Arǵy betke joly túsken qazaqtyń Erbosyn Nurmuqanulyn tanymaıtyny kemde kem. Erbosyn Nurmuhanuly Qytaıdaǵy qandastardyń mádenı ómirine úlken eńbek sińirgen, «Jańa áýen» brendmen tanymaly tulǵa. Ol – Qytaıdaǵy qandastarymyz arasynda halqymyzdyń mádenı muralarynyń biri – án-kúı óneriniń damýyna ólsheýsiz úles qosty. Qazaqtyń baıyrǵy jáne qazirgi án ónerin zaman talabyna sáıkes tehnıkanyń tilimen úndestirdi. Talaılaǵan ánshi, bıshi, kúıshi bolam degen jas talanttardyń armanyn ushtap, qanatyn qomdap óner ólkesine attandyrdy. Alǵash ret qazaq eliniń ónerpazdaryn Qytaıǵa shaqyryp, ondaǵy qandastarymyzben qaýyshtyryp, eki el arasyna mádenı kópir saldy. Ol, 2014 jyl Atajurtqa at basyn tiregen bolatyn. «Qamshy» portalyna bergen suhbattarynyń birinde ol, «Elden ne alam dep emes, elge ne beremin dep keldim» degen edi. Ol Qazaq elinińdegi “Qazaqkonsert” birlestigi ónerpazdarynyń, “MýzART” pen “Shanshar” sekildi kóptegen óner toby men teatrlardyń Qytaı qazaqtaryna gastroldik saparyn uıymdastyrdy. Sondaı-aq, Shámshi Qaldaıaqov pen Muqaǵalı Maqataevty eske alý keshterin qytaı elinde ótkizdi. Orazáli Dosbosynov bastaǵan aıtyskerlerdi alystaǵy aǵaıynmen qaýyshtyrdy. Aıta keterligi, ol – «Qamshy» portalynda jarıalanǵan «Qazaq eli – 550 jyl» báıgesiniń Bas demeýshileriniń de biri bolǵan edi. Erbosyn Nurmuhanulynyń qytaıdyń áıgili Nanhaı ýnıversıtetinen túlegen ekonomıs ekenin de bireý bilse bireý bilmeıdi. «Qamshy» portaly Erbosyn Nurmuhanulymen sáti kelgen kezekti suhbatyn oqyrmandaryna usynady.
- Qurmetti Nurmuhanuly, Elge qonys tepkenińizge eki jyl boldy, búginde qandaı sharýalar atqaryp jatyrsyz?
- Iá, Atajurtqa kóship kelgenime eki jyl boldy. Óz Atajurtymyz bolǵasyn qonys teýip, sińisip ketý eshqandaı qıyndyq týdyrmady. Erkindik pen táýelsizdiktiń lázzatyn tatyp júrip jatyrmyn. Elge kelgen soń, ózim syryn biletin konserttik servısti qolǵa aldym. LED ekran, shoý shyraqtardy jáne dybys apparattaryn konserttik qoıylymdarǵa jáne úlkendi kishili merekelik sharalarǵa qoıýmen birge sahna bezendirý , aýdıo vıdıo stýdıo jumystarmen de aınalysyp júrmin. Elge kelgennen keıin, «Jibek joly – Shoý tehnıka» degen ataýmen kompanıa qurdym. Bul kompanıamnyń atqaratyn qyzmetteri – konsert uıymdastyrý, konsertterge tehnıkalyq qyzmet kórsetý, Qytaı men Qazaq eli arasyndaǵy mádenı baılanysty odan ármen damytý. Sonyń ishinde basty jumysym –elimizde ótip jatqan úlken deńgeıdegi merekelik sharalardy, gala-konsertterdi bezendirý, shoý, akýstıka, LED ekran boıynsha eń jańa tehnıkalarmen árlendirý. 