Shyńǵys hannyń ózi jáne atalary tusynda olardyń kereılermen qarym-qatynasyna jáne Shyńǵystyń ákesi Esekeıdiń Qońyrattarǵa baryp Bórtege quda túsip aıttyrýy kóshpeli bul qaýymnyń arasynda eshqandaı jik joq, bólinbegen bir tutas el ekendigin kórsetedi. Shyńǵys hannyń sheshesi Ólenniń de, arǵy atasy Qabyl hannyń áıeli Gúlúki ananyń da, Shyńǵys hannyń úlken uly Joshynyń áıeli Sartaqaıdyń da, Shyńǵys hannyń toǵyzynshy urpaǵy, Altyn Ordanyń sońǵy uly hany Toqtamystyń anasy Manqystaý bıleýshisi Túıe-Qoja Oǵlannyń áıeli Qudan-Kúnshektiń de, olardan da basqa Shyńǵys hannyń kóptegen atalary men urpaqtarynyń basym kópshiliginiń áıelderiniń qońyrattyń qyzy ekendigi tek qana osyny bildiredi.

«Aq Ordanyń negizin qalaǵan Orda Ejen ákesiniń 22 jasynda 1201-1202 shamasynda Joshynyń báıbishesi, Qońyrat qyzy Sartaqaıdan týǵan.  ...Rashıd Ad Dınniń aıtýynsha Orda Ejenniń úsh áıeli boldy. Olardyń ekeýi Júkeı-Qatyn jáne Tubahan-Qatyn qońyrat qyzy. Úshinshisi de Úkijan degen qońyrat qyzy» (Zardyhan Qınaıatuly.     Qala men dala» (№5 7.02.2011 jyl). Eger Shyńǵys hannyń tegi qazaq bolmasa olar san ǵasyrlar boıy  Qońyrattar men qyz alysyp, qyz berisken bolar ma edi?! Eske ustaıyq, Qońyrattar ejelde  Adaılarmen birge Manqystaý men Ústirtte turǵan, olar máńgi baqı juptaryn jazbastan Altaı men Muńal dalasynda, Syr óńirinde birge turyp keledi. Ony olardyń  Qońyr-at degen esiminen de kórýge bolady. Adamnyń eń jaqyny atań men atyń bolsa, «qońyr»  qazaqtyń eń jaqsy kóretin túsi, ıaǵnı pisip, jetilip kemeline kelgen degendi bildiredi.

Qońyr (Qonyr) men Mońǵoldyń (Monǵol), «Oń» (On) degen bir túbirden bolýy osydan.  Bul jerde túbir sózdiń aldynda turǵan «Qo» - Qosaı degendi bildirse, «M» dybysy Muńal atamyzdyń esimin beredi.

Shyńǵys qaǵannyń arǵy atalary da, ózi de, úrim butaqtary da tek qana Qońyrattar men quda bolǵan.  Sonaý baǵzy zamannan beri bizge jetken uly shejirede qazaqtyń handary men qaǵandary ejelgi jyl basy Naýryz merekesinde  qudalaryna arnap «Toǵyz qońyr» atty 9 kúı oryndatqan.

Sebebi, Qońyrat Qosaıdyń laqap aty. Ekeýiniń «Qo» degen bir túbirden bolatyny osydan. Nuq paıǵambar zamanynda búkil el sýǵa ketip, Nuq paıǵambarǵa joldas bolǵandardyń ǵana joly bolyp, apattan aman qaldy. Atam Qazaqtyń Qosaıdan joldasyń bolsa, jolyń bolady deıtini osydan. Nuq paıǵambardyń rýynyń aty Qosaı.  Onyń tegi Qosaı Nuq dep atalady. Bizdiń sózdik qorymyzdaǵy, sóılem arasyna qoıylatyn Qos Núkteniń syry osy.

Qońyrattardyń rýlyq tańbasy «Bosaǵa». Munyń maǵynasy, Nuq paıǵambarǵa deıingi topan sýǵa qaryq bolǵannan qalǵan, azǵantaı musylman qaýymyna bosaǵa (esik) bolǵan Qosaı Ata urpaǵy Nuq paıǵambardyń kemesi bolatyn. Qońyrat pen Qosaı sınonım. Qosaı men Bosaǵanyń «Os» degen bir túbirden (bir atadan) bolatyny osydan.

