Qazaqstanda kedeıliktiń eń aýyr júgi kópbalaly otbasylarǵa tústi. Resmı kedeılerdiń 82,5 paıyzyn bes jáne odan kóp múshesi bar shańyraqtar qurap otyr – saldary birinshi kezekte balalarǵa tıip jatyr.

Tragedıanyń túbinde – joqshylyq

Kedeılik qasiretke oraı tek sandarmen ólshenbeıdi. 2019 jyly Astanada ýaqytsha baspanada túnde órt shyǵyp, bir úıdiń bes qyzy kóz jumdy. Ata-ana túngi aýysymǵa ketken edi, balalar jalǵyz qalǵan edi. Uqsas oqıǵalar keıin Jambyl, Qostanaı, Batys Qazaqstan oblystarynda da tirkeldi – arzan, tar, qaýipti baspanada kópbalaly otbasylar turyp jatty.

Bul oqıǵalar «ata-ana kináli me?» degen suraqtan buryn «nege kúndiz-túni jumys istese de, qaýipsiz úıge qoly jetpeı júr?» degen suraqty qoıýǵa ıtermeleıdi.

Qaǵazdaǵy ósim, qaltadaǵy quldyraý

Ekonomıka ósip jatyr delinse de, halyq qaltasy juqaryp bara jatyr. Ulttyq statısıka búrosynyń (USB) dereginshe, 2025 jyly elimizdegi ortasha aılyq 429 368 teńgege jetti. Alaıda medıanalyq jalaqy 302 584 teńge boldy – ıaǵnı eńbekkerlerdiń jartysy osy somadan az alady.

Nomınal kiris sál ósse de, naqty kiris 11 paıyzǵa tómendedi – ınflásıa tabysty «jep qoıdy». Ortasha aqshalaı shyǵys 324 531 teńge qurap, onyń 296 958 teńgesi tutynýǵa jumsaldy. Sonyń ishinde 169 814 teńge, ıaǵnı 57 paıyzdan astamy azyq-túlikke ketti. Aqsha negizgi qajetke ǵana jetip, bilimge, densaýlyqqa, baspanaǵa ınvestısıa jasaý qıyndap ketti.

Qala men aýyldyń aıyrmasy aıqyn kórinedi: qalada tutyný shyǵyny 331 308 teńge bolsa, aýylda 237 299 teńge boldy. Azyq-túlikke qalada kiristiń 51,9 paıyzy, aýylda 55,1 paıyzy jumsaldy – aýyldaǵy otbasy sapaly ómirge qarajat burýǵa múldem múmkindik tappaı otyr.

Resmı kedeıler jáne «kóleńkeli» kólem

USB esebinshe, qazaqstandyqtardyń 5,3 paıyzy kedeılik sheginen tómen ómir súrip júr – bul 1 078 660 adam (190 484 otbasy). Biraq desıldik bóliniske qarasaq, tabysy eń tómengi eki topqa 4,09 mıllıonǵa jýyq adam kirip tur. Demek, resmı esepke ilinbegen muqtajdar áldeqaıda kóp bolýy múmkin.

Eńbek naryǵynda da sony kórip otyrmyz: jumyssyzdyq resmı 4,6 paıyz (448,6 myń adam) deńgeıinde bolsa da, 4,6 mıllıonnan astam adam múldem eńbek naryǵyna qatyspaı otyr. Onyń ishinde bala kútimimen úıde otyrǵan analar kóp otyrady.

«Resýrstyń juqarýy»: nege kóp balaly kedeılenip ketedi?

Negizgi sebepti demograf-ǵalymdar «resýrstyń juqarýy» dep túsindiredi: bir tabys neǵurlym kóp adamǵa bólinse, árqaısyna tıetin úles soǵurlym az keledi. Asel Izekenova (Saǵadıev atyndaǵy Halyqaralyq bıznes ýnıversıteti) balalar tabys ákelmeıtin ıjdevendi jasta bolǵandyqtan, otbasylyq búdjetke salmaq kúsheıetinin aıtady.

Buǵan ata-ananyń bilimi men jumysy qosymsha áser etedi: dıplomy álsiz, kásibi suranysqa saı emes ákeler tómen aqy tólenetin ne beıresmı qyzmetpen kúneltip júr. Al analar bala sany kóp bolǵanda jyldar boıy eńbek naryǵynan syrtta qalyp qoıady – jarty kúndik jumys sırek, arzan baqsha men ıaslı jetpeı tur.

Saldarynan kópbalaly shańyraqtar kedeıliktiń tuzaǵynan shyǵa almaı qınalyp júr, al sol tuzaq urpaqtan urpaqqa berilip bara jatyr.

Balalar kedeıliginiń kartasy

«Qazaqstan balalary» (2024) jınaǵyna súıensek, elde 6 841 445 bala bar. Olardyń 0–14 jas tobynyń 43,7 paıyzy kedeılik sheginen tómen kirisi bar otbasynda ómir súrdi – bul 2,5 mıllıonnan asa bala. 15–17 jastaǵy taǵy 77 852 jasóspirim de muqtaj otbasynda ómir súrdi.

IýNISEF-tiń 2023 jylǵy esebi kópólshemdi kedeılik deńgeıin 28,5 paıyz dep kórsetti – bul 1 893 768 bala. Iaǵnı másele tek aqshada emes, densaýlyq, bilim, baspana, qaýipsizdik, ınfraqurylym qoljetimdiliginde de týyndap tur.

