys tiline álsiz. Nátıjesinde, meshitke ıslam týraly nasıhat tyńdaýǵa kelgen jamaǵattyń birqatar orys tildi bóligi bes ýaqyt namazda, aıt jáne juma namazdarynda meshitten ımamnyń aıtqan ýaǵyzyn túsinbeı shyǵady. Óıtkeni ýaǵyz qazaq tilinde ǵana. Kókirekte suraq kóp sıaqty, biraq jaýaptar joq...
Ekinshiden, túrli teris aǵymdardyń, radıkaldy uıymdardyń artynan ergen azamattarymyzdyń basym bóligi orys tildi jastar ekenin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Demek, eldegi orys tildi aýdıtorıa – teris aǵym ókilderi men mısıonerleri úshin taptyrmas alań. QMDB osy alańdy bóten bireýlerge emes, ózderi ıgerip, dinge qyzyǵýshylyq tanytqan jastarymyzben jumys jasaýy kerek. Al ol úshin olarǵa ıslam týraly durys aqparatty, ýaǵyz-nasıhatty solardyń tilimen jetkizý – zaman talaby.
Úshinshiden, adam boıyndaǵy rýhanı suranysy men izdenisin qanaǵattandyrý úshin orys tilinde aqparat izdegen azamat Internetke kiredi. Ol jerdegi shynaıy ıslam týraly aqparattar súzgiden ótpegen. Málimet kóp, biraq onyń durysy men burysy qaısysy ekeni belgisiz. Islamnan habary joq adam orys tilindegi radıkaldy aǵymdardyń saıttary men portaldaryna op-ońaı kirip ketý qaýipi bar. Eger otandyq ımamdarymyz resmı ýaǵyzdarynyń túıindi qorytyndylaryn nemese túsindirmelerin qysqa túrde bolsa da orys tilinde aıtyp otyrsa, orys tildi azamattarymyzǵa úlken kómegin tıgizer edi.
Tórtinshiden, tarıhı jáne mádenı qalyptasqan dinimiz ıslam jáne onyń ishindegi Ábý Hanıfa mázhaby, Matýrıdı aqıdasy týraly orys tildi shyǵarmalar joqtyń qasy. Al ımamdarymyzdyń meshitte aıtatyn ýaǵyzdary osy máselelerdi qamtıdy. Orys tilindegi túıindemeler osyndaı olqylyqtyń birshama ornyn toltyrady.
Saýalnama ázirlegen: Jaıyq NAǴYMASH
