Úkimetke meniń Ákimshiligimmen birlesip atqaratyn mynadaı tapsyrma beremin:
· Qylmystyq jáne Qylmystyq-is júrgizý zańnamalaryn reformalaýdy bastaý kerek. İlgeri izgilendirýge, onyń ishinde, ekonomıkalyq quqyq buzýshylyqty qylmyssyzdandyrýǵa mańyz berý kerek;
· Parlamentke 4 jańa kodeksti: Qylmystyq-is júrgizý, Qylmystyq, Qylmystyq-oryndaýshylyq jáne Ákimshilik quqyq-buzýshylyq týraly kodeksti ázirlep, engizý kerek.
Bul ózekti zań aktileriniń qabyldanýy qylmystyq sot isin júrgizýdi jáne, eń aldymen, qylmysqa qarsy memlekettiń kúres saıasatyn tujyrymdyq turǵydan jańǵyrtady, bizdiń quqyqtarymyzdy qazirgi syn-qaterlerge óz dárejesinde áreket jasaıtyndaı deńgeıge kóteredi.
Besinshi. Memleket tártipsizdikke múldem tózbeýshilik prınsıpin ustanýǵa tıis.
Damyǵan qoǵam barlyq jerde tártip pen rettilik ornatýdan, jaıly podezden, jınaqy aýladan, taza kósheden jáne jarqyn júzdi adamdardan bastalady.
Biz eń usaq quqyq buzýshylyqpen, buzaqylyqpen, mádenıetsizdikpenymyraǵa kelmeýimiz kerek, óıtkeni, osynyń ózi qoǵam tynyshtyǵyn buzady, ómirdiń sapasyna selkeý túsiredi.
Tártipsizdik pen betimen ketýshilikti seziný odan da eleýli qylmystarǵa jol ashady.
Usaq quqyq buzýshylyqqa tózbeý ahýaly - qoǵamdyq tártipti nyǵaıtýǵa, qylmyspen kúreske bastaıtyn mańyzdy qadam.
Biz quqyqtyq nıgılızmdi jeńip, qoǵamdy qoǵamdyq tártipti qorǵaý isine tartýymyz kerek.
Biz áleýmettik búldirgi pıǵyldy jumysqa ornalasý máselesimen baılanysta qaraýymyz kerek. Biz qoǵamdyq oryndardaǵy buzaqylyq áreket úshin jeke is qaǵazynda jáne rezúmede mindetti túrde kórsetiletin jáne jumysqa qabyldaý, qyzmet satysy boıynsha ósirý kezinde eskeriletin jaza qoldanýdy engizýimiz kerek.
Munyń bári qoǵamdyq ómirdiń normasy bolýǵa tıis.
Altynshy. Memleket pen qoǵam jemqorlyqqa qarsy kúresetin bir kúsh bolýǵa tıis.
Jemqorlyq - jaı quqyq buzýshylyq emes. Ol memlekettiń tıimdiligine degen senimdi setinetedi jáne ulttyq qaýipsizdikke tóngen tikeleı qater bolyp sanalady.
Biz túpki maqsatymyz - jemqorlyqty qubylys retinde joıý úshin jemqorlyqqa qarsy zańnamalardy jetildirý arqyly jemqorlyqpen kúresti qatty kúsheıtýimiz kerek.
Jetinshi. Biz quqyq qorǵaý organdary men arnaıy qyzmetterdiń reformasyn jalǵastyrýǵa tıispiz. Onsyz biz tártipsizdikke múldem tózbeýdi qalyptastyrý jáne jemqorlyqty túbirimen joıý jónindegi mindetterdi sheshe almaımyz.
(1) Sońǵy úsh jylda quqyq qorǵaý organdary men arnaıy qyzmetterdiń birqatar mańyzdy reformalary júrgizildi. Bul - memlekettikti nyǵaıtýdyń mańyzdy qadamy. Olardyń jumysynyń quqyqtyq bazasy jaqsartyldy. Fýnksıalary naqty aıqyndaldy. Qyzmettiń qaıtalanýy joıyldy. Qylmysqa qatysty saıasat izgilendirildi.
Barlyq quqyqtyq qurylymdardyń qyzmetkerleri túgeldeı atestattaýdan ótkizildi. 100 myńnan astam adamnan 12,5 myń adam atestattaýdan ótpeı qaldy jáne organdardan bosatyldy.
(2) Biz bul jumysty odan ári jalǵastyra beremiz.
Meniń Ákimshiligim men Qaýipsizdik Keńesine jáne Úkimetke birlesip atqaratyn mynadaı tapsyrma beremin:
· Quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerlerin aqshalaı qamtamasyz etý jáne zeınetaqymen qamsyzdandyrý deńgeıin arttyrý jónindegi is-qımyl josparyn daıyndaý kerek.
Osy 2013 jyldan bastap arnaıy ataqtar úshin tólenetin qosymsha aqy mólsherin áskerı ataqtar boıynsha tólenetin jalaqy deńgeıine deıin kóterýdi tapsyramyn.
· Quqyq qorǵaý organdarynyń Kadr saıasaty tujyrymdamasyn ázirleý kerek.
· Joǵary atestattaý komısıasy bazasynda quqyq qorǵaý organdaryndaǵy kadr saıasaty jónindegi turaqty jumys isteıtin qurylym qurý kerek.
· Quqyq qorǵaý jáne arnaıy organdar jetekshileriniń Prezıdentik rezervinqalyptastyrý kerek.
(3) Meniń Ákimshiligime, Qaýipsizdik Keńesine Úkimetpen birlesip, vedomstvoaralyq jumys tobyn qurýdy jáne 2013 jyldyń ekinshi toqsanynyń aıaǵyna deıin Quqyq qorǵaý júıesin odan ári jańǵyrtý baǵdarlamasynyń jobasyn ázirleýdi tapsyramyn.
(4) Quqyqtyq saıasattyń mańyzdy máselesi azamattardyńKonstıtýsıa kepildik beretin sot arqyly qorǵalý quqyn júzege asyrýy bolyp tabylady.