2013 jyldan qazirge deıin konsert uıymdastyrýdyń syrtynda biraz sharýalar istep úlgerdik. «Dala daýsy» festıvaliniń konsertterin, «Naýryz» merekesine baılanysty qoıǵan konsertterdi tehnıkalyq jabdyqtarmen qamtamasyz etip, dekorasıasyn jasadyq. «Ulttyq shoýǵa» kóptegen jumystar istedik. Eýrazıa kanalynda júrip jatqan «X-factor» jobasynyń LED ekrandaryn qoıdyq. KTK arnasyndaǵy «Qabatov shoý» bizdiń birlestiktiń LED ekrandarynyń kómegimen qoıyldy. «Benefıs shoýda» qyzmet kórsetken bizdiń «shoý-shyraqtarymyz». Ústegi jyly ótken Prezıdenttik sharalarmen, Prezıdent orkestiriniń «Prezıdenttik kúzet qyzmetine eki jy» konsertine de qyzmet ettik. Basqa da kóptegen usynys, tapsyrystar aldyq. Jalpy aıtqanda jumysymyz jaman emes. Qytaıdaǵy «Jańa áýen» konserttik kompanıam da áli jumysyn jalǵastyryp jatyr. Ondada 40-50 adamdy jumyspen qamtyp otyrmyn. Al elge kelgen soń da 20 adamǵa jumys berip, qazaq jastaryn osy kásipke baýlyp jatyrmyn.
- Jumystaryńyzǵa bereke bersin, sizdiń Ekonomıs ekenińizdi di bilemiz, Eldiń ekonomıkasyn qalaı baǵalaısyz? Qazaq ekonomıkasy qalaı ońalatyn bolady?
- Ekonomıka úlken taqyryp, eldegi ekonomıkalyq jaǵdaıdy bári de kórip bilip otyr. El ekonomıkasy quldyrady, aqsha qunsyzdandy, ishki ónimniń artýy burynǵy 6%-dan 1%-ǵa tústi, jumyssyzdyq kúnnen kúnge ulǵaıyp barady. Mine bul el ekonomıkasynyń qazirgi qal-jaıy, ıaǵnı El ekonomıkasy daǵdarystyq kúıde. Biraq, nelikten osyndaı daǵdarystyq kúıge túskenin kez kelgen adam túsine bermeıdi. Ekonomıka makro jáne mıkro ekonomıkadan turady. Ekonmıkalyq daǵdarystyń paıda bolýyda sol eldiń makroekonomıkasy men mıkroekonomıkasynyń qatynas sáıkessizdiginen tuyndaıdy. Makro ekonomıka saıasatyn memeleket júrgizedi, ony ekonomıkada “kórinetin qol” dep ataıdy, al mıkroekonomıka ol naryqtyq qatynastar, ony ekonomıkada “kórinbeıtin qol” dep ataıdy. “kórinetin qol” “kórinbeıtin qolǵa” yqpal jasaý arqyly ekonomıka alyp barylady. Buny ekonomısardyń barlyǵy biledi, biraq sol ekeýin qalaı jaqsy sáıkestirip ekonomıkalyq daǵdarysty múldem týdyrmaýdy, áli kúnge deıin Nobel syılyǵyn alǵan ekonomıser de sheshe almaı kele jatyr. Sondyqtan ekonomıka jaratylystyq ǵylymǵada jatpaıtyn, qoǵamdyq ǵylymǵada jatpaıtyn, tek boljammen jospardan quralǵan yqtımaldyq ǵylym. Iaǵnı “sózsiz alǵa ilgerleımin” nemese “artqa sheginbeımin” dep kesip aıta almaıtyn ǵylym. Biraq naryqtyq ekonomıkanyń ózgermeıtin zańdylyǵy bireý ǵana ol: “ósý bar da túsý bar, túsý barda ósý bar.” Kedeılikti eshkim jaqsy kórmeıdi. Halyqtyń baı, memelekettiń qýatty bolǵanyn, daǵdaryssyz kún keshkenin qalamaıtyn bılik te joq, halyq ta joq. Árkim ózinshe daǵdarysty boldyrmaýǵa tyrysady. Naryqtyq ekonomıkada ekonomıserdiń aıtatyny da, boljaıtyny da negizgi maqsaty daǵdarysty boldyrmaý. Damýdyń jolyn usyný. Eger El ekonomıkasynyń tizginin ustaǵan ekonomıser sol damýdyń jolyn týra usyna alsa jol qysqaradyda damýǵa tez qol jetkizedi, týra usyna almasa jol uzaryp tıtyqtaıdy.
