Araaǵaıyndyq nemese arazdasyp qalǵan eki aǵaıynǵa tatýlastyratyn bılik aıtý barlyq halyqta da bolǵan. Eýropa elderinde medıasıa dep atalǵan araaǵaıyndyq dástúri ejelgi zamannan beri bar, al rımdik quqyqta ol VI ǵasyrdan bastap qoldanylǵan. Árıne, ataýlary ózgerip otyrǵanymen, báriniń de mazmuny sol – araaǵaıyndyq.
Bizdiń qazaq arasynda da ol jaqsy damyp, erdiń qunyn eki aýyz sózben bitiretin sheshen, tapqyr, ádiletti adamdar bolyp, talasqan eki jaq sondaı bılerdiń sheshimine júginý úshin aıshylyq alys jerlerden izdep keletinin tarıhymyzdan jaqsy bilemiz. Sondaı tájirıbeniń qajettigin búgingi kúnniń shyndyǵy da kórsetip otyr. Araaǵaıyndyq tipti bir eldiń azamattary arasynda ǵana emes, halyqtyq dıplomatıa jolymen elder arasyndaǵy tartystar men talastardy da retteı alady eken.
Jýyrda búkil álem sonyń bir klasıkalyq úlgisin kórdi. Bul oqıǵany bárimiz oqyp, bilgenimizben mańyzyna tereń boıladyq dep aıta almaımyn. Óıtkeni, onyń mańyzy ǵasyrlarǵa keteri sózsiz. Uly tarıh kóshiniń búgingi belesinde ony Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev kórsetip, álem halqyn bir tańyrqatty.
Eske sala ketetin bolsaq, Sý-24 bombalaýshy ushaǵynyń atyp túsirilýi sebepti bizdiń strategıalyq áriptesterimiz bolyp tabylatyn Reseı men Túrkıa arasy qatty sýyp, bir-birine degen óshpendilik halge jetti. Ádiline júginer bolsaq, qalyptasqan taıtalastyń eshqandaı obektıvti saıası nemese ekonomıkalyq astary joq edi. Osyǵan deıin eki jaq ta birin biri «dostarmyz» dep atasatyn. Eki jaq ta vızalyq rejimdi alyp tastaǵan. Túrkıa Eýroodaq pen AQSH-tyń sanksıasyna da qosylmaı, Reseımen aradaǵy qarym-qatynasyn saqtap qalǵan.
Al soǵys júrip jatqan aımaqta qapelimde shekara buzǵan ushaqtyń oqqa ushýy qalypty jaǵdaı bolatyn. Ózi de qanshama jazyqsyz jandardy jer jastandyrǵan ushaqtyń áıteýir bir oqqa ushýy da zańdylyq qoı...
Sondyqtan Sý-24 oqıǵasyna baılanysty teke-tirestiń týýy - eki jaqtyń da sýbektıvti ambısıasynan týǵan kıkiljiń dep aıtýǵa bolady. Árıne, DAISH-pen (Qazaqstanda tyıym salynǵan) qatar, Sırıa opozısıasynyń oshaqtaryn da bombanyń astyna alyp jatqan reseılik áskerılerdi Túrkıa jaǵy unata qoıǵan joq. Óıtkeni, olar B.Asadtyń memleket basynan ketkenin qalaıdy. Reseı tarapynan bombalaǵysh ushaqtardyń Túrik Respýblıkasynyń áýe keńistigin buzbaýyn qatty talap etýiniń bir ushy sonda jatyr. Tipti, ózi múshesi bolyp tabylatyn NATO-nyń bas hatshysy Iens Stoltenbergke de osyny aıtqyzǵan. Soǵan qaramaı 2015 jyldyń qarasha aıynda shekara buzǵan Sý-24 aqyry atyp túsirildi...
