Prezıdenttiń baspasóz qyzmeti men «Egemen Qazaqstannyń» birlesken jobasy

Táýelsizdik – tátti uǵym. Bir aýyz ǵana sóz. Biraq onyń astarynda qanshama maǵyna, tolastaýdy bilmeıtin is-qı­myl, ádis-amaldar jatyr deseńizshi. Oı­lap qarasaq, táýelsizdikti baıandy etýdiń túrleri men joldary da kóp-aq eken. Máselen, sol baıandy etý­diń irgetastyq máni bar máselesi – eko­nomıkalyq turǵydan baıandy etý jónin­degi jumystarǵa jáne sonyń bir ǵana tar­maǵy – ınfraqurylymdyq damý isine ke­leıik. Mine, osy bir ǵana istiń ózi ótken jıyrma bes jylda bizdi qan­daı bıikterge kóterip tastaǵandyǵyn bajaı­laýdyń ózi ońaı emes.

El Táýelsizdiginiń eleń-alań shaǵynda jas Qazaqstan memleketi úshin búkil ekonomıkanyń lokomotıvine aınala alar birden-bir sala elimizdiń mıneraldy shıkizat kózderi, sonyń ishinde, kómirsýtegi resýrstary bolatyndyǵyn ekiniń biri bile qoıǵan joq. Degenmen, bizdiń memleketimizdiń basshylyǵynyń áp degennen-aq barlyq istiń basyn ashar osy salany strategıalyq maqsat úshin durys tańdaı bilýi, osy iske birinshi kezekte qozǵaý salýy aqyr aıaǵynda lıberaldyq naryq ekonomıkasy jaǵdaıynda «sıqyrshynyń taıaǵyn» bizdiń qolymyzǵa ustata qoıǵanmen birdeı bolyp shyqqandyǵyn endi kórip otyrmyz.

Qazir mine, biz osylaı dep otyrmyz. Biraq ol kezde osy iske ekpin berýdiń ózi ońaı bolǵan joq. Óıtkeni, jer astynda jat­qan munaıdy óndirý úshin kóp qara­jat, jańa tehnologıalar, ónimdi syrtqy na­ryq­tarǵa alyp shyǵyp, saýda júrgize ala­tyndaı bilikti kompanıalar qajet boldy. Bizde osynyń biri de bolǵan joq. Mine, sol tusta bizdiń Elbasymyz «egeýli naı­za qolǵa almaı, eńký-eńký jer shalmaı, erlerdiń isi biter me» degendeı, er qaıra­tyn boıyna jıyp, álemniń alpaýyt mem­leketteriniń aýzyn aıǵa bilegen kompanıa basshylarymen kelissózderdi ózi júrgizip, alǵashqy ınvestısıalardy Qazaqstanǵa alyp keldi. Elbasynyń sol kezde qolyna us­taǵan «egeýli naızasy» – el bolashaǵyna degen úlken senimi jáne sol senimge negiz bol­ǵan tabıǵı shıkizat resýrs­tary edi. En­di óndirile bastaǵan munaıdy syrtqy naryq­tarǵa alyp shyǵý, onyń san túrli baǵyttary men joldaryn qarastyrý asa ózekti bola tústi.

