Men ólim men ómir týraly kóp oılanamyn. Bul ómirge nege keldim, ne istemekpin, ómir tolqynymen júzý kerek pe álde taǵdyrymdy óz qolyma almaqpyn ba, bárine tózý kerek pe, ólimnen keıin ómir bar ma, shynymen de esep beretin kún kele me, ólim qorqynyshty ma álde tek janymyzǵa erkindik syılaı ma degen oılar jıi kiredi.

Ómir men ólim týraly oılaǵanda Iogann Volfgang Geteniń «Qorqaqtar ǵana qaharmandyq ólimnen qorqady. Al qarapaıym ólim she? Odan árbireý qorqatyny ras. Sebebi bul tabıǵat zańdalyǵy ózgermes» degen sózderi esime túsedi. Bul ómirge adam bolyp kelgennen keıin ólim týraly oılanbaýyma bolmaıdy.

Ólim degen ne? Sony qarastyryp kóreıik. Ólim resmı derek anyqtamasyna sáıkes ómirdiń aıaqtalýy degen maǵynany beredi. Shyndyǵynda solaı ma? Ólimnen keıingi ómir týraly Quranda bylaı aıtylǵan: «Áı, adamdar! Eger ólgennen keıin tirilýden kúdiktenseńder, árıne Biz senderdi topyraqtan, sonan soń jynystyq tamshydan, keıin uıyǵan qannan taǵy beınelengen, beınelenbegen kesek etten ózderińe (jaratylystaryńdy) bildirý úshin jarattyq. Sondaı-aq jatyrlarda qalǵan merzimge deıin qoıyp qoıamyz. Sońynda bóbek túrinde shyǵaramyz. Odan keıin er jetesińder. Keıbireýleriń qaıtys bolyp, keıbireýleriń árnárseni bilgennen keıin túk bilmeıtin ómirdiń eń nasharyna qaıtarylasyńdar. Qýraǵan jerdi kóresiń. Oǵan jańbyr jaýdyrsaq, qulpyryp, kópsidi de ártúrli kórkem ósimdik óndirdi. Osy dálelder boıynsha, shyn máninde Allah; Ol – Haq, Kúdiksiz Ol, ólikti tiriltedi. Óıtkeni, árnársege kúshi jetedi. Álbette Qıamet keledi. Onda kúdik joq. Sháksiz Allah, qabirdegilerdi tiriltedi». (Haj, 5-7)

«Adam balasy ózderin bir tamshy sýdan jaratqanymyzdy kórmeı me? Sonda da ashyq qıqarlyq isteıdi. Olar óz jaratylysyn umytyp, Bizge mysal berdi: «Mine shirigen súıekterdi kim tiriltedi?»-deıdi. (Muhammed (s.a.s.)): «Ony, sondaı alǵash jaratqan tiriltedi. Ol, barlyq jaratylysty biledi» de. Ol sondaı Allah, senderge jasyl aǵashtan ot jaratty. Sol ýaqytta sender ony jaǵasyńdar. Sondaı kókter men jerdi jaratqan Allah, olar sıaqtyny jaratýǵa kúshi jetpeı me? Álbette kúshi jetedi. Ol, árnárseni Jaratýshy, Tolyq Bilýshi. Shyn máninde, Ol, bir istiń bolýyn qalasa, Onyń buıryǵy oǵan «Bol» deý ǵana, sonda ol bola qalady. Barlyq nárseniń bıligi qolynda bolǵan ári sender Soǵan qaıtarylatyn Allah; kemshilikten Pák». (Iasın, 77-83)

Keıbireýmiz ólimnen keıin qaıta tiriletinimizge senemiz, keıbireýimiz senbeımiz. Kúdik keltiretinder týraly  da Quranda aıtylǵan. Qazir oǵan toqtalýdyń mánisi joq. Soǵan baılanysty D. H. Djebrannyń tómendegi sózderin mysalǵa keltirgim keledi: «Ómirdiń barlyq syryn, qupıasyn tanyp bilgende ólimdi qumarta bastaısyń. Sebebi ol da ómirdiń boı bermes bir syry, qupıasy». Másele ólimdi jaqyndatý emes, másele ólim týraly oılaný arqyly adamnyń ózin sabasyna túsirip, jibergen qatelikterin túzeýge múmkindik alýynda. Ol týraly Artýr Shopengaýer bylaı degen: «Ólim jaqyndaı túskende adamnyń menmendiligi joıylady. Bul túptep kelgende ólim aldyndaǵy qorqynysh. Ólim-tym shekten asqan menmendilikkke  tirshiliktiń qaıtarǵan jaýaby».

