Almaty qalasynda týyp-ósken S. (aty-jónin tolyq atamaýdy ótindi) esimdi oqyrmanymyz óziniń oqýshy kezin bylaı dep eske alady:
— Meniń balalyq shaǵymnyń bir bóligi Almaty qalasyna V.Hrapýnov basshy bop kelgen kezeńge dóp keldi. Iá, 1990 jyldary jáne 2000 jyldardyń bas kezinde jalpy halyqqa ońaı tımegeni belgili. Keıbireýler oılaıtyn shyǵar, Almaty sıaqty iri qalalardyń turǵyndary ájeptáýir turmys keshti dep. Múlde olaı mes.
Qandaı qıyndyq kórsem de men óz qalamdy jaqsy kóremin. Týǵan kúnimnen bastap búkil ómirim osy shaharmen baılanysty. Sondyqtan Almatyda týǵanyma esh ókinbeımin. Endi ótken kezdiń birer kórinisterinen úzik syr aıtaıyn.
1990 jyldardaǵy halyqtyń basyndaǵy qıynshylyqtyń barlyǵy tek Hrapýnovpen baılanysty bolmaýy da múmkin. Biraq nege ekeni 1990 jyldardaǵy Almaty dese meniń esime Hrapýnov jáne sýyqqa tońyp, ashtyq azabyn tartqan januıam túsedi. Iá, meniń otbasym rasynda ashtan qyryla jazdady. Ol kezeńdi eske alý maǵan ońaı emes.
Ol kezde joǵary synypta oqıtynmyn. Mekteptegi muǵalimder jalaqysyn aılar boıy almaǵandyqtan ol-pul satyp, kúnderin kórdi. Bir-eki ustazdan basqasy sabaq túsindirýge tipti zaýqy bolmaıtyn. Al oqýshylar, joǵary laýazymdy bir-eki ákeniń ul-qyzy bolmasa qalǵandary túgel aǵa-ápkeleriniń kıimderin kıip, jartylaı ashqursaq, keıbireýi múldem ash júretin. Jáne kóbiniń armany bolashaqta bıznesmen bolyp, baıý edi.
Meniń otbasym ashtyqqa ushyrap qana qoımaı sýyq kúz kelse tońýmen kúnin áreń ótkizetin. Sózimde esh jalǵan joq, sol kezdegi ákimdi ıa bolmasa basqany kinálaýdan aýlaqpyn, bul taǵdyr ǵoı. Biraq Hrapýnovtyń aty aqparat quraldarynan jıi atalyp jatqan qazirgi kezeńde meniń esime sol ashtyq jyldary jıi túsedi. Jáne Hrapýnov dese qalanyń qoqys basqan kósheleri keledi kóz aldyǵa. Iá, Hrapýnovtyń kezinde kósheler sypyrylmaýshy edi. Aýlalar byqsyp jatatyn. I.Tasmaǵambetov qala basshylyǵyna kelip, qalanyń kózi ashyldy ǵoı.
Biz Almatynyń ortasynda turdyq. Alystaǵy aǵaıyndar anda-sanda kómekteskeni bolmasa jalǵyz anama balalardy baǵý ońaı bolmady. Anam qyryqtan asqan shaǵynda naýqastanyp, tósek tartyp jatyp qaldy. Sol kúıi jumysqa shyqpady. Men dúkenderden qaryzǵa nan, makaron surap júretinmin. Jaz bolsa aýladaǵy jabaıy jıdekten terip jeıtinmin. Jazda eshteńe emes qoı, kúz túskende qıyn edi bizge. Óıtkeni, nege ekeni ákimdik jylýdy kesh qosatyn, keıde múldem qospaı qoıatyn kúnderi boldy. Birneshe aı boıy as tatpaǵan kezimiz de boldy. Tóńirektegi meıirimdi adamdar kórip, qutqaryp qalǵan bolatyn.
Gaz ben elektr energıasy da jıi-jıi kesilip qalady. 1990 jyldardyń aıaǵynda bizdiń otbasy qysty gazsyz ótkizdi. Óıtkeni qala gazdan syrtqa qaryz degen aqparatty estidik. Gazdyń orny bólek, sýyq úıde óshirmesten plıtanyń qasyna turyp jylynýshy edik. Gaz bolmasa tońǵannyń ústine ashtyqtan búrisip, ábden qınalatynbyz.