Ekonomıs retinde, men de bul jolǵy daǵdarys jóninde kózqarasymdy aıtaıyn. Bul ekonomıkalyq daǵdarys tek Qazaqstanda ǵana emes, búkil jarty álemde ekonomıkalyq daǵdarys bolyp jatyr. Bul jolǵy daǵdarys Batys elderindegi daǵdarys emes, negizinen damýshy elderdegi daǵdarys. Al, Batys 2008 jyldaǵy daǵdarystan keıin ekonmıkasy ońaldy, qalypty damý ústinde. Bul jolǵy daǵdarysty negizinen 2008 jylǵy álemdik qarjy daǵdarysynan aınalyp ótken Qytaı bastaǵan alpaýyt damýshy elderdiń ekonomıkalyq quldyraýy, Batys elderiniń Resseıge jasaǵan sanksıalary sıaqty kóptegen faktorlar keltirip shyǵaryp otyr dep boljaýǵa bolady. 2007 jyly batys elderinde qarjy jaǵdarysy bolǵanda, 2008 jyldyń sońyna barǵanda qytaıdyń 60 paıyzǵa juyq eksporty toqtap, eksporttyq óńdeýshi kásiporyndar kúıreı bastady. Búkil Qytaıdy jumyssyzdyq jaılady. Osyǵan baılanysty qytaı ókimeti ekonomıkany kóterý maqsatynda 4 trıllıon ıýán aqshany ortalyq bankten jáne ortalyq, jerlik qazynadan bosatyp, ekonomıkany yntaladyrýǵa sheshim qabyldady. Osy arqyly eksportqa táýeldi kásip oryndarǵa qoldaý kórsetip jáne memelekettiń ınfraqurlymdaryn , turǵyn úı máselelelerin sheshýge qarjy bóldi. Bundaǵy maqsat, ekonomıkanyń ózegin ishki suranysty arttyrýǵa aýdarý men jumyssyzdyq máselesin sheshý boldy. Bul makroeknomıkalyq saıasattyńyn júrgizilýi shynymen de sol kezdegi qıynshylyqty sheshti, jumyssyzdyq azaıdy, jalpybettik kásiporyndardyń kúıreýinen aman alyp qaldy. Alaıda, sol ýaqytta daǵdarystan Qytaı qutylǵandaı bolǵanymen, ishki óndiriste búkil taýardyń baǵasy qymbattap, jyljymaly jáne jyljymaıtyn múlik baǵasy kúrt kóterildi. Bul valútanyń qunsyzdanýyna alyp keldi. 2012-2013 jyldary Qytaıdaǵy turǵyn úıdiń sharshy metri eń úlken qalalarda 25000 dollarǵa deıin jetti. Adamdardyń satyp alý qýaty álsirep, 2014jylǵa kelgende İshki jalpy ónimniń ósýi quldyraı bastady, 2015jylǵa jetkende İshki jalpy ónimniń ósýi burynǵy9-10% dan 6.8% ǵa tústi, bıyl sońǵy jarym jylda 6,5 paıyzǵa deıin tómendedi. Alaıda, buny Qytaı daǵdarys dep moıyndaǵysy kelmeıdi. Biraq moıyndamasa da ekonomıkanyń shatqaıaqtap turǵany shyndyq. Demek álemdik qaýymdastyqtyń quramdas bólegi bolǵan kezkelgen memeleket álemdik ekonomıkalyq daǵdarystan qashyp qutylmaıdy. Al, Reseıgege kelgen sanksıalar Qazaqstanǵa tike áser etpeı qoımaıdy. Reseı valútasynyń qunsyzdanýy, Reseı taýar baǵasyn tómendetti. Reseı men Qazaqstan keden odaq bolǵannan keıin, álbette tutynýshylar taýar qaıda arzan bolsa sodan alady. Qazaqstan Resseıden taýar tasydy da, aqsha Resseıge aǵylyp, ózi azǵantaı ǵana óndiris tipti kúıreýge bet aldy. Sonymen eriksiz teńgeni erkin baǵamǵa jiberdik, solaısha Resseı naryǵymen tepe teńdikti saqtap qaldyq. Al, sol kezde Qytaıdan keletin taýardyń quny qymbattap ketti. Osyndaı syrtqy saýda aınalymynyń 90% ustaǵan eki alpaýyt el daǵdarysta otyrǵanda, arasyndaǵy kishkene ǵana Qazaqstannyń daǵdarystan aman saý qalýy eshbir logıkaǵada syımaıdy.