Bul úshin sot tóreligin júzege asyrý prosesin ońaılatý, ony basy artyq búrokratıalyq rásimderden aryltý kerek. Jańa aqparattyq tehnologıalardy belsendi engizgen jaǵdaıda muny isteý qıyn emes.
Sonymen bir mezgilde sottardyń jumysyn jeńildetý maqsatynda daýlardy sottardan tys retteý ınstıtýttaryn damytýdy jalǵastyrǵan jón. Bolmashy máseleler boıynsha daýlardy sheshý sottardan tys tártippen júrgiziletindeı tetikter qarastyrý qajet.
Sot bıliginiń bedeli oryndalmaǵan sot sheshimderinen tómendeıdi. Osyǵan baılanysty, bul jaǵdaıdy túbegeıli ózgertý jónindegi sharalar qabyldanýǵa tıis.
(5) Shekara qyzmetiniń aýqymdy reformasyn júrgizý kerek. Mindet - onyń tıimdiligin túbegeıli arttyrý, materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jańǵyrtý.
Bul úshin Qaýipsizdik Keńesine meniń Ákimshiligimmen jáne Úkimetpen birlesip, Shekara qyzmetin damytýdyń jáne memlekettik shekarany orta merzimdi kezeńde ornyqtyrýdyń arnaıy Keshendi josparyn ázirleýdi tapsyramyn.
6. DÁIEKTİ JÁNE BOLJAMDY SYRTQY SAIASAT - ULTTYQ MÚDDELERDİ İLGERİLETÝ MEN AIMAQTYQ JÁNE JAHANDYQ QAÝİPSİZDİKTİ NYǴAITÝ
Qazaqstan táýelsizdik jyldarynda halyqaralyq prosesterdiń teń quqyqty qatysýshysy bolyp qalyptasty jáne biz qolaıly syrtqy ahýal qurýǵa qol jetkizdik.
Bizdiń basymdyqtarymyz ózgermeıdi - kórshilerimiz - Reseımen, Qytaımen, Ortalyq Azıa elderimen, sondaı-aq AQSH-pen, Eýroodaqpen, Azıa elderimen seriktestikti damytý máselesi bolyp tabylady.
Biz Keden odaǵyn jáne Birtutas ekonomıkalyq keńistikti nyǵaıtatyn bolamyz.
Bizdiń taıaýdaǵy maqsatymyz - Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaq qurý. Osyǵan oraı biz máselelerdiń konsensýs arqyly sheshiletinin naqty málimdeımiz. Saıası egemendikke qysym kórsetilmeıdi.
Syrtqy saıasatymyzdy teńdestirý álemdik isterde eleýli ról atqaratyn jáne Qazaqstan úshin praktıkalyq qyzyǵýshylyq týǵyzatyn barlyq memlekettermen dostyq jáne boljamdy qarym-qatynastardy damytý degendi bildiredi.
Alaıda halyqaralyq ahýal jáne geosaıası orta qarqyndy ózgerýde jáne árqashan jaqsy jaǵyna qaraı oıysa bermeıdi. Soltústik Afrıka men Taıaý Shyǵystan Soltústik-SHyǵys Azıaǵa deıin turaqsyzdyqtyń alyp beldeýi sozylyp jatyr. Kúshterdiń ara salmaǵy jahandyq deńgeıde de, sonymen qatar, Jer sharynyń jekelegen aımaqtarynda da eleýli ózgeristerge ushyraýda. Soǵan sáıkes, BUU, EQYU, NATO, UQSHU, SHYU, AÓSSHK jáne basqa aımaqtyq qaýipsizdik tetikteriniń róli arta túsedi. Ortalyq Azıada ulttyq qaýipsizdikke tóngen jańa qaterler paıda boldy.
Mundaı ahýalda Qazaqstannyń syrtqy saıasaty ishki saıasaty sıaqty jańǵyrtylýǵa tıis.
Syrtqy saıasatty jańǵyrtýdyń basymdyqtary:
· aımaqtyq jáne ulttyq qaýipsizdikti jan-jaqty nyǵaıtý;
· ekonomıkalyq jáne saýda dıplomatıasyn belsendi damytý;
· mádenı-gýmanıtarlyq, ǵylym-bilim jáne basqa shektes salalardaǵy halyqaralyq yntymaqtastyqty arttyrý;
· azamattarymyzdy quqyqtyq qorǵaýdy, olardyń shetelderdegi jeke, otbasylyq, iskerlik múddelerin qorǵaýdy kúsheıtý.
Birinshiden, ulttyq múddelerdi syrtqy saıasatta ilgeriletý aıryqshapragmatıkalyq prınsıpterge negizdelgen.
Bizdiń mindetterimiz: syrtqy saıasatty ártaraptandyrý, ulttyq ekonomıkalyq jáne saýda múddelerin ilgeriletý úshin ekonomıkalyq jáne saýda dıplomatıasyn damytý.
Ekinshiden, biz ári qaraı da aımaqtyq qaýipsizdik úshin óz jaýapkershiligimizdi sezinýge jáne Ortalyq Azıany turaqtandyrýǵaóz úlesimizdi qosýǵa tıispiz.
Bizdiń mindetimiz - aımaqtaǵy tartysty jaǵdaıdyń alǵysharttaryn joıýǵa barynsha kómektesý.
· Ortalyq Azıany turaqtandyrýdyń ozyq tásili - aımaqishilik birigý. Naq osy jolmen biz bizdiń aımaqtyń tartystyq áleýetin tómendetip, tolǵaqty áleýmettik-ekonomıkalyq problemalardy sheship, sý-energetıkalyq jáne basqa da qaıshylyqtardyń túıinderin jaza alamyz.
· Bizdiń daýysymyz barlyq álemge estilip turýǵa tıis. Sondyqtan men Astana Ekonomıkalyq forýmynda ózimiz G-Global dep ataǵan dıalogtyń jańa túrinusyndym.