«Os»-tiń maǵynasy ózek. Jer óz osinde (ózeginde) aınalady.

Muńal atamyzdyń esiminiń de sóz túbiri Uń (uńǵy). Barlyq tútiktiń ishki qýys-ózegi. Mysaly, myltyqtyń uńǵysy. Bul degeniń sonaý Adam (Adaı) atadan bastalǵan ózek eshqaıda burylmastan Adaıdyń qarashańyraǵy Muńal oshaqtan kelip shyqty degen sóz. Adaı men qońyrattyń bir-birimen máńgi quda bolyp júrgenderiniń de syry osy. Bul qudalyq áý basta Nuq paıǵambardyń kemesine mingen Qudaıke-Tázike (Áz áke) uldarynyń Qosaı Nuq paıǵambardyń tikeleı urpaqtarymen quda bolýynan bastalǵan bolatyn.

Túsinikteme: Nuh paıǵambar – Islamda asa qurmetteletin paıǵambarlardyń biri. Nuh paıǵambar Allanyń ámirimen putqa (Vaddý, Sýva, Iagýsý, Iaýký, Nasrý) tabynyp kelgen óz halqyn bir Allaǵa syıynýǵa shaqyrdy. Biraz ýaqyttan soń adamdardyń bir bóligi onyń nasıhatyn qabyldaıdy. Senbeýshiler eger paıǵambar bolsań keremetińmen bizdi jazala dep qasarysa tústi. Osy oqıǵaǵa baılanysty dinı ańyzdar men Quran Kárimde Nuh paıǵambardyń aqyry Qudaıǵa jalbarynyp, dinsizderge qandaı shara jasaıtyny týraly medet suraǵandyǵy aıtylady. Alla Nuh paıǵambarǵa keme jasap, ózine ergender men jaqyndaryn jáne dúnıedegi tirshilik ıelerinen bir-bir juptan kemege mingizip alýǵa buıryq beredi. Senbeýshilerdiń ıman keltirgen adamdardy azdyrýynan qaýiptengen Nuh paıǵambar olardyń qatań jazalanýyn tileıdi. Sodan keıin «tandyr peshten qaınap shyqqan sý men kókten saýlap quıylǵan sý» jer dúnıeni topan bolyp basady. Dinsizder qyrylyp, Nuh paıǵambar kemesindegi onyń jaqyndary, oǵan sengender ǵana aman qalady. Kemege minýden bas tartyp, topan sýdan taýǵa baryp panalamaq bolǵan Nuh paıǵambardyń bir balasy qaza bolǵan. Keme taýdaı tolqyn arasynan aman qalyp, sý qaıtqan soń taý basyna toqtady. Bul taý ejelgi jazbalarda Jýdy taýy (Ál-Jýdı), qazaq  qıssa-ańyzdarynda Qazyǵurt taýynyń basyna toqtaǵandyǵy baıandalady. Nuh paıǵambar balasyn apattan qutqarýǵa tyrysyp qansha jalbarynsa da, Alla raıdan qaıtpaı – dinnen bezgen bala Nuh paıǵambar otbasynan birjolata alastatylady. Quran Kárim aıaattarynda Nuh paıǵambardyń ǵıbratty ómirinen kóptegen mysaldar keltirilip (3:33; 4:163; 6:84; 7:69/67; 9:70/71; 19:59; 22:43; 23:22/32; 33:7;57:26, t.b.), «Bul eń qasıetti áńgimelerdiń biri. Biz saǵan sonyń syryn ashamyz» degen Nuh paıǵambar tarıhy óz paıǵambarlaryna senbeı, Allanyń qaharyna ushyraǵan halyqtar tarıhynyń alǵashqy býyny jáne ǵıbratty úlgisi boldy, Quran Kárim ýaǵyzdarynyń tarıhı negizdiligin dáleldeýde jetekshi qyzmet atqardy.

