Tirshiliktiń basty qaınary sý. Onyń taza ári quramynyń sapaly bolýy adam balasynyń ómiri, jalpy jer betindegi tirshilik úshin mańyzdy. Qazir sý máselesi halyqaralyq mamandardy erekshe alańdatyp otyr. Oǵan sebep te az emes. Muhıttardaǵy tirshilik ıeleri sońǵy on jylda 22 paıyzǵa kemigen. Sebebi sýdyń sapasy nasharlaǵan. Álem jurtshylyǵy sýdyń sapasy men tazalyǵyna mán bermese, aldaǵy júz jylda balyqtar men sý qustary múldem joıylyp ketýi múmkin. Osyny oılaǵan «Jabaıy tabıǵat qory» muhıttar men teńizderdi saqtaýdyń arnaıy baǵdarlamasyn jasaýda.
Halyqaralyq mamandardyń sý tapshylyǵymen kúreskenine bir ǵasyrǵa jýyq ýaqyt boldy. Sońǵy 60 jylda sýǵa qatysty 300 halyqaralyq kelisimge qol qoıylǵan. Osy merzim ishinde dúnıejúzi memleketteri arasynda sý úshin 37 qaqtyǵys bolypty. BUU-nyń bas hatshysy Pan Gı Mýn 2012 jyly 22 naýryzda «Dúnıejúzilik sý resýrstary kúnine» oraı jasaǵan joldaýynda «Aldaǵy onjyldyqta sany kúnnen kúnge ósip bara jatqan adamzatty azyq-túlikpen qamtamasyz etý, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamsyz etý úshin taǵam óndirisin arttyrý qajet. Al bul eń mańyzdy resýrs — sýdy durys paıdalanýdy qamtamasyz etý degendi bildiredi» degen edi.
Álemdegi kóptegen elderde sý tapshylyǵy aıqyn sezilýde, sonyń saldaryna aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń óndirisi tómendep barady. Jıi aıtylyp júrgen klımattyń ózgerýi máselesiniń týýyna sebep bop otyrǵan faktordyń biri retinde osy sý tapshylyǵyn ataýǵa bolady. Qazir álem boıynsha 1 mıllıardqa jýyq adam ashtyq kúıin keshýde. Al 800 mıllıon janǵa tushshy sý jetpeıdi.
Sý máselesi tek ulttyq emes jahandyq másele ekenin osydan-aq paıymdaýǵa bolady. Azyq-túlik qaýipsizdigi men sýmen udaıy qamtamasyz etý úshin ekonomıkanyń barlyq salalary atsalysýy kerek. Ekojúıege qatysty sý tehnologıalaryn paıdalaný qajet. Sý sharýashylyǵyna ınvestısıa salý máselesin shet el mamandary jıi aıta bastady. Aýyldyq aımaqtardy sapaly sýmen qamtamasyz etpeıinshe, sý resýrstaryn tıimdi paıdalanbaıynsha, bul máseleniń sheshimi tabylmaıdy. Rıo-de-Janeıroda ótken Turaqty damý jónindegi konferensıada BUU-nyń bas hatshysy Pan Gı Mýn adamzat barynsha umtylyp jatqan jarqyn bolashaqta sý resýrstary basty ról oınaıtynyn atap aıtty.
Alaıda sýǵa degen zárýlik kúnnen kúnge ósip barady. Oǵan halyq sanynyń kóbeıýi, kóshi-qon, azyq-túlikke degen suranystyń ósýi, energıa kózderine degen suranystyń artýy, t.b. máseleler sebep bolýda. Bul jóninde úsh jyl buryn Stambul qalasynda ótken Dúnıejúzilik sý forýmynda aıtyldy. Tushshy sýdy tıimdi paıdalaný, sý tapshylyǵyn joıý máseleleri jyl saıyn halyqaralyq deńgeıdegi jıyndarda talqylanýda. Osy taqyrypqa arnalǵan BUU-nyń sońǵy jıynynda «Ózgermeli álemdegi sý máselesi» dep atalatyn baıandamasynda sý resýrstaryn basqarý qazirgi tańda óte ózekti bop otyrǵany týraly sóz bolǵan edi. Sý máselesin saıası deńgeıde sheshý úshin birqatar elder sýdy tıimdi paıdalaný jónindegi arnaıy zańdy da qabyldady.