Álemde birde-bir el bastan keship jatqan dáýiriniń qaterlerin jalǵyz ózi jeńe almaıdy. Meniń bastamamnyń máni - ádil jáne qaýipsiz álem ornyqtyrý úshin barshanyń kúshin biriktirý.
Úshinshiden, bizdiń elimiz halyqaralyq progresıvti bastamalardy bárin odan ári qoldap, jahandyq qaýipsizdikke úlesin qosa berýikerek.
· Qazaqstan barlyq múddeli seriktestermen jáne bizdiń kórshilerimizben birge Aýǵanstan máselesin tezirek saıası retteýge jáne qaıta qalpyna keltirýge qol jetkizetin bolady.
· Qazaqstan IYU-nyń belsendi qatysýshysy bola otyryp, Taıaý Shyǵysty retteý prosesiniń beıbit sıpatyna shyn júrekten múddelilik tanytady. Arab-ıslam álemindegi halyqtyq tolqýdan bosaǵan kúsh-qýattyń jasampazdyq arnaǵa baǵyttalyp, aımaqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq problemalaryn sheshýge qyzmet etýi mańyzdy.
· Biz ozyq qarqynmen Azıa-Tynyq muhıty aımaǵynyń elderimen ekonomıkalyq turǵydan jaqyndasýǵa tıispiz. Bul bizge tek ekonomıkalyq dıvıdend berip qana qoımaıdy, syrtqy saıasatymyzdyń teńgerimdiligin de nyǵaıta túsedi.
Tórtinshiden, Qazaqstan óziniń qorǵanys qabileti men áskerı doktrınasyn nyǵaıtýǵa, túrli qorǵanystyq tejeý tetikterineqatysýǵa tıis.
· Biz ulttyq qorǵanys modelin ázirleı otyryp, túrli eldermen jáne uıymdarmen yntymaqtasýǵa tıispiz.
· Qazaqstan UQSHU boıynsha odaqtastarmen tyǵyz jumys isteıtin jáne jedel qımyldaıtyn Ujymdyq kúshterdiń áleýeti men jaýyngerlik qabiletin arttyrýǵa kómektesetin bolady.
7. JAŃA QAZAQSTANDYQ PATRIOTIZM - BİZDİŃ KÓPULTTY JÁNE KÓPKONFESSIALY QOǴAMYMYZ TABYSYNYŃ NEGİZİ
Bizdiń bul baǵyttaǵy basty maqsatymyz qarapaıym jáne túsinikti: biz qoǵamdyq kelisimdi saqtaýǵa jáne nyǵaıtýǵa tıispiz. Bul - bizdiń memleket retinde, qoǵam retinde, ult retinde ómir súrýimizdiń aınymas sharty.
Qazaqstan patrıotızminiń irgetasy - barlyq azamattardyń teń quqylyǵy jáne olardyń Otan namysy aldyndaǵy jalpy jaýapkershiligi.
Bıyl London Olımpıadasynda bizdiń sportshylarymyz 205 ulttyq qurama arasynan 12-oryn aldy.
Bizdiń komanda kópultty Qazaqstannyń, kóptegen etnostardyń berik jáne yntymaqty shańyraǵynyń birtutas jasaǵy retinde saıysqa tústi.
Olımpıadadaǵy jeńis saltanaty halqymyzdy odan ári biriktire tústi, patrıotızmniń uly kúshin tanytty. Buqaralyq sport jáne joǵary jetistikterge jetkizetin sport keshendi júıeli tásildi talap etedi. Tek salamatty ult qana básekelestikke qabiletti bolmaq.
Úkimetke álemdik ozyq tájirıbeni esepke ala otyryp, Buqaralyq sport pen joǵary jetistikke jetkizetin sportty damytý baǵdarlamasyn ázirleýdi tapsyramyn.
Birinshi. Jańa qazaqstandyq patrıotızm.
Bolashaqqa degen senim bolmasa, tolyqqandy memleket qurýǵa bolmaıdy. Memleket pen azamattyń maqsattary barlyq baǵyttar boıynsha sáıkes kelýi ómirlik turǵydan mańyzdy. Memlekettiń basty mindeti de osy.
Azamattar memleketke bolashaq bar bolsa, damý úshin, jeke jáne kásibı turǵydan ósý úshin múmkindikter bolsa ǵana senim artady.
Memleket jáne halyq muny sezinip, birlesip jumys isteýge tıis.
Óz boıymyzda jáne balalarymyzdyń boıynda jańa qazaqstandyq patrıotızmdi tárbıeleýimiz kerek. Bul eń aldymen elge jáne onyń ıgilikterine degen maqtanysh sezimin uıalatady.
Biraq búginde qalyptasqan memlekettiń jańa damý kezeńinde bul túsiniktiń ózi jetkiliksiz. Biz bul máselege pragmatıkalyq turǵydan qaraýymyz kerek.
Eger memleket ár azamattyń ómir sapasyna, qaýipsizdigine, teń múmkindikterine jáne bolashaǵyna kepildik beretin bolsa, biz elimizdi súıemiz, onymen maqtanamyz.
Osyndaı tásil ǵana patrıotızmdi jáne ony tárbıeleý máselesine pragmatıkalyq jáne shynaıy kózqarasty oıatady.
2050 jylǵa qaraı biz Qazaqstannyń kez kelgen azamaty erteńgi kúnge, bolashaqqa óte senimdi bolatyndaı saıası júıe qurýymyz kerek.
Bizdiń balalarymyz ben nemerelerimiz syrt elden góri Otanynda ómir súrgendi artyq kóretindeı, óıtkeni, óz jerinde ózin jaqsy sezinetindeı bolýǵa tıis. Bizdiń elimizdiń árbir azamaty ózin óz jeriniń qojasy retinde sezinýge tıis.
Ekinshi. Barlyq etnostar azamattary quqyqtarynyń teńdigi.