Áli esimde bizdiń podezde joǵary qabattaǵy bir ýnıversıtet mualiminiń úıinde ǵana tokqa qosylatyn plıta boldy. Kórshilerdiń barlyǵy sodan qaryzǵa alyp, plıtany kezektesip paıdalanatyn. Syrtta qaqaǵan aıaz. Batareıany ustasań muzdaı. Gaz bolmaǵan soń shaı qaınatyp ishý qaıda? Keıbir úıdiń tok sháýgimi bolady, al bizdiń úıde ol joq. Satyp alýǵa aqsha qaıda? Tok bolsa kórshiden alǵan plıtaǵa shaı qaınatyp ishetinbiz. Anamnyń kýrstas orys qurbysy bir kóshe tómen turatyn. Keıde sol shaqyryp tamaq beretin.
Elektr energıasy da aýyq-aýyq berilmeı qalady. Sondaı kúnderi mektepten qaıtqan kezde qatty qorqatynbyz. Úıdiń janyndaǵy dúkennen nan almaıtynbyz, qaltamyz kótermeıtin. Týysymyz aqsha ákelip bergen kúni bir aıaldama joǵary ornalasqan naýbaıhana janyndaǵy dúkennen 20 teńgelik bólkeni satyp alatynbyz.
Birde álgi dúkenge erte baryp qoıyppyn. Tańǵy saǵat 8 shamasy bolar. Bir top zeınetker jınalyp, nannyń pisýin kútip tur eken. Kúbir-kúbir áńgimelesip tur. Sózderine qulaq túrsem, "Nege ákim halyqqa qaramaıdy?", "Ákimniń jany ashı ma osy halyqqa?", "Qarjy joq deıdi, nege joq?","Keńes kezinde bundaı ashtyqty kórmep edik, bundaı tapshylyq bastan ótpegen edi" degen sıaqty ágimelerdi aıtyp tur. Naýbaıhanany bir sheshen otbasy ustaıtyn. Áıeli esikti ashqanda jańa pisken nannyń ıisi burq ete tústi. Áıel las sypyrǵyshpen aınalanyń shańyn burqyratyp sypyrdy da maǵan kir-kir qolymen nan usyndy. Ol kezde jeke menshik dúkenderdiń arasynda polıetılen paket nemese arnaıy qolǵap kıý jónindegi tazalyq erejesin ustamaıtyndar bar edi. Men jıirkenip sol kúnnen bastap ol dúkennen satyp almaıtyn boldym. I.Tasmaǵambetov ákim bop kelgen soń álgindeı tazalyǵy joq dúkender jabyldy.
Hrapýnovtyń kezinde meniń otbasym qınala-qınala kedeıshiliktiń sheginen tipten asyp ketti. Onyń ústine mektepte ol-pulǵa aqsha jınaǵysh edi ǵoı. Sol da janǵa batatyn. Bir kúni anam kómek surap ákimge hat jazdy. Biraq Hrapýnovtan esh kómek bolmady. Birneshe apta ótkende ákimdiktiń bir qyzmetker áıel keldi. "Ákimdik búdjetinde áleýmettik kómekke aqsha joq. Biraq biz qala kásipkerlerinen kómek suraımyz" dedi. Sóıtip bir kásipkerdiń qorynan bólingen qarjydan 5 myń teńge ákelip berdi. Ol aqshany biz páteraqyǵa tólegenimiz áli esimde.
Qazir Hrapýnov týraly aqparat quraldarynan kóp estımiz. Onyń aty atalǵanda meniń esime osyndaı oqıǵalar túsedi. Esim túsken ótken kúnniń úzik-úzik fragmentteri ǵoı.
Qazir ómir ózgerdi, turmys ta ózgeshe. Keshegi kún eske túskende birde muńaısam, birde sol kezeńnen qalaı aman óttik dep tańdanamyn. Qazir ózimniń jeke kásibim bar, sol kezde maǵan kómektesken jandarǵa qaryzymdy ótesem dep eńbektenip júrmin.
Ázirlegen Aıǵanym Birtýar