Sý tek sý sharýashylyǵyna ǵana qatysty másele emes. Damýshy elderdiń ózinde sý tapshylyǵy áli de ózekti kúıinde qalýda. Sý kózderin saqtaý, onyń tazalyǵyn qadaǵalaýǵa qatysty is-sharalar qarqyndy túrde júrgizilip jatyr deýge bolmas. Mamandardyń boljaýynsha 2030 jylǵa qaraı adamzattyń 67 paıyzy ıaǵnı, 5 mıllıard kisi taza sýsyz qalýy múmkin. Halyqaralyq uıym mamandary 2015 jyly álemdegi halyqtyń 90 paıyzy taza aýyzsýǵa jetedi dep boljaǵan edi, alaıda kózdegen nátıje qujat júzinde qalǵan. Oǵan basty sebep — sý tazartatyn qurylǵylardyń eski bolýy. Máselen, Afrıkanyń 340 mıllıon turǵyny taza sýsyz ómir súrýde. Qurlyqtaǵy jarty mıllıard adam sý tazartatyn qurylǵy bolmaǵandyqtan las sýdy paıdalanýǵa májbúr.
Álem jurtshylyǵynyń tushshy sýǵa degen suranysy sońǵy elý jylda úsh esege kóbeıgen. Adam sany jylyna 80 mıllıonǵa ósip otyrǵanyn eskersek, jyl saıyn kisi balasynyń sýǵa degen suranysy 64 mıllıon kýbometrge artady. Jalpy, jer júzinde sýdyń 80 paıyzy aýyl sharýashylyǵyna, 70 paıyzy óndiriske, 10 paıyzy turmystyq qajettilikterge paıdalanylady.
Mamandardyń boljaýynsha, 2030 jyly álem jurtshylyǵynyń 47 paıyzyna sý jetpeıtin bolady. Klımattyń ózgerýi sebebinen Afrıkada 2020 jyly 250 mıllıonǵa jýyq adam sýsyz ómir súredi degen pikir bar. Sý tapshylyǵy shóldi aımaqtarda jappaı kóshi-qonnyń bastalýyna túrtki bolmaq. Bul úderis 700 mıllıon adamdy qamtýy múmkin. Damýshy elderdegi aǵyn sýdyń 80 paıyzy tazartýdan ótpegendikten ózen-kólderdi lastaýda.
Keıbir memleketter damý baǵdarlamasyna sý resýrstaryn basqarýdyń strategıasyn jasaý arqyly máseleniń sheshimin tabýdy oılastyrýda. Zambıa respýblıkasynda osyndaı baǵdarlama ekonomıkanyń barlyq sektorlaryna engizilgen. Osynyń arqasynda shetel ınvestorlary Zambıanyń sý sektoryna qomaqty qarjy bólýde. Avstralıa sýmen qamtamasyz etýdiń arnaıy júıesin engizdi. Nátıjesinde baseınderdi sýmen toltyrý, kólik jýý sıaqty áreketterge biraz shekteý qoıyldy. Sýdy beıbereket paıdalanýmen kúres Taıland, Fılıppın sıaqty elderde jaqsy júrgizilýde. Palestınada sý jetpegendikten tazartylǵan aǵyn sýdyń 40 paıyzy paıdalanylsa, Izraılde 15 paıyz, Egıpette 16 paıyz qaldyq sý qaıta óńdeledi. Al Saýd Aravıasy, Izraıl, Kıpr memleketteri teńiz sýyn tuzsyzdandyrý arqyly óndiriste paıdalanylatyn sý kólemin ulǵaıtyp alǵan.
Jer betindegi adam sanynyń ósýi, aýyl sharýashylyǵy sektorynyń keńeıýi, klımattyń ózgerýi, gıdrologıalyq sıkldyń ózgerýine yqpaly etip, búginde sý sapasy jahandyq máselege aınaldy. Óndiristik jáne turmystyq qaldyqtardyń kesirinen lastanǵan sýdyń adam densaýlyǵyna zıandy áseri bary belgili. Búginde sýdyń quramynda buryn bolmaǵan aýyr metaldardyń, organıkalyq hımıkattardyń, mıkrobtardyń kóbeıip ketkeni anyqtalýda. Orta Azıadaǵy sý resýrstaryn paıdalaný máselesi tolyq sheshimin tapty deýge áli erte..
Sharafat Jylqybaeva