Biz - bárimiz teń quqyqty, teń múmkindikterdi ıelengen qazaqstandyqtarmyz.
Jańa qazaqstandyq patrıotızm barlyq qoǵamdy, barlyq etnostyq árkelkilikterdi biriktirýge tıis.
Biz - kópultty qoǵambyz. Jáne de ultaralyq qatynastar máselesinde eshqandaı qosarlanǵan standarttar bolmaýǵa tıis.
Memlekette bári de teń bolýǵa tıis. Etnostyq nemese basqa da belgiler boıynsha jaqsy nemese jaman degen bolmaýǵa tıis.
Bul másele men úshin deklaratıvti emes. Eger bireýge etnostyq belgisi boıynsha qysym jasalsa, onda búkil qazaqstandyqtarǵa qysym jasaldy dep esepteý kerek.
Eshqandaı etnosqa eshqandaı artyqshylyq bolmaıdy jáne bolmaýǵa tıis, barlyǵynyń quqyqtary men mindetteri birdeı.
Biz teń múmkindikter qoǵamyn, bári zań aldynda birdeı bolatyn qoǵamdy qurýdamyz.
Biz eshqashan oqýǵa túsý, jumysqa turý jáne qyzmet babynda ósý etnostyq belgi arqyly sheshiledi degendi oıǵa da almaýǵa tıispiz.
Men Úkimet pen ákimderdiń eńbek saıasatyna tártip engizýin talap etemin. Jumysqa, ásirese jergilikti bılik organdaryna etnostyq erekshelikterine qaramastan, úzdikter alynýy kerek. Ólshem bireý ǵana - óte joǵary etıka jáne kásibılik. Mınıstrlikter men ákimdikterdiń barlyq býyndarynda kadr tańdaýda baıqalatyn birjaqtylyqty túzeý kerek.
Bizdiń qoǵamymyzda «artyq» nemese «bóten», «bizdiki» nemese «bizdiki emes» degen bolmaýǵa tıis. Biz elimizdiń birde-bir azamatyn syrtta qaldyra almaımyz. Árbir qazaqstandyq bıliktiń qoldaıtynyn jáne tirek ekenin sezinýge tıis.
Ulttardyń etnosaralyq kelisimine syna qaǵýǵa tyrysatyndardyń barlyǵy da zańmen qýdalanady.
Munda erekshe jaýapkershilik bizderge, qazaqtarǵa artylady.
Qazaqstan - bizdiń qasıetti mekenimiz.
Keıingi urpaq osynaý qasterli ólkede ómir súrip, órken jaıatyn bolady.
Qazaq jerine taǵdyrdyń jazýymen alýan túrli ult ókilderi qonys aýdardy.
Biz olarǵa qushaǵymyzdy ashyp, qazaqı qonaqjaılylyqpen qarsy aldyq.
Olar bizdiń elimizde ósip-ónip, baýyrlarymyzǵa aınaldy.
Qazir biz kópultty sıpaty bar, birtutas elmiz.
Jahandaný dáýiri - kópultty memleketter dáýiri.
Bul - álemdik úrdis.
Elimizdiń damýyna barsha ult pen ulys ókilderi birge úles qosty.
Endeshe, táýelsiz qazaq eliniń azamattaryn alalaýǵa, baýyrlastyǵyn buzýǵa eshkimniń haqysy joq.
Barlyq ult ókilderimen til tabysyp, tatý-tátti, beıbitshilik pen kelisimde ómir súrý - barsha qazaqtyń basty qaǵıdasy bolýy shart.
Óz halqyn súıetin adam, óz jurtyna jaqsylyq tilegen jan ózge halyqtardy ashyndyrmaıdy, óz ultyn eshkimge qarsy qoımaıdy.
Biz el ıesi retinde bıik bola bilsek, ózgelerge syıly bolamyz.
Til týraly jaýapkershiligi joǵary saıasat bizdiń qoǵamymyzdy odan ári uıystyra túsetin basty faktor bolýǵa tıis.
Biz aldaǵy ýaqytta da memlekettik tildi damytý jónindegi keshendi sharalardy júzege asyrýdy tabandylyqpen jalǵastyra beremiz.
Kez kelgen til ózge tilmen qarym-qatynasqa túskende ǵana ósip, órken jaıatynyn árdaıym este saqtaǵan jón.
Osy zamanǵy ǵylymı termınologıanyń negizin latyn tilinen engen sózder qurasa, aqparattyq tehnologıa damyǵan qazirgi dáýirde kún saıyn derlik aǵylshyn tili dúnıe júzi halyqtarynyń tilderine jańa sózder men uǵymdar arqyly batyl ený ústinde. Bul úderisten biz de tys qalmaýymyz kerek.
Qazaq tiliniń osy zamannyń bıik talabyna saı, baı termınologıalyq qoryn jasaǵan soń ony ret-retimen, kezeń-kezeńimen qoǵamdyq ómirdiń bar salasyna batyl engizýimiz kerek.
Memlekettik tilmen qatar Qazaqstanda turatyn barlyq ulttar men ulystardyń tilin, mádenıetin jáne salt-dástúrin damytýǵa barynsha jaǵdaı jasaýdy aldaǵy ýaqytta da jalǵastyra beretin bolamyz.
Úshinshi. Qazaq tili jáne tilderdiń úshtuǵyrlylyǵy.
Jaýapkershilikti til saıasaty qazaq ultyn biriktirýshi basty faktorlardyń biri bolyp tabylady.
(1) Qazaq tili - bizdiń rýhanı negizimiz.
Bizdiń mindetimiz - ony barlyq salada belsendi paıdalana otyryp damytý. Biz urpaqtarymyzǵa babalarymyzdyń sandaǵan býynynyń tájirıbesinen ótip, bizdiń de úılesimdi úlesimizben tolyǵa túsetin qazirgi tildi muraǵa qaldyrýǵa tıispiz. Bul - ózin qadirleıtin árbir adam derbes sheshýge tıis mindet.