Kósegeniń kógerýi qubyrlardan bastaldy

Mine, osy tusta, ıaǵnı 2001 jyldyń qazan aıynda KQK (Kaspıı qubyry konsorsıýmy) munaı qubyrynyń iske qosylýy Qazaqstan munaı ónerkásibiniń tarıhyndaǵy asa mańyzdy oqıǵalardyń biri boldy. Jalpy uzyndyǵy 1510 shaqyrymǵa sozylǵan munaı qubyry elimizdegi Teńiz munaı ken orny men Qara teńizdegi Novorossıısk portyna taıaý ornalasqan «Jaıa Ozereevka» munaı termınalynyń arasyn jalǵady. Reseı Federasıasynyń «Transneft» AAQ pen KTK «Kompanıı», Qazaqstannyń «QazMunaıGaz» UK» AQ jáne «Shevron Kaspıan Paıplaın Konsorsıým Kompanıı», «Lýkarko B.V.», «Mobıl Kaspııskaıa Trý­bo­provodnaıa Kompanıa», «Rosneft-SHell Kaspıan Venchýrs Lımıted», «Enı Inter­neshnl (N.A.) N.V. S.ar. l.», «BG Over­sız Holdıńs Lımıted», «Kazahstan Paıp­laın Venchýrs KOO», «Orıks Kaspıan Paıp­laın Ltd.» kompanıalary bul jobanyń qa­ty­sýshylary, ıaǵnı quryltaıshylary boldy.

Bul – bizdiń elimizde paıda bolǵan al­ǵashqy táýelsizdik magıstraliniń biri edi. Óıt­keni, osy arqyly óndirý kólemi arta bas­taǵan munaıdy syrtqa shyǵarýdyń bas­tap­qy jáne negizgi baǵyttarynyń biri aıqyn­dal­dy. Alǵashqy jyly osy qubyrmen 28 mıl­­lıon tonnaǵa jýyq munaı jóneltilip júr­­se, 2014 jyly osy munaı qubyry arqy­ly 40 mıllıon tonna munaı syrtqa shyǵa­ryldy.

2006 jyldyń shilde aıynda munaı tasymaldaý máselesindegi taǵy bir úlken joba – Qytaı Halyq Respýblıkasymen birlesip salynǵan Atasý – Alashańqaı munaı qubyry iske qosyldy. Ol Qazaqstan jerinde elimizdiń úsh oblysy – Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan, Almaty oblystarynyń aýmaǵymen ótip, Qytaıdaǵy Alashańqaı pýnktine deıin jetkizilgen. 2006 jyly bul qubyrmen 2,2 mıllıon munaı tasymaldansa, 2007 jyly onyń kólemi 4,8 mıllıon tonnaǵa deıin arttyryldy. Bul qubyrdyń munaı ótimdiligin jylyna 10 mıllıon tonnaǵa deıin jetkizý josparlansa, bolashaqta odan da asyp ketýi ábden múmkin. Óıtkeni, alǵashqy on jylda qubyrmen 92 mıllıon tonna munaı tasymaldanyp otyr.

Munan keıin Elbasy Nursultan Nazarbaev 2009 jyldyń 14 jeltoqsanynda Ashǵabad qalasynda memleket basshylary Gýrbangýly Berdimuhamedovpen, Hý Szıntaomen jáne Islam Karımovpen birge «Túrikmenstan – Ózbekstan – Qazaqstan-Qytaı» gaz qubyrynyń iske qosylýyna qatysqan bolatyn. Gaz qubyrynyń jalpy uzyndyǵy 7000 shaqyrymdy qurady. Onyń 188 shaqyrymy Túrikmenstan, 525 shaqyrymy – Ózbekstan, 1293 shaqyrymy – Qazaqstan, 4860 shaqyrymnan astamy Qytaı aýmaǵynda tartyldy. Qytaıda gaz qubyry Gýanchjoý qalasyna deıin jetkizilip, ol jerden basqa da jumys istep turǵan gaz qubyrlaryna bólindi.