 «Barlyq ıgi jaqsylyq pen asyl mahabbat úshin óz oılaryńyzǵa ólim týraly oıdy kirgizbeńiz» dep kezinde Tomas Mann aıtyp ketken. Atalmysh oıdy eki jaqty qarastyrýǵa bolady. Bir jaǵynan alsaq, ólim týraly oı degenimiz óz-ózine qol jumsaýǵa (sýısıd) aparytynyn jasyrýǵa bolmaıdy. Iaǵnı ótken-ketkenniń jaqsylyǵyn eske alyp, seni súıetin adamdardyń bar ekendigin esepke alyp adam óz-ózine qol jumsaýdan bas tartýy kerek. Ekinshi jaǵynan ólim týraly oı degenimiz erteńgi kúni tiri bolamyz ba, bolmaımyz ba belgisiz, sondyqtan da óz isińe esep ber, isteıtinińdi istep qal, bireýdi súıseń, «súıemin» de, bireýdiń aldynda aıypty bolsań, «keshir» de, ómirińdi qur bosqa ótkizbe, árbir mınýtty, sátti,  kúndi qaıtalanbastaı et degenge saıyp keletini de haq.

Osyǵan baılanysty Sent-Ekzúperı A. bylaı degen: «Adam bul kúıbeń tirshiliktegi nemese pesa delik oınap jatqan rólin túsingende ǵana ol baqytty ǵumyr keshe alady. Pesadaǵy róli kishigirim, qarapaıym bolsa da, ol jalpy beıneniń ajyramas bóligi. Sebebi sonda ǵana biz tynysh ómir súrip, baqıǵa attana alamyz. Ómir súrýdiń sebebi ne bolsa, ol da ólimniń sebebi bola alady».