Memleket óz tarapynan memlekettik tildiń pozısıasyn nyǵaıtý úshin kóp jumys atqaryp keledi. Qazaq tilin keńinen qoldaný jónindegi keshendi sharalardy júzege asyrýdy jalǵastyrý kerek.
· Biz 2025 jyldan bastap álipbıimizdi latyn qarpine, latyn álipbıine kóshirýge kirisýimiz kerek. Bul - ult bolyp sheshýge tıis prınsıpti másele. Bir kezde tarıh bederinde biz mundaı qadamdy jasaǵanbyz.
Balalarymyzdyń bolashaǵy úshin osyndaı sheshim qabyldaýǵa tıispiz jáne bul álemmen birlese túsýimizge, balalarymyzdyń aǵylshyn tili men ınternet tilin jetik ıgerýine, eń bastysy - qazaq tilin jańǵyrtýǵa jaǵdaı týǵyzady.
· Biz qazaq tilin jańǵyrtýdy júrgizýge tıispiz. Tildi zamanǵa saı úılestirip, termınologıa máselesinen konsensýs izdeý kerek. Sonymen qatar, ábden ornyqqan halyqaralyq jáne shet tilinen engen sózderdi qazaq tiline aýdarý máselesin birjola sheshý qajet. Bul másele oqshaýlanǵan qaıratkerlerdiń ortasynda sheshilmeýge tıis. Úkimet muny rettegeni jón.
Búkil álemde birdeı qabyldanǵan termınder bar. Olar kez kelgen tildi baıytady. Biz ómirdi ózimiz kúrdelendire túsemiz, túsinbestikke boı aldyryp, aqyl-oıdy sapyrylystyramyz, kónergen sózderdiń shyrmaýynan shyqpaımyz. Mundaı mysaldar az emes.
Men qazirgi tilde jazylǵan keminde júzdegen qazirgi kitaptardyń tizimin jasap, qazaq tiline qazirgishe aýdarýdy usynamyn. Bálkim, jastar arasynda konkýrs jarıalaý kerek shyǵar: ózderine ne nárse qyzyqty ári paıdaly ekenin olar da aıtsyn.
***
Qazaq tilin damytý saıasaty odan jerinýge, tipti qazaqtardyń ózderiniń boıdy aýlaǵyraq ustaýyna yqpal etpeýi kerek. Kerisinshe,til Qazaqstan halqyn biriktirýshi bolýǵa tıis. Bul úshin til saıasatyn saýatty jáne dáıekti, qazaqstandyqtar sóılesetin birde-bir tilge qysym jasamaı júrgizý kerek.
Sizder bizdiń saıasatymyz týraly - 2025 jylǵa qaraı qazaqstandyqtardyń 95 paıyzy qazaq tilin bilýge tıis ekendigin bilesizder.
Bul úshin qazir barlyq jaǵdaı jasalǵan.
Qazirdiń ózinde elimizdegi oqýshylardyń 60 paıyzdan astamy memlekettik tilde oqıdy. Memlekettik til barlyq mektepterde oqytylady. Bul - eger bala bıyl mektepke barsa, endi on-on eki jyldan soń jappaı qazaqsha biletin qazaqstandyqtardyń jańa urpaǵy qalyptasady degen sóz.
Qazaqstannyń bolashaǵy - qazaq tilinde.
Qazaq tili 2025 jylǵa qaraı ómirdiń barlyq salasynda ústemdik etip, kez kelgen ortada kúndelikti qatynas tiline aınalady.
Osylaı táýelsizdigimiz búkil ultty uıystyratyn eń basty qundylyǵymyz - týǵan tilimizdiń mereıin ústem ete túsedi.
Táýelsizdigin alǵan tusta elimizdegi qazaqtyń sany 6,8 mıllıonnemese 41% bolsa, qazir 11 mıllıonǵa jetip, 65 %-dan asty.
Qazaqtyń sany 4 mıllıonǵa artty.
Eger árbir qazaq ana tilinde sóıleýge umtylsa, tilimiz áldeqashan Ata Zańymyzdaǵy mártebesine laıyq ornyn ıelener edi.
Qazaq tili týraly aıtqanda, isti aldymen ózimizden bastaýymyz kerektigi umyt qalady.
Ulttyq múddege qyzmet etý úshin árkim ózgeni emes, aldymen ózin qamshylaýy tıis.
Taǵy da qaıtalap aıtaıyn: qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin.
Sonda ǵana qazaq tili barsha qazaqstandyqtardyń jappaı qoldanys tiline aınalady.
Tilge degen kózqaras, shyndap kelgende, elge degen kózqaras ekeni daýsyz.
Sondyqtan oǵan beı-jaı qaramaıyq.
Qazaq tili jappaı qoldanys tiline aınalyp, shyn mánindegi memlekettik til mártebesine kóterilgende, biz elimizdi QAZAQ MEMLEKETİ dep ataıtyn bolamyz.
(2) Qazir biz balalarymyz qazaq tilimen qatar orys jáne aǵylshyntilderin de belsendi meńgerý úshin jaǵdaı jasaýǵa sharalar qabyldap jatyrmyz.
Úshtildilik memlekettik deńgeıde yntalandyrylýy kerek.
Orys tiline jáne kırıllısaǵa biz qazaq tiline qandaı qamqorlyqpen qarasaq, sondaı qamqorlyqpen qaraýymyz kerek. Orys tilin bilý - bizdiń ultymyzdyń tarıhı artyqshylyǵy ekeni barshaǵa belgili.
Dál osy orys tili arqyly qazaqstandyqtar birneshe ǵasyr boıy qosymsha bilim alyp, el ishinde de, shet jerlerde de óz dúnıetanymdary men aralasatyn ortasyn keńeıtip kele jatqanyn joqqa shyǵarmaýǵa tıispiz.
Biz aǵylshyn tilin ıgerýde serpilis jasaýymyz kerek. Qazirgi álemniń osy «lıngva frankasyn» meńgerý bizdiń elimizdiń árbir azamatyna ómirdegi sheksiz jańa múmkindikterdi ashady.