Kóregendik kókjıekteri

Mine, osylaısha jer jáne shıkizat resýrs­taryna baı elimizdiń ekonomıkalyq áleýetin ashý, ónimderdi eksportqa shyǵarý baǵytynda buryn-sondy bolmaǵan úlken ister qolǵa alynyp, júıeli túrde júzege asyryla bastady. Mundaı ister bizdiń elimizge nege qajet boldy? Biz bul suraqtyń jaýabyn Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń 2005 jylǵy «Qazaqstan ekonomıkalyq, áleýmettik jáne saıası jedel jańarý jolynda» atty halyqqa arnaǵan Joldaýynan tabamyz. Onda Elbasy elimizde qurylysy qolǵa alynǵan munaı men gaz qubyrlarynyń, avtokólik joldary men temir joldardyń, salynyp jatqan porttar men áýejaılardyń mańyzy týraly aıta kele bylaı degen bolatyn:

«HV ǵasyrdyń sońyna deıin Ortalyq Azıa álemdik ekonomıkanyń mańyzdy óńiri bolyp keldi. Bizdiń óńirimiz Shyǵys pen Batysty jalǵastyryp jatty. Halyqtar aýmaqtar men ulttarǵa bólingen joq. Jibek jolynyń saıabyr tartýy Ortalyq Azıany mesheý shet aımaqqa aınaldyrdy. Táýelsizdik alǵanymyzdan keıin sońǵy 25 jylda alǵash ret bizdiń óńirimiz álemdik ekonomıka úshin qaıtadan ekonomıkalyq mańyzǵa ıe boldy. Biz ózimizdiń tranzıttik múmkindikterimizdi nyǵaıtyp kelemiz, álemdik naryqqa baǵaly taýarlar – munaı, gaz, ken, aýyl sharýashylyǵy shıkizatyn shyǵaratyn óńirge aınala bastadyq. Qazirdiń ózinde shamamen kóne Jibek jolynyń boıymen ótetin HHİ ǵasyrdyń jańa munaı-gaz qubyrlarynyń, avto jáne temir joldardyń sulbalary aıqyndala bastady», dep atap kórsetti.

Elbasynyń osy sózi bizdegi jedel túrde júrip jatqan áleýmettik-ekonomıkalyq, demografıalyq, mıgrasıalyq, ýrbanıza­sıalyq jáne basqa da ózgeristerdiń negizgi sebebi men tereń mánin barynsha dóp basyp, ashyp tur dep oılaımyz. Qazaqstanǵa – Batys pen Shyǵystyń ortasynda altyn kópir bolýǵa ábden laıyq osynaý baıtaq óńirge táýelsizdiktiń kelýi san ǵasyr buryn úzilip ketken halyqaralyq saýda-ekonomıkalyq baılanystyń úlken arnasyna qaıta jan bitirip qana qoımaı onyń jańa sıpatta jan-jaqty damýyna jol ashty. Onyń ústine osy ýaqytqa deıin kóp ǵasyrdy qalǵýmen ótkizgen Azıanyń kóptegen elderi jyldan-jylǵa damyp, osy óńirdi álemdik tartylystyń úlken bir ortalyǵyna aınaldyryp otyr. Kórshimiz Qytaı búkil dúnıege ekonomıkalyq yqpal etetin HHİ ǵasyrdyń eń úlken alybyna aınalmaq. Ekonomıkalyq ortalyqtardyń ara salmaǵynda úlken ózgerister júrip jatqan osynaý shaqta óz táýelsizdigine ıe bolǵan Qazaqstannyń álemdik sharýashylyq júıesine asa bir urymtal, ıaǵnı strategıalyq mańyzdy tustan kelip qosylýy onyń ekonomıkalyq, tranzıttik mańyzyn arttyra beredi. Bul jaǵdaı táýelsizdik talaptarymen qosyla kelip ishtegi halyqtyń kóshi-qon qozǵalysynyń obektıvti sebepterin týyndatady.