Qazaqstan qalaı daǵdarystan shyǵady? Munaı baǵasynyń órleýi daǵdarystan shyǵýǵa áser etetin faktorlardyń biri, biraq sheshýshi faktor emes. Sheshýshi faktor: óndirsti qalptastyrý kerek. Jerimizdiń asty da baılyq, ústide baılyq. Eger biz sol baılyqtardy óz ýaǵynda ashpasaq, ony ekonomıkalyq qundylyqqa aınaldyrmasaq, erteńgi kúni sol baılyq dep otyrǵanymyz túkke jaramaı qalýy ábden múmkin. Sol úshin sol baılyqtarymyzdy ashyp ıgilikke jaratatyn, óndiris oryndaryn kóptep ashý kerek, ol úshin aqsha kerek. Al aqshany qaıdan alamyz? Aqshany Investor shaqyrý arqyly tabamyz, odan basqa jol joq. Óndiriske óz shamamyz kelmese ony óndire biletinderdi shaqyrýmyz kerek. Investor árıne alǵashqy maqsatta ózi aqsha tabady, biraq ol óndiristi júrgizip otyrǵandyqtan eńbek kózi bolady, adamdardy jumyspen qamtıdy. Jumyssyzdyqty joıady. Memleketke salyq tapsyrady. Odan halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy jaqsara túsedi. Óndirilgen taýar da halyqtyń ıgiligine jaraıdy. Solaı ekonomıka aıaqtan turady. Bul jerdegi eń basty jumys ınvestorlardy shaqyra bilýde, olardyń jumys isteýine memeleket qolaıly jaǵdaı jasaýy kerek.
Sózime tuzdyq bolýy úshin, Qytaıdyń Den Sáopın reformatoryn bárimiz bilemiz. Qytaı Respýblıka bolyp qurylǵan 1949 jyldan 1978 jylǵa deıin esin jımady. Jalǵan uranmen «Zor Sekirý» degen sıaqty aqylǵa qonymzsy saıasatty ustandy. “20jylda Anglıany basyp ozyp, Amerıkaǵa jetemiz” dep ózeýredi. Bolat temirdi qorytamyz dep halyqty attanysqa keltirip, taý-tasty talqandap, ormandardy otady, ekologıa aýyr zardap shekti. 10jyl Mádenıet revolúsıasyn jasady. Dúkenderde múlde taýar bolmady. Talonmen azyq-túlik taratyldy. Sóıtip qytaı 30jyl sergeldeń kúı keshti. Aqyry 1978 jylǵa kelgende elge basshy bop Den Sáopın keldi. Ol el ekonomıkasyn aıaqtan turǵyzý úshin ekonmmısterdi bılikke alyp keldi. Olar ınvestorlardy shaqyrýdy kúntártibine qoıdy. Jer reformasyn jasady. Dıhandarǵa jerdi 30jylǵa kóterip berdi. Sheteldik Investorlarǵa bar múmkindikti berip ınvestısıa tartty. Ónerkásip qolǵa alyndy, Qytaı ekonmıkasy óz qanyn ózi jasaı bastady. Sóıtip sońǵy 30 jylda Qytaı alpaýyt óndirýshi elge aınalyp shyǵa keldi. Sondyqtan men ınvestısıa tartýdy birinshi orynǵa qoıý kerek dep esepteımin. “Bermeıtin sarań joq, suraýyń kelisse” degen ǵoı qazaq, sol úshin suraýdy kelistirsek ınvestısıa tabylady.