Tórtinshi. Mádenıet, dástúr jáne daralyq
Dástúr men mádenıet - ulttyń genetıkalyq kody.
Patshalyqtyń, tóńkeris dúmpýi men totalıtarızmniń barlyq aýyrtpalyǵy men qıynshylyqtaryna qaramastan, bizdiń elimizdiń aýmaǵynda turatyn qazaqtar jáne basqa da halyqtardyń ókilderi ózderiniń mádenı erekshelikterin saqtaı aldy.
Táýelsizdik jyldarynda, jahandaný men vesterndenýge qaramastan, bizdiń mádenı irgetasymyz bekı tústi.
Qazaqstan - biregeı el. Bizdiń qoǵamda ártúrli mádenı elementter bir-birimen birikken jáne birin-biri tolyqtyryp turady, birine-biri nár berip turady.
Biz ózimizdiń ulttyq mádenıetimiz ben dástúrlerimizdi osy áralýandyǵymen jáne ulylyǵymen qosyp qorǵaýymyz kerek, mádenı ıgiligimizdi bólshektep bolsa da jınastyrýymyz kerek.
Birligi bar el ozady, birligi joq el tozady.
Bul - tarıh zańy.
Sondyqtan qazaqtyń birligi - eldigimizdiń kilti, eń basty máselesi.
El birligi - eń asyl qasıet.
Birlik, yntymaq, sabyrlylyq pen parasattylyq eń aldymen ózimizge - qazaqtarǵa kerek.
Qazaqty eshýaqytta syrttan jaý alǵan emes.
Qazaq álsirese, alaýyzdyqtan álsiregen, kúsheıse, birlikten kúsheıgen.
Úıdiń berekesi qabyrǵasynyń qıýymen emes, teńiniń jıýymen, otbasyndaǵy syılastyqpen, tatýlyqpen kiredi.
Memleket te solaı.
Qazaqstannyń eldigi asqan, erligi tasqan, kemel de kelisti elge aınalýyna bizden - qazaqtardan artyq múddeli kim bar?!
Qazaqtyń ishki tutastyǵyn buzǵysy keletin rýshyldyq, jershildik áńgimemen el birligin búldirgisi keletin kúshterdiń paıda bolýy Elbasy retinde meni alańdatpaı qoımaıdy.
Ondaı jymysqy nıettilerdiń aıqaıyna qulaq asyp, aıtaǵyna ilesken jan ár atanyń shejiresin áspettep, ár jaqqa tartqanyn ańdamaı qalýy múmkin.
Rý men taıpaǵa bóliný - ulttyq tutastyqtan aıyrylýdyń óte qaýipti túri.
Qazaq shejiresiniń túpki mánin umytpaý kerek, alyp daraqtyń butaqtary sıaqty kúlli rýlardyń túbin qýa kelgende, barlyǵy bir ǵana uly tamyrǵa - qazaq degen ultqa baryp tireledi.
Qaı shejireni alyp qarasańyz da, ol qazaqtyń birligin, tutastyǵyn áıgileıdi.
Shejire - qazaqty bólshekteıtin emes, kerisinshe, biriktiretin uǵym.
Barsha adamzattyń Adam atadan bastalatyny sıaqty, búkil qazaqtyń shejire ataýlysy Atam qazaqtan bastaý alatynyn árbir qazaq júreginiń tórinde ustaýǵa tıis.
Tek birlesip qana, búkil halyqtyń kúsh-jigerin biriktirip qana biz alǵa basa alamyz.
Birligi berekeli, tirligi merekeli, yntymaǵy jarasqan eldiń ǵana yrysy men tabysy mol bolmaq.
Besinshi. Ulttyq ıntellıgensıanyń róli
Biz memlekettiligimizdiń rýhanı máseleler ekonomıkalyq, materıaldyq máselelerden eshbir kem baǵalanbaıtyn damý kezeńine kelip otyrmyz.
Rýhanı damýda negizgi rólge árqashan ıntellıgensıa ıe.
2050 jylǵy Qazaqstan progresıvti ıdealdar qoǵamy bolýǵa tıis.
Bizdiń qoǵamymyzdyń qazirgi kózqarastarynyń negizin dál osy ıntellıgensıa berýi kerek.
(1) Intellıgensıa qalyptasqan memleket kezeńinde jańa jalpyulttyq qundylyqtar jasaýda aldyńǵy qatarly kúsh bolýy kerek. Olar zamanǵa saı jáne bolashaqqa qulshynysty bolýǵa tıis.
Biz jastarymyz baǵyt alyp, boı túzeýge tıis óz zamanymyzdyń jańa qaharmandaryn kórsetý jáne jasaýymyz kerek.
(2) Intellıgensıa meniń paıymdaýymdaǵy Qazaqstan-2050 Jańa saıası baǵyty negizinde el bolashaǵynyń mentaldi, dúnıetanymdyq úlgisin jobalaýda negizgi róldi qolǵa ala alady jáne alýǵa tıis.
(3) Biz ulttyń tarıhı sanasyn qalyptastyrý jumysyn jalǵastyrýymyz kerek.
Búkilqazaqstandyq biregeılik bizdiń halqymyzdyń tarıhı sanasynyń ózegine aınalýǵa tıis.
Búginde kez kelgen etnosqa jatatyn nemese dindi ustanatyn qazaqstandyq - óz eliniń teń quqyqty azamaty.
Qazaq halqy jáne memlekettik til damý ústindegi qazaqstandyq azamattyq tutastyqtyń biriktirýshi uıytqysy bolyp keledi.
Biz: «Men - qazaqstandyqpyn, óz elimde men úshin barlyq esik ashyq!»- dep aıta alatyn ádiletti qoǵam quryp jatyrmyz.
Búginde bizdiń azamattar úshin barlyq esik, barlyq múmkindik, barlyq jol ashyq.