Sóıtip, táýelsizdik elimizdiń ishki múmkindikterin ashýǵa, onyń álemdik ekonomıkalyq júıege qosylýyna, burynǵydaı Keńes Odaǵynyń quramyndaǵy shetkeri bir óńir emes, Eýropa men Azıany baılanystyrýshy kindik el bolýyna qyzmet etýde. Bul jaǵdaı el halqyn úlken ózgeristerge qaraı bastap, kenjelep damýymyzdaǵy kópǵasyrlyq mesheýliktiń kóbesin sókti. Demek, ornalasqan geografıalyq ornyna baılanysty Qazaqstannyń qazirgi jedel damýynyń bir syry mine, osy salynyp jatqan ınfraqurylymdarda, ıaǵnı ekonomıkalyq aǵzamyzǵa qan jetkizip, ony syrtpen baılanystyrýǵa senimdi jol ashatyn táýelsizdik magıstraldarynda tur dep esepteımiz. Endeshe, ekonomıkanyń ár salasynda júzege asyrylǵan osy maqsattaǵy jobalar týraly baıandap kóreıik.

Jańǵyrǵan Jibek joly

«Nurly Jol» ınfraqurylymdyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasy aıasynda 2015-2019 jyldar ishinde jalpy kólemi 7 myń shaqyrymnan asatyn 11 avtokólik jolynyń jobalary júzege asyrylmaq. Sonyń ishinde elimizdiń aýmaǵyndaǵy ǵasyr jobasy atalyp otyrǵan eń iri halyqaralyq avtokólik dálizi «Batys Qytaı – Batys Eýropa» jolynyń qurylysy da bar.

Eger bul joldyń jaǵdaıyna sál keńirek toqtala ketetin bolsaq, joldyń Qazaqstan aýmaǵyndaǵy jalpy uzyndyǵy 2 787 shaqyrymdy quraıdy. Munyń 2452 shaqyrymy qaıta jańǵyrtýǵa, ıaǵnı tolyqtaı qaıta salýǵa jatqyzylǵan. 1391 shaqyrymdyq jol – 1 sanatty, 1061 shaqyrymdyq jol 2 sanatty bolady. Jobanyń quny – 825 mıllıard teńge. Oǵan halyqaralyq Qaıta qurý jáne damý bankiniń, Eýropa qaıta qurý jáne damý bankiniń, Azıa damý bankiniń, Islam damý bankiniń, Japon halyqaralyq áriptestik agenttiginiń zaımdary men elimizdiń óz qarajaty jumsalýda. Osyǵan deıin joldyń 2028 shaqyrymynda jóndeý jumystary aıaqtalyp, Shymkent qalasynan bastap Reseı Federasıasy shek­arasyna deıingi aralyqta jáne Almaty men Taraz aralyǵynda jol qozǵalysy ashylǵan bolatyn. Ústimizdegi jyly Almaty men Qorǵas aralyǵyndaǵy 304 shaqyrym jol, Shymkent pen Tashkent aralyǵyndaǵy 100 shaqyrym jol jáne Shymkent pen Taraz aralyǵyndaǵy 81 shaqyrym joldyń qurylys jumystary qolǵa alyndy. Bul jumystar ústimizdegi jyldyń sońyna deıin aıaqtalyp, Qazaqstandaǵy «Batys Qytaı – Batys Eýropa» dáliziniń búkil ón boıynda kólik qozǵalysy ashylady degen aqparat bar. Bul – el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna jasalatyn úlken tartý. Óıtkeni, bul táýelsizdikke ıe bolǵan shırek ǵasyr ishinde osydan myń jyl buryn Batys pen Shyǵysty jalǵap jatqan Uly Jibek jolyn qaıta tiriltkendigimizdi bildiredi.

Halyqaralyq dáliz tolyq paıdalanýǵa berilgen kezden bastap kólik nópiri kóbeıip, tirshilik qaınaı bastaıtyn bolady. Óıtkeni, megajoba qurylysy aıaqtalǵannan keıin onyń boıynda ınfraqurylym tartý jumystary bastalady. Iaǵnı, úlken joldyń boıynan halyqaralyq talaptarǵa saı keletin qonaq úıler men avtokólikterge tehnıkalyq qyzmet kórsetý ortalyqtary, tamaqtanatyn oryndar jáne taǵy basqa da kóptegen nysandar salynady. Sondaı-aq, Qazaqstan aýmaǵynda týrızmdi damytýǵa jol ashylady.