Investısıamen birdeı mańyzda qolǵa alynýǵa tıisti sala, aýyl-sharýashylyq salasy. Bul jerde qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵynyń múmkindigin ashalap aıtpaıaq qoıaıyn, múmkindigi sheksiz. Eń mańyzdysy aýyl sharýashylyqqa baǵyt baǵdar beretin saıasat, qoldaıtyn ınfraqurlym, qorǵaıtyn kemeldi zań, memelekettik deńgeıde úgit-násıhat kerek. Osylar durys sáıkestirilse Qazaqstannyń aýyl-sharýashylyǵynyń ushqan qustaı damýǵa qol jetkizetindigine senimim kámil. Aýyl sharýashylyǵy salasynda kórshi Qytaımen tyǵyz áripestik qatynasta bolý kerek dep espteımin. Qytaı qazaqstan aýyl sharýashylyǵy úshin eń úlken bazar.
Úshinshi, Týrızmdy qolǵa alyp, jer resýrstaryn ekonomıkalyq tımdilikke aınaldyrý kerek. Týrızmdi damytý úshin birinshi ınfraqurylymdy jaqsartý kerek. Ekinshi dıplomatıalyq jaǵdaılar da jasalýy tısi. Mysaly shetel azamattaryna jeńildetilgen tártippen vıza berý. Kórkem jerlerde servısti jaqsartý, týrısik kompanıalardyń erkin jumys isteýine múmkindik berý kerek. Oǵan qatysty zańdar da jasalýy tıis. Týrıserdiń qaýipsizdigi de mańyzdy. Gegrafıalyq klımattyq erekshelikter de eskerilýge tıis. Osy joǵaryda aıtylǵan birneshe jaqtardy jaqsy qolǵa ala alsaq, munaısyz-aq daǵdarystan 2-3 jylda shyǵyp keter edik. Munaıdyń da dáýiri ótip bara jatyr. «Tas-qural dáýiri tas joq bolǵan soń aıaqtap ketken joq» degen sıaqty munaı dáýiriniń aıaqtalýy munaıdyń sarqylýyna baılanysty emes, mańyzyn joǵaltýyna baılanysty.
- Altynbek Sársenbaı «shetelden keletin qazaqtardy úlken kúshimiz» degen edi. Elge shetten keletin qazaqtar kóshine Qazaqstandaǵy daǵdarys ta áser etken sıaqty. Bundaı rýhanı daǵdarystan qalaı shyǵýǵa bolady?
- Jer máselesi ulttyq qaýipsizdik máselesi bolatyn bolsa, kóshi-qon da sondaı Ulttyq qaýipsizdik deńgeıindegi másele. Jerdi ıgeretin adam bolý kerek. Sheteldegi qandastarymyz eń senimdi, eń úlken ınvestorlar, olar kelse jerimizdi tek ıgerýge ǵana emes, jaýdan qorǵaýǵada keledi. Demorgrafıalyq máselemiz de sheshiledi. Olar qury kelmeıdi, qaltasynda az bolsa da qarajatymen keledi. Álıhannyń sózimen aıtqanda, «Qazaqstan qazaqqa tolmaı táýelsizdik baıandy bolmaıdy». Til máslesi de sheshiledi. Sondyqtan, rýhanı daǵdarysty sheshýdiń joly jalǵyz, ol kóshi-qon saıasatyn barynsha jaqsartý.
- Siz Qytaıdyń ekonomıkasyn jaqsy zerttegensiz ǵoı. Qazaqstanda jerdi jalǵa berý máselesi órshigenin bilesiz. Jalǵa bere salsaq basty ınvestorlar qytaılar bolýǵa tıisti edi, sizdiń oıyńyzsha jerdi jalǵa bergen durys pa?