Biz kóppiz jáne bárimiz - bir Elmiz, bir halyqpyz.
Óz eline paıdasyn tıgizý, óz Otanynyń taǵdyryna jaýapty bolý - árbir jaýapty saıasatker úshin, árbir qazaqstandyq úshin paryz jáne abyroı.
Biz birlik pen tatýlyq qundylyqtaryn qoǵamnyń irgetasyna,qazaqstandyq erekshe toleranttylyqtyń negizine aınaldyrdyq.
Biz osy qundylyqtardy qazaqstandyqtardyń árbir bolashaq býynyna aıalaı usynýymyz kerek.
Altynshy. HHİ ǵasyrdaǵy Qazaqstandaǵy din
Búginde bizdiń halqymyz úshin dástúrli emes dinı jáne jalǵan dinı aǵymdar máselesi ótkir tur.
Jastarymyzdyń bir bóligi ómirge osy jat jalǵan dinı kózqarasty kózsiz qabyldaıdy, óıtkeni, bizdiń qoǵamnyń bir bóliginde shetten kelgen jalǵan dinı áserlerge ımýnıteti álsiz.
Bizdiń Konstıtýsıa senim bostandyǵyna kepildik beredi, bul - fakt. Biraq, ózderińiz biletindeı, sheksiz erkindik degen bolmaıdy. Ol degenimiz - haos. Barlyǵy da Konstıtýsıa men zańdar aıasynda bolýǵa tıis.
Árkimniń tańdaý quqyǵy bar. Dinı tańdaýǵa óte úlken jaýapkershilikpen qaraý kerek, óıtkeni, adamnyń ómirlik salty, turmysy, kóp jaǵdaıda búkil ómiri soǵan baılanysty.
Búginde, ınternet pen joǵary tehnologıalar ǵasyrynda, aqparattar tasqyndaǵan zamanda, «súzgi» adamnyń ishinde bolý kerek.
İshki «súzgi» suraqtar qoıyp otyrýǵa tıis: analarymyz, ápke-qaryndastarymyz, qyzdarymyz oramalǵa oranyp alyp, basqa halyqtardyń kıimin kıgeni bizge kerek pe? Bizben bir dastarqanda otyryp tamaq ishpeýge tıis pe? Kólik júrgizbeýi kerek pe? Munyń bári - basqa elderdiń ornyqqan dástúrleri, bizdiń dalamyzda ondaı dástúrler eshqashan bolǵan emes. Klasıkany oqyńyzdar, fılmderdi kórińizder.
Bizdiń áıelderde ulttyq tákapparlyq, qalyptasqan kıiný stıli bar, ony olar ıbalylyqpen ustana biledi jáne biz, erler, áıelderdiń osy qasıetin jıi teris paıdalanamyz.
Biz musylmanbyz, onyń ishinde Ábý Hanıfa mazhabyn ustanatyn súnnıttermiz.
Babalarymyz ustanǵan bul jol ulttyq salt-dástúrdi, ata-anany syılaýǵa negizdelgen.
Endeshe, búgingi urpaq ta álemdegi eń izgi din - ıslam dinin qadirleı otyryp, ata dástúrin ardaqtaǵany abzal.
Qazir keıbir syrtqy kúshter jastarymyzdy ıslam dininiń haq jolynan adastyryp, teris baǵytqa tartýǵa tyrysýda.
Mundaı ulttyq tabıǵatymyzǵa jat keleńsizdikterden boıymyzdy aýlaq salýymyz kerek.
Biz musylman úmbetiniń bir bóligi ekenimizdi maqtan tutamyz. Ol - bizdiń dástúrimiz. Biraq bizde zaıyrly qoǵamnyń dástúrleri de bar ekenin, Qazaqstan zaıyrly memleket ekenin umytpaýymyz kerek.
Biz eldiń dástúrleri men mádenı normalaryna sáıkes keletin dinı sana qalyptastyrýymyz kerek. Biz ózin ózi ustaýdyń erekshe úlgilerin alýǵa tıispiz. Men jarıa etip otyrǵan strategıa bizdiń halqymyzdy orta ǵasyrlarda emes, HHİ ǵasyrda ómir súrýge daıyndaıdy.
***
Memleket pen azamattar radıkalızmniń, ekstremızmniń jáne terorızmniń barlyq túrleri men boı kórsetýlerine qarsy birtutas shep qurýǵa tıis.
Dinı ekstremızm qaýpi erekshe alańdaýshylyq týdyryp otyr. Dinbasylar da ortaq alańdaýshylyq bildirýde.
Biz Jaratýshyǵa degen kirshiksiz senimniń agresıaly jáne qyryp-joıǵysh fanatızmmen almasýyna jol bermeýimiz kerek.
Soqyr fanatızm bizdiń beıbitsúıgish halqymyzdyń psıhologıasy men diline múlde jat. Ol Qazaqstannyń musylmandary ustanatyn hanafı mazhabyna qarama-qaıshy.
Qazaqstandaǵy ekstremızm men terorızmde ıdeıalyq emes, qylmystyq negiz bar. Jalǵan dinı kópirmeliktiń artynda qoǵamnyń negizin kúl-talqan etkisi keletin qylmystyq is-áreket jasyrynyp jatyr.
Bul - bizdiń elimizdegi beıbitshilik pen turaqtylyqqa shabýyl. Bul - bizdiń memlekettigimiz ben azamattyq kemeldigimizdiń myqtylyǵynyń synǵa túsýi.
· Biz dinı radıkalızm men ekstremızmniń paıda bolýyn beıtaraptandyrý maqsatynda zańdarymyzdy jetildirýimiz kerek. Biz terorızmge qarsy zańdardy da jetildirýge tıispiz. Memleket qaıdan boı kóterse de, radıkalızm men ekstremızmniń jolyn kesý kerek.
· Biz áleýmettik, etnostyq jáne dinı shıelenister men qaqtyǵystardy eńserýdiń jańa senimdi mehanızmderin jasaýymyz kerek. Dástúrli emes sektalar men kúmándi jalǵan dinı aǵymdardyń is-áreketin qatań túrde tyıyp otyrý qajet.