Kıkiljiń eki jaqqa da óte aýyr tıdi. Barlyq bıznes qurylymdary, ekonomıkalyq damý, bastalǵan birlesken jobalar, eki jaqtyń da mıllıondaǵan halqy bul teke-tiresten zardap shegip, onyń tezirek sheshilgenin qalady. Ekeýi de strategıalyq áriptesimiz bolyp tabylatyn elderdiń bulaı qatty ketýi bizge de tıimsiz edi. Sondyqtan da Qazaqstan Prezıdenti eki eldiń arasyndaǵy kıkiljińniń beıbit jolmen sheshilýi úshin batyl áreketterge barǵanyn búkil álem kórdi. Eń alǵash óziniń oıyn Prezıdent 2015 jyldyń qarasha aıynda jasaǵan Joldaýynda bildirip, osy eki eldiń jaqyndasýyna kóp eńbek sińirgenin aıta kelip, jaǵdaıdyń dál osylaısha ýshyqqanyna ókinish bildirgen jáne kıkiljińdi retteýge talaptanǵany da belgili bolǵan. Biraq ol kezdegi talpynys sátsiz boldy.
Sodan beri birshama ýaqyt ótip, alǵashqy ashý basylyp, aptyqqan kóńil sýynǵan shaqta ol eki eldiń arasyndaǵy teke-tiresti taratýǵa qaıta kirisken sıaqty. «Túrkıa bizden keshirim surasyn, atyp túsirilgen ushaqtyń qunyn tólesin», dep dikeńdegen Reseı úkimetiniń talabynyń ilgegi keshirimde... Biraq, bizdiki durys, aýmaǵymyzǵa ótken barlyq ushaqty da osylaı atyp túsiremiz dep siresip turǵan túrik tońyn qalaı jibitersiń?..
Prezıdent N.Nazarbaev barlyq ilgektiń keshirimde ekenine kózi jetken soń Túrkıa jaǵyn ony jazýǵa kóndirgen. Dál qandaı sózdermen kóndirgeni belgisiz, bálkı, bolashaq tarıhta ol da belgili bolatyn shyǵar... Áıteýir, kóndirgen. Kóndirmese R.Erdoǵannyń hatyn SHYU-ǵa múshe elderdiń Tashkenttegi samıtinde Pýtınge óz qolymen tapsyrar ma edi? Túrik basylymy «Húrıett» naq osylaı dep jazdy.
Prezıdent hatty nege óz qolymen tapsyrǵan degen suraq týady. Eger Ankara osy hatty dıplomatıalyq arnalarmen resmı túrde jibergen bolsa, onyń oń nátıje bere qoıýy ekitalaı edi. Óıtkeni, onda Kreml talap etken keshirim joq, ushaqtyń quny týraly da sóz aıtylmaǵan. Sondyqtan hattyń oń nátıjeli bolyp qabyldanýy tek Nazarbaev sóziniń ótimdiliginen ekeni kórinip tur. Tek sonyń arqasynda ǵana mazmuny san-saqqa shashyraǵan «keshirim» sózsiz qabyldanǵan.
Kreml «keshirim keldi» dep emeýrin tanytqany sol-aq eken, búkil Reseıdiń aqparat quraldary «Túrkıa keshirim surady» dep jarty álemge jar saldy. Sony ǵana kútip júrgendeı eken-aý. Arada segiz-aq kún ótkende eki eldiń basshylary telefon arqyly sóılesti... Túrkıanyń barlyq qaıratkerleri, sonyń ishinde Prezıdent R.Erdoǵannyń ózi, Reseı Prezıdenti V.Pýtın – bár-bári eki eldiń arasyndaǵy tatýlyqty qalpyna keltirýge qosqan zor úlesi úshin N.Nazarbaevqa alǵys aıtty.
Mine, bul oqıǵa elder arasynda jasalǵan araaǵaıyndyqtyń aıshyqty úlgisi bolyp tarıhta qalary sózsiz. Bizdińshe, onyń mańyzy 1966 jyly Tashkentte Úndistan men Pákstandy tatýlastyrǵan KSRO Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy A.Kosygınniń dıplomatıasynan bir de kem emes.
Jaqsybaı Samrat
jýrnalıs