Endi atalmysh jobanyń Qazaq eli úshin tıgizer paıdasy týrasynda sóz qozǵasaq, bizge aqparat bergen mamandardyń aıtýynsha, aldaǵy 7-8 jyldyń ishinde joldyń júk kólikterin ótkizý múmkindigi 2,5 ese ulǵaıatyn bolady. Jobany iske asyrý Qazaqstanǵa jylma-jyl kem degende 33-34 mıllıard teńgeniń paıdasyn berip otyrady dep kútilýde. Mýltıplıkatıvtik tıimdiligi de zor bolmaq. Máselen, mamandardyń esepteýinshe, joldyń salynýy ishki ónimniń kólemin 82,9 mıllıard teńgege deıin ósire túsetin bolady. Basqa da janama tıgizetin jaǵymdy áserleri az emes. Eń bastysy, bul jol Qazaqstannyń Batys pen Shyǵys arasyndaǵy óziniń geografıalyq ornyn tıimdi paıdalanyp, altyn kópir elge aınalýyna ólsheýsiz qyzmet etetin bolady. Al munyń tıgizer paıdasyn aqshamen esepteýdiń ózi múmkin emes.

Bul joldyń bolashaqta Qazaqstanǵa qandaı paıda berýi múmkin ekendigin boljamdaý úshin myna bir tarıhı derekterge júgine ketsek, artyq bolmas. Bizdiń myń jyldyq tarıhymyzdyń ár kezeńinde keń-baıtaq dalamyzǵa kelip ketken tarıhshylar qaldyrǵan derekter boıynsha Kóne Qytaıdan bastalyp, elimizdiń ońtústik óńirlerin kókteı ótetin Jibek jolynyń jandanýy Jetisý men Syrdarıa boıynda qala qurylystarynyń damýyna úlken serpin bergen. Óıtkeni, kerýen jolynyń boıynda shaǵyn beketter paıda bolyp, olar birte-birte saýda-sattyq júrgizip, taýarlar almastyratyn qalalar deńgeıine kóterilip otyrǵan. Otyrar, Syǵanaq, Saýran, Jent, Anket, Taraz, Sozaq, Qumkent, Tórtkól, Aqtóbe, Qulan qalalary mine, osylaısha salynyp, órkendedi. Al H ǵasyrda ómir súrgen ǵalym-geograf ál-Maqdısı óziniń «Ál-bád va-tarıh» («Dúnıeniń bastalýy men tarıhy jónindegi kitap») atty eńbeginde sol kezdegi Qazaqstan aýmaǵynda ornalasqan 50-ge tarta qalany ataǵan. Olar: Isfıdjab, Hırluǵ, Jýmıshlaǵý, Arsýbanıket, Barab, Shaýǵar, Saýran, Turar, Zerah, Shaǵyljan, Baladj, Barýket, Iaganket, Taraz, Balý, Qulan, Merke, Lakra jáne basqa da kóptegen qalalar.

Alaıda «myń ólip, myń tirilgen» qazaqtyń ózi sekildi onyń órkenıettilik jetistikteriniń de taǵdyry aýyrlaý boldy. Sol qalalardyń búginge aman-esen jetkeni sanaýly ǵana. Olar týraly búginde Qazaqstan jerindegi tarıhı jáne arheologıalyq eskertkishter ǵana jaqsy syr shertedi.

Demek, jańadan salynyp otyrǵan «Batys Qytaı – Batys Eýropa» kólik dáliziniń boıynda bolashaqta jańa qalalardyń paıda bolmasyna kim kepil. Elimiz táýelsiz memleket retinde es jınap, damyǵan saıyn biz baıtaq dalamyzdyń ústinde bolatyn talaı keremetterdiń kýási bolarmyz degen úmitimdi jasyrmaımyn.