- Otan degen jer, jer degen otan, jer máselesi óte sezimtal másele, ony durys sheshý kerek. Qazaqta «bos jatqan jer jaý shaqyrady» degen sóz bar. Jer máselesin sheshýdiń basty joly bos jatqyzbaı ıgerý kerek. Igere alam degenderge berý kerek. Investorlardy ishten de, syrttan da shaqyrý kerek. Árıne, tozdyryp jibermeıtindeı etip belgili sharttarmen. «Syrttan kelgen ınvestorlar jerdi basyp alady» degen bizdegi ornap qalǵan qorqynysh. Investorlardan qoryqsaq, ózimiz de ıgere almasaq onda qıyn. Al, Qazaqstan halqy jerin bos tastamaı ózi ıgere alsa árıne ınvestorǵa muqtajdyq joq. Biraq, bizde ondaı múmkindik ázirge bar emes. Ondaı jaǵdaıda ıgerilmeı bos jatqanynan góri shetelden ınvestor shaqyrǵan durys. Biraq, ınvestorlardyń sanyna, tehnologıasyna shekteý qoıý kerek. Olardy tek belgili sharttarmen kirgizý kerek. Mysaly egin salatyn ınvestorlarǵa hımıalyq tyńaıtqysh qoldandyrmaý, jasyldandyrý jumystaryn júrgizýge mindetteý, taý-ken óndirisin jasaǵandarǵa tabıǵatty lastamaýǵa mindetteý degen sıaqty.
- Arǵy bette «Erbosyn qaıda júr?» dep, aǵaıyn jurtyńyz izdep jatady eken. Siz ketkeli konsert uıymdastyrý máselesimen kim aınalysyp júr? İzbasarlaryńyz bar ma?
- Men Shyńjańja mádenıet salasymen 1997 jyldan bastap aınalystym. Qazaqstannan kelgen óner adamdaryn qarsy alyp, Qytaıdaǵy shóldep otyrǵan qazaqtyń sýysynyn qandyrdyq. Tirideı kórsek, ánin estisek, sózin tyńdasaq degen qandastardyń armanyn oryndadyq. 2013 jylǵa deıin osy jumyspen aınalystym. 2013 jyly Shyńjańda tynyshtyq ketip, terrorlyq aktiler kóbeıe bastady. Keıbir jospardaǵy mádenı is-sharalarymyz, konsertterimiz ótpeı qalyp jatty. Quqyqtyq organdar kelip, aıaq astynan «ótpeıdi» dep ketedi. Bylaıǵy jurtqa bilinbegenimen josparlanyp ótpeı qalǵan sharýanyń shyǵyny aıtarlyqtaı úlken bolady. Qaýipsizdigimiz úshin de, arandaýdan aýlaq bolý úshin de ol jumystarymyzdy toqtattyq. Men sodan keıin 2014 jyly Qazaqstanǵa bir jola qonys aýdaryp kettim. Qytaı qazaqtary qashanda Qazaqstannyń óner adamdaryna zárý, kórgisi tyńdaǵysy keledi. Bundaǵy ónerpazdardyń árıne, baryp turǵany jón. Uıymdastyryp júrgen jas býyn bar, tájirıbeleri jetpeı jatady dep estımin, kósh júre túzeler.
- Bıyl Qazaqstannyń táýelsizdigine 25 jyl! Mereke qarsańynda halyqqa qandaı tilek aıtasyz?
- Qazaqstan táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy qutty bolsyn! Daǵdarys degen ýaqyttyq qıyndyq, berekemiz birligimiz bolsa qıyndyq týdyrmas. Halqyma aıtar tilegim baı baqytty bolaıyq, egemendigimiz baıandy bolyp, qazaqtar ósip-óne bereıik. Kóp bolsaq, toq bolsaq basqa ne arman?
Suhbattasqan Erlan Tóleýbaı