Joǵaryda keltirgen oılaryma Paýlo Koelonyń «Veronıka ólýge bel baılady» degen kitaby aıqyn dálel. BBC pikiri boıynsha eń tańdaýly, álemdik jaýqazynǵa aınalǵan kitaptardyń 200-nde Paýlo Koelonyń «Alhımık» kitaby 94 oryn alady. Al «Veronıka ólýge bel baılady» atalmysh tizimde múldem kezdespeıdi. Meniń oıymsha bul kitap óziniń paıda bolýymen tarıhtaǵy, sanadaǵy ólim týraly oıdy ózgertti. Sebebi kitapty oqý barysynda mende ómir súrýge degen asa zor qushtarlyq paıda boldy. Jasy 24-ke kelgen deni saý,aqyldy, kelbetti qyzdyń ómirdiń kúıbeńdiginen jalyǵyp, uıyqtatyn kúshti psıhotroptyq dárilerdi iship, ózine qol jumsap, tiri qalǵandyǵy sóz etiledi. Qyz nelikten ómirmen qosh aıtysqysy keldi? Kishkentaıynan pıanınoǵa qyzyqqan Veronıka ata-anasynyń ótinishi boıynsha armanynan bas tartqan, sebebi mýzykant bolý degenimiz kedeıshilikte ómir súrý degendi bildiredi. Sóıtip ol anasynyń aıtýy boıynsha ıýrıst mamandyǵyna oqýǵa túsedi. Oqýyn sátti bitirgen qyz ıýrıst bolǵysy kelmeıdi, bola almaıdy, onyń ornyna jalaqysy tómen bolsa da, turaqty berilip otyratyn, tynysh jumys izdep, kitaphanaǵa kitaphanashy bolyp turaqtaıdy. Ata anamnyń maǵan artqan úmitin aqtamadym dep, jaýapkershilik, paryz aýyrtpalyǵyn sezgen Veronıka úıinen ketip, monastyrdiń ishinen páter jaldaıdy. Kúndelikti ómiri-jumys, parkte tamaq ishý, klýbqa barý, jigittermen kezdesý, tósektes bolý, páterge qaıtý. Tanystarynyń arasynda Veronıka sulý, jumbaq qyzǵa aınalǵanmen, ishki jan dúnıesinde ómirden óz ornyn tappaı, qarapaıymdylyqtan bezgen, jany jaraly pende. Ólem dep sheshkende óle almaı, nelikten ekeni belgisiz tiri qalady. Óz-ózine qol jumsaǵany úshin ony Vıllettegi (Slovenıadaǵy qala) jyndyhanaǵa qamaıdy. Biz biletin jyndyhanalardan aıyrmashylyǵy adamdar onda óz erejelerimin ómir súredi, kez kelgen ýaqytta «saýyqtym» degender, árıne dáriger «jazylyp shyqty» dese, kádimgi ómirge oralý múmkindigi bar. Psıhıkalyq aýrýǵa shaldyqqandar týraly dısertasıa jazyr júrgen Igor esimdi dáriger tájirıbe júrgizý maqsatynda Veronıkaǵa kúshti dárilerdi ishý barysynda júregińe qaıaý tústi, bes kúnnen keıin júregiń shydamaıdy, soǵýyn toqtady deıdi. Igor esimdi dárigerdiń aıtýy boıynsha adamnyń  jan kúızelisi (depressıa) aǵzadaǵy serotonınniń jetispeýshiliginen. Serotonın adamnyń jumys isteý,  uıyqtaý, tamaq ishý, bolyp jatqan baqytty sátterge qýaný sezimderine jaýap beredi. Al eger serotonın aǵzada kezdespese adam úmitsiz, pesımıske aınalyp, óziniń kereksizdigin, enjarlyǵyn, sharshaǵandyǵyn, jalyqqandyǵyn sezedi, kerekti sheshim qabyldaı almaıdy, kez kelgen usaq túıekke alańdaıdy, tolǵanady, sóıtip basy joq, aıaǵy joq qaıǵyǵa urynady, al ol qaıǵy apatıaǵa ne óz-ózine qol jumsaýǵa ákelip soǵady. Keıbir konservatıvti ıaǵnı dástúrli dárigerlerdiń aıtýy boıynsha depressıaǵa túrtki retinde adamnyń súıikti adamyn joǵaltyp alýy, basqa memleketke kóshýi, otbasydaǵy janjal, ajyrasý, jumystaǵy qıyndyqtar bolýy múmkin. Jazda, qysta túsken aýrýlardyń sany boıynsha depressıadyń kelesi sebebi retinde kún sáýlesiniń jetispeýshiligin atap kórsetken. Adamnyń depressıaǵa urynyp, «shynaıylylyqtan» qashýyn aǵzadaǵy Kýporostyń bólinýimen túsindirýge bolady. Kýporos nemese Vitrol temir, «ý», «ýly sarkazm» degendi bildiredi. Kýporos ár adamda kezdesetin týberkýlez basılasy sıaqty barlyǵynda bolady, tek ártúrli mólsherde. Eger adam «shynaıylyqtan» qoryqsa, onyń aǵzasynda qyshqyl bólinedi. Aǵzasynda qyshqyl bólingen adam erik jigerden (ómir súrýge de, ólýge de) aıyrylady. Adamda jek kórý, súıý, qyzyǵýshylyq, tań qalý sezimderi bilinbeıdi. Kýporospen ýlangan adamdar jetisine bir ret qana sezedi. Sebebi isteıtin jumys bitip, demalatyn ýaqyt jetkende olar ýaqyttyń bir jerde toqtap qalǵandyǵyn, jandy jeıtin tynyshtyqtyń oryn alǵandyǵyn baıqaıdy. Demalys kúni aıaqtalǵannan keıin olar qaıtadan onyń tez bitip qalǵandyǵyna shaǵym jasaıdy.  Ondaı adamdar ómirden, ólimnen de taısalmaıtyn, óz basyn qaýipke tikken qaharmandar ne jyndylar.Jyndy óz-ózine qol jumsasa, qaharman belgili bir ıdeıa jetegimen ketip, sol ıdeıanyń qurbany bolady. Qyshqylmen ýlanǵandar birinshiniń aqymaqtyǵyn sóz qylsa, ekinshisin madaqtaı túsedi.

Bul aýrýdyń erekshe tusy – onyń áleýmettiliginde. Iaǵnı qyshqylmen ýlanǵandardy qamap ustaýdyń keregi joq. Qamap ustaý tásili tek aınaladaǵy adamdarǵa qaýip keltiretin bolsa ǵana is júzinde  qoldanylady.

 Veronıka sol qyshqylmen ýlanǵandardyń bireýi. Qyzǵa bes kúndik ómiriń qaldy deý arqyly istiń qalaı órbıtindigin dáriger bilgisi keldi. Sanaýly kún ómirim qaldy degen Veronıka ómirin qaıtalanbastaı etkisi keledi. Sóıtip ómirin qaıta qarastyryp, júrek qaıaýy bolmasa ómir súrer edim degen oıǵa keledi. Ólimniń áne-mine keletindigin kútetin jandar ǵana ómirdiń qanshalyqty baǵaly ekendigin seze alady. Demek qyshqylmen ýlanǵandar dertiniń daýasy-qatty tebirenis, ólim aldyndaǵy álsizdik nemese joǵaltqan kezde ǵana neden aıyrylǵanyńdy túsiný sezimi.