Óńirler boıynsha eń qıyn jaǵdaı Túrkistan (54,3%), Mańǵystaý (50,3%), Soltústik Qazaqstan (39,2%) jáne Aqmola (36,4%) oblystarynda tirkeldi. Aýylda turatyn balalar qaladaǵy qurdastaryna qaraǵanda kóbirek shettetilip otyr: aýylda kópólshemdi kedeılik 34,8 paıyz, qalada 24,4 paıyz deńgeıinde qalyp otyr.

Aqshalaı kedeı balalardyń 44 paıyzy bir mezgilde kópólshemdi kedeılikke de túsip ketip otyr – bul jan-jaqty qoldaýdy talap etedi.

Erekshe muqtaj top – múgedektigi bar balasy bar otbasylar. Shamamen 94 988 osyndaı úı sharýashylyǵynda kópólshemdi kedeılik 43,4 paıyzǵa deıin jetip otyr. Mundaı otbasylarǵa reabılıtasıa, ınklúzıvti bilim, kólik, kútim sıaqty qosymsha shyǵyndar aýyr tıip júr.

Kópbalaly otbasylardyń úlesi nege basym?

USB deregi bul suraqqa naqty jaýap berip otyr: bes jáne odan kóp múshesi bar otbasylar resmı kedeılerdiń 82,5 paıyzyn qurap otyr (890 469 adam). Tipti keı óńirlerde kedeıliktiń basym bóligi tek osy sanatta shoǵyrlanyp tur: Astana men Atyraý oblysynda kedeıler derligi tolyq kópbalaly otbasylardan turyp tur; Túrkistan men Qyzylordada da úles óte joǵary bolyp tur.

Jan basyna shaqqan tabysy 200 myń teńgeden joǵary eń aýqatty topqa kópbalaly otbasylardyń nebári 2,2 paıyzy ǵana kirip tur. Al eki adamnan turatyn otbasylar bul toptyń úshten birine jýyq bóligin alyp otyr – bala joq jerde «molshylyq» jıirek kezdesip otyr.

Áleýmettik saıasat qysqarsa, kim zardap shegedi?

Úkimet 2026 jyly áleýmettik tólemderdi «nysanaǵa dóp tıgizemiz» dep, qamtýdy taryltýdy josparlap otyr. Qajettilikti skorıng arqyly baǵalaý tásilin Eńbek mınıstrligi engizip jatyr. Resmı túsindirme «ıjdevenshilikti tejeý» dep berilip otyr.

Biraq táýekel bar: tabysy qaǵazda shamaly joǵary kóringenimen, shyn máninde kúnkórisi nashar otbasylar qoldaýdan aıyrylyp qalýy múmkin. Al dál osy kezeńde járdemaqylar jalpy tabystyń orta eseppen 3,5 paıyzyn ǵana qurap keldi, adresattyq kómek úlesi tipti mardymsyz úles alyp keldi.

IýNISEF ókili Raýshan Ibrasheva reformalar balalardyń múddesine saı jasalýy kerek deıdi: tólemderdi ınflásıaǵa ýaqtyly ındeksasıalaý, shaǵyn balalarǵa arnalǵan ámbebap qoldaýdy keńeıtý, qyzmetterge qoljetimdilikti arttyrý, sıfrlyq proaktıv qoldaýdy kúsheıtý – osylar naqty nátıjege jetkizedi deıdi.

Ne isteý kerek?

Sarapshylar birneshe naqty baǵytty usynady:

– Áleýmettik tólemderdi naqty ınflásıaǵa baılanysty turaqty ındeksasıalaý kerek.
– 0–3 jas aralyǵyndaǵy balalarǵa ámbebap qoldaýdy keńeıtý kerek, adresattyq kómekpen ushtastyrý kerek.
– Qoldaýdyń adresattylyǵyn arttyrý úshin derekter sapasyn jaqsartý, kópólshemdi balalar kedeıliginiń ındeksin turaqty esepteý kerek.
– Bala kútimi ınfraqurylymyn (ıaslı, balabaqsha, kútim qyzmeti) kóbeıtip, analarǵa ıkemdi jumys oryndaryn ashý kerek.
– Qoljetimdi baspana, densaýlyq jáne bilim qyzmetterin kúsheıtý kerek; aýyl men qala arasyndaǵy alshaqtyqty azaıtý kerek.

Asel Izekenova áleýmettik qorǵanys pen nysanaly qoldaý eń joǵary qaıtarym beretin saıasat retinde jumys isteıtinin aıtady. Jumys oryndaryn kóbeıtý, biliktilikti arttyrý, ınfraqurylymdy jaqsartý arqyly otbasylardy kedeılikten shyǵarý múmkin bolady deıdi.

Qorytyndy

Inflásıa tabysty juqartyp tur, al shyǵynnyń jartysy as-aýqatqa ketip jatyr. Kópbalaly otbasylar «resýrstyń juqarýy», eńbek naryǵyna shekteýli qatysý, arzan ári qaýipti baspana, bilim men densaýlyq qyzmetteriniń qoljetimsizdigi saldarynan kedeılik táýekeline eń jıi túsip otyr. Eń úlken saldardy balalar tartyp júr – búgingi shekteý erteńgi áleýetti kemitip júr.

Áleýmettik qoldaýdy qysqartý dál osy topqa eń aýyr soqqy bolyp tıýi múmkin. Sondyqtan kómek dál jáne der kezinde jetýi, balalarǵa sezilerlik áser berýi, al eńbek naryǵy ata-analarǵa ıkemdi múmkindik usynýy qajet. Balalarǵa salynǵan ınvestısıa erteńgi ekonomıkaǵa qosylǵan úleske aınalatynyn memleket túsinýi kerek.

Bul týraly Qamshy.kz aqparat agenttigi habarlaıdy.