 «Shyńǵysqan Qulasýdyń jaǵasymen júrdi. Sý boıynda otyrǵan elge tap boldy, odan : «Ne elsiz?» dep surady. Sóıtse olar: «Qońyratpyz» dedi. Ol ýaqytta qońyratqa bas bolyp júrgen Túrik Imal edi. Shyńǵys han oǵan elshi jiberip, «Osy ýaqytqa deıin jamandaspaǵan quda – anda edik. El bolsań, odaqtasym bol, jaý bolsań, ózim kelip turmyn» dedi. Muny estigen soń barlyq qońyrat han aldyna kelip, oǵan baǵyndy. (Ábilǵazy. «Túrik shejiresi» Almaty. 1992. 57 bet).

 «Qońyrat Taı sheshen túsin joryǵanda: «Bul sáýle, sizdiń Qıan tuqymynyń súlderi kelip, razylyǵyn bergeniniń aıany eken ǵoı» dep Esýgeı qudasyna aıtqany, Shyńǵys hannyń ákesiniń eshqandaı da, jalaıyr emes ekenin, jáne de, onyń Qońyrattyń ishindegi Qıannyń urpaqtary — Qıat rýynan ekenin bildirip tur. Shyńǵys hannyń, ózi qurǵan ımperıaǵa Myńǵul atyn bergeni, osy Qıan babasynyń shyǵý tegine qatysty bolǵan».

...Qazaqtyń naǵyz oıshyl ǵulama shejireshileriniń sońǵy tuıaqtarynyń biri, meniń kózim kórip qalǵan Naıman-baıjigittik Ǵulam Qadyr marqum Shyńǵys han jóninde aıtqanda: «Shyńǵys hannyń besinshi atasyna deıin Qońyrattyń qyzdaryn alǵan, sondyqtan onyń boıynda Qońyrattyń qany basym. Shyńǵys hannyń aty basqa bolsa da, zaty qazaq» degen edi(Qoıshyǵara Salǵarauly).

«Qońyrattar óz qyzdaryn únemi Shyńǵys hannyń mańǵoldaryna berip otyrǵan» (Nyǵmet Myńjan. Qytaı elindegi qazaq tarıhshysy «Qazaqtyń qysqasha tarıhy» kitabynan). 

«Esýgeı qońyrat Daı sheshenge: «Ulyma qalyńdyq izdep naǵashylaryna keldik» (Muńaldyń Qupıa shejiresi).

«Qońyrattyń uldary batyr, mergen tanylsa, qyzdary qas sulý degen dańqqa shyqqan. Arý ǵana emes, aqyldy áıel, oshaqtyń qut-berekesi retinde óleń, jyrǵa qosylǵan. Ádette, qońyrat qyzdary máńgilik quda qıat jaǵyna uzatylypty. Urpaqtan urpaqqa jalǵasqan dástúr. Úlken áke Bartan-bahadurdy aıtpaǵanda, Shyńǵys hannyń óziniń qońyrat qyzynan týǵany belgili. Qaǵannyń el ustaǵan, qol bastaǵan tórt uly – Joshy, Shaǵataı, Óketaı, Tóleniń naǵashysy taǵy qońyrat. Shyńǵys hannyń jıhanger, danagóı nemeresi Batý hannyń da anasy qońyrattan. Qubylaı han jáne odan soń birtutas Qytaıdy bılegen Shyńǵys áýleti bas báıbishelerin únemi qońyrattan alatyn salt bolǵan» (M.Maǵaýın «Shyńǵysqan»).

Shyńǵysqannyń tegi qazaq ekendiginiń taǵy bir basty aıǵaqtarynyń biri – Temirshi men Bórteniń nekesi! Qazaqta qyz ben jigitti jastaı atastyrý degen dástúr bar. Eger biz Temirshini monǵol desek, Onda Bórte qazaqtyń  Qońyrat rýynan bola turyp tili men dini jat monǵolǵa qońyrattar qyzyn bermegen bolar edi. Bul saıası neke emes, kádimgi birtildi, birdindi, birdástúrli, birtekti rýlardyń quda-jekjattyq baılanysy, qarym-qatynasy.

Shyńǵys hannyń tegi Qaz Adaı ekendigi daýǵa jatpaıdy.

         «Bıshikte otyryp urlyq qylsań,

Muhambetkárim Qojyrbaıuly

Mańǵystaý