· Biz qoǵamda, ásirese, jastar arasynda dinı ekstremızm profılaktıkasyn kúsheıtýimiz kerek.
· Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi beretin artyqshylyqtardy da paıdalanýymyz kerek. Osy áńgimelesý alańynyń bazasynda dinı yńǵaıdaǵy daýlardy sheshýdiń jańa platformasyn jasaýymyz qajet.
· Biz dinı jáne etnostyq daýlardy sheshý úshin aımaqtaǵy ystyq núktelerde, Úlken Taıaý Shyǵys aıasynda, tipti odan da aýqymdy deńgeıde araaǵaıyndyq jasaýǵa daıyn bolýymyz kerek.
Bizdiń memleketimizdiń zaıyrly kelbeti - Qazaqstannyń tabysty damýynyń mańyzdy sharty.
Muny Qazaqstannyń qazirgi jáne bolashaq saıasatkerleri, barlyq qazaqstandyqtar aıqyn túsinýge tıis.
Úkimetke meniń Ákimshiligimmen birlesip, Dinı ekstremızmmen jáne terorızmmen kúres jónindegi memlekettik baǵdarlama daıyndaýdy tapsyramyn.
Sóıte turyp, men ultty da saqtandyrǵym keledi. Ekstremızmmen kúres áıteýir jazyqtyny izdep tabýǵa aınalyp ketpeýge jáne dinmen kúreske jalǵasyp ketpeýge tıis.
Din máselelerinde oılastyrylǵan qadam jáne óte muqıattylyq qajet. Memleket dinı birlestikterdiń ishki isine aralaspaýǵa tıis. Biz uıat, toleranttylyq jáne tózimdilik erkindigi prınsıpterin qaster tutýymyz kerek.
Qurmetti qazaqstandyqtar!
Meniń otandastarym!
Búgingi Joldaýymda men sizderdiń árqaısylaryńyzǵa sóz arnaımyn.
El aldynda iri máseleler tur. Men bizdiń tabysty bolatynymyzǵa senimdimin.
Bolashaqtyń Qazaqstanyn men qalaı elestetemin?
Men 2050 jylǵy qazaqstandyqtar - úsh tilde sóıleıtin bilimdi, erkin adamdardyń qoǵamy ekenine tolyq senimdimin.
Olar - álemniń azamattary. Olar saıahattap júredi. Olar jańa bilim meńgerýge qushtar. Olar eńbeksúıgish. Olar - óz eliniń patrıottary.
Men 2050 jylǵy Qazaqstan - jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamy ekenine senimdimin. Ol - barlyǵy da adam ıgiligi úshin jasalatyn, ekonomıkasy myqty memleket. Bilim berý salasy da, densaýlyq saqtaý salasy da úzdik. Beıbitshilik pen tynyshtyq saltanat qurǵan. Azamattary erkin jáne teń quqyqty, al bıligi ádil. Onda zań ústemdik etedi.
Men bizdiń durys baǵytpen ilgerilep bara jatqanymyzǵa senemin jáne bizdi eshteńe de túzý joldan taıdyra almaıdy.
Eger biz kúshti bolsaq, bizben sanasatyn bolady.
Eger biz tańǵajaıypqa sensek nemese basqalarǵa ıek artsaq, qol jetkizgen jetistikterimizdi joǵaltyp alamyz.
Búgin biz eń durys tańdaý jasaýǵa tıispiz.
***
Qymbatty otandastar!
«Qazaqstan 2050» Jańa strategıalyq baǵytyn júzege asyrýda bizge - qazaq halqyna aıryqsha jaýapkershilik júkteledi.
Taǵylymy mol tarıhymyzben, uly babalardyń ulaǵatty ómirinen alar tálimimizben biz aldaǵy asýlardan alqynbaı asamyz.
Údeýdiń syry - birlikte,
Júdeýdiń syry - alaýyzdyqta.
Osydan 3 ǵasyr buryn Ańyraqaıda bolǵan uly shaıqasta ata-babalarymyz birliktiń qudireti qandaı bolaryn ózine de, ózgege de dáleldegen.
Syn saǵatta týǵan elge degen perzenttik paryzdy bárinen bıik qoıa bilgen.
Sol shaıqasta tógilgen qan barsha qazaqtyń tamyrynda bar. Bizdi bir-birimizben biriktiretin de, baýyr etetin de babalardyń bostandyq jolynda tógilgen osy qany dep bilemin.
Eldik murat jolyndaǵy uly erlik árqashan atalarymyzdyń boıynan tabylǵan.
Babalarymyz tiri bolý úshin bir bolsa, biz árdaıym iri bolý úshin bir bolýymyz kerek.
Beıbit kúndegi belesterdi baǵyndyryp, aldaǵy syndardan súrinbeı óterimiz, eń aldymen, ózimizge, birligimiz ben berekemizge baılanysty.
Biz bárimiz bir atanyń - qazaq halqynyń ulymyz.
Bárimizdiń de týǵan jerimiz bireý - ol qasıetti qazaq dalasy.
Bul dúnıede bizdiń bir ǵana Otanymyz bar, ol - táýelsiz Qazaqstan.
Biz bolashaqqa kóz tigip, táýelsiz elimizdi «Máńgilik El» etýdi murat qyldyq.
«Qazaqstan-2050» Strategıasy osynaý máńgilik joldaǵy býyndar birliginiń, urpaqtar sabaqtastyǵynyń kórinisi.
Táýelsiz eldi óz qolymen qurǵan býynnan bastalǵan uly isterdi keıingi urpaqtyń laıyqty jalǵastyratynyna kámil senemin.
Babalardyń erligi, búgingi býynnyń eren isteri jáne jas urpaqtyńjasampazdyǵy arasynda sabaqtastyq bolsa ǵana, biz «Máńgilik El»bolamyz.
Astana, Aqorda