«Veronıka ólýge bel baılady» kitaby Evgenıı Klúevtiń «Ólim degenimiz árkez tek ólim ǵana emes, sol sıaqty ómir árkez tek ómir ǵana emes. Sebebi ómirge teńelgen ólim, ólimge teńelgen ómir bar» degen sózderin esime saldy. Tipti «áreketsizdiktiń ózi aldyn-ala kelgen ólimge teń» dep Per Býast beker aıtpaǵan.

Qoǵamymyzda Veronıka sıaqtylar jetkilikti. Sonda Veronıkaǵa ómirde ne jetpedi deısizder ǵoı? Menińshe jyndylyq (bezýmstvo). Maqsat kádimgi jyn qaqqanǵa aınalý emes. Másele ómirdiń ózgeristerinen qoryqpaý, ilgeri jyljý, óz armanyńnan bas tartpaý, oılaǵanyńdy júzege asyrý, bireý úshin emes óziń úshin ómir súrý, qoǵamda óz bet-beıneńdi kórsetý, óz áreketiń úshin uıalmaý. Anaý de neıdi, mynaý ne deıdi, meni qoǵamda qalaı qarsy alady, qylyǵym ersi bolmaı ma degen oılar mazalamaý kerek (árıne etıkalyq normalardy saqtaı otyryp). Sebebi ómir súrseń, ómirden bárin alyp qalýǵa tyrysý kerek, buǵan jeter jyndylyq bar ma?!

Jastar arasynda óz-ózine qol jumsaıtyndar kóbeıýde. Nelikten? Sebebi qoǵam ashyq (barlyq jaǵynan) emes, qalqan tárizdes. Qoǵamdy kinálaı berýge bolmaıdy, biraq ómirimizde jazylmaǵan erejeler tym kóp. Erejeler, ustanymdar demalatyn aýamyzdy lastaıdy, dem ala almaı qysylamyz.

Mende de óz-ózime qol jumsaý oılary kelgen sátter bolǵan. Sebebi qorqaq edim. Qazir ýaqyt óte kele sheshilmeıtin máseleniń joq ekendigin, tek ýaqyt qana barlyǵyn óz ornyna jaıǵastyratynyn túsindim. Meniń ólimim esh nársege aparmaıtynyn, tek jaqyndaryma qıanat ákeletin de túsindim. Men óz-ózime qol jumsap ólsem, qaıǵyǵa shydamaǵan anam kelip óz ózine qol jumsaıdy, ákem qyzynan, áıelinen aıyrylǵan ol jyndanyp ketedi, qaryndasynyń, sheshesiniń múrdelerin kórip, ákesiniń esiniń aýysqandyǵyn baıqaǵan aǵam ómirde tireksiz, úmitsiz qalatyny sózsiz. Eń sońynda aǵamnyń tasjúrekke aınalyp, jaman jolǵa túsip, ómirin temir torda ótkizýine ákelip tireıdi. Meniń qorqaqtyǵym, eriksizdigim, aqymaqtyǵym qanshama ómirdi qıyp keter edi. Menen qanshama urpaq, aǵamnan qanshama urpaq taraý kerek edi, sonda meniń ólimim urpaq jalǵasýyn toqtatar edi.

Bul ómirge menińshe eshkim jaı kelmeıdi. Árkimniń óz mısıasy bar. Meniń mısıam qoǵamǵa, memlketke, halyqqa paıdaly bolý. Men ózimdi mysal retinde keltirýden qoryqpaımyn. Sebebi óz basynan ótkergen ǵana máseleniń anyq qanyǵyn asha alady. «Aýrýyn jasyrǵan óledi» deıdi halyq.

Sózimniń sońynda sizge sizdiń erekshe, qaıtalanbas tulǵa ekendigińizdi aıtqym keledi.  Maǵan senińiz siz ómirge, qoǵamǵa kereksiz. Siz bireýdiń ómirin ózgertip, bireýdi baqytty ete alasyz.

P.S.: Ólim degen ne? Ólim degenimiz búgingimen qosh aıtysyp, erteńginiń jolyna attaný. Ólý de esh ábestik joq. Tek qalaı ómir súrdiń, qalaı ólgendigiń úshin alda seni esep kútetindigin umytpa. Aıta ketetin bir jaıt, ýaqytty zaıa ketirmeıik. Halyqqa paıdaly is tyndyraıyq. Bizdi de biz ketkennen keıin dúrkiretip bireýler esine alsyn.

  Jazıra Baıdaly