Sondaı-aq, elimizde «Batys Qytaı – Batys Eýropa» halyqaralyq kólik dálizinen tys basqa avtokólik joldary da salynýda. Máselen, uzyndyǵy 1282 shaqyrym bolatyn Astana – Almaty, uzyndyǵy 1018 shaqyrymdyq Astana – Óskemen, 2891 shaqyrymdyq Astana – Aqtóbe – Atyraý – Aqtaý, 803 shaqyrymdyq Almaty – Óskemen, 531 shaqyrymdyq Astana – Petropavl – Reseı Federasıasynyń shekarasy, 100 shaqyrymdyq Oral – Kamenka joldarynyń qurylystary júrgizilýde. Bul joldardyń barlyǵy 2020 jylǵa deıin aıaqtalýy tıis.

Parsy shyǵanaǵyna shyqtyq

Elimizdiń eksporttyq jáne tranzıttik áleýetin arttyrý, óńirler arasyndaǵy baılanysty kúsheıtý úshin jańa temir joldar salý máselesine kóp kóńil bóline bastady. Osynyń nátıjesinde uzyndyǵy 2550 shaqyrymnan astam jańa temir joldar iske qosyldy. Bul degenińiz, táýelsizdik alǵan 25 jyl ishinde Qazaqstan búkil TMD memleketterin qosqandaǵydan artyq temir jol qurylysyn júrgizdi degen sóz. Ony aıtasyz, baıaǵyda álemniń altydan bir bóligin alyp turǵan alyp Keńes Odaǵynyń ózi uzaq jyldar boıy turǵyzǵan BAM-nyń (Baıkal-Amýr magıstrali) uzyndyǵy 4200 shaqyrymdy quraǵan eken. Endeshe, táýelsizdiktiń shırek ǵasyrynyń on shaqty jylynyń ishinde elimiz óz kúshimen kishi BAM qurylysyn salyp-aq tastaǵanmen birdeı bolyp shyǵady ǵoı bul is.

Al endi bul joldardyń elimizdiń damýyna, jerimizdiń gúldenýine tıgizetin paıdasy qandaı? Endi osy máselege keleıik.

2014 jyldyń 3 jeltoqsany kúni Qazaqs­tan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursul­tan Nazarbaev, Iran Islam Respýb­lıkasynyń Prezıdenti Hasan Rýhanı, Túrikmenstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Gýrbangýly Berdimuhamedov Iran men Túrikmenstan shekarasynda bas túıistirip, Ózen – Qyzylqıa – Bereket-Etrek – Gor­gan (Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran) temir jol jelisin resmı túrde ashty. Sóı­tip, Qazaqstannan astyq tıep shyqqan poıyz bizdiń el tarıhynda tuńǵysh ret Túrik­menstan shekarasyn basyp ótip Iran eliniń aýmaǵyna, ıaǵnı bizdiń ekonomıkamyz úshin asa mańyzdy óńir bolyp tabylatyn Parsy shyǵanaǵyna kirdi. Bul jol bizdi Eýropaǵa 600 shaqyrymǵa jaqyndata tústi. Elimizdiń arada sandaǵan ǵasyrlar ótkennen keıin baryp, asa mańyzdy strategıalyq óńir Parsy shyǵanaǵyna ekonomıkalyq turǵydan qaıta shyǵý múmkindigine ıe bolǵandyǵyn áıgilegen Elbasynyń sol tarıhı mańyzdy saparyna «Egemen Qazaqstan» gazetiniń jýrnalısi retinde biz de qatysqan edik.

«Qazirgi istiń tarıhı máni bar, – dep edi sol halyqaralyq jańa temir jol jelisiniń ashylý saltanatynda sóılegen sózinde Elbasy. – Biz Qazaqstan, Túrikmenstan, Iran elderi 900 shaqyrymdyq osy joldy salyp, Ortalyq Azıa men Parsy shyǵanaǵyndaǵy elderdiń basyn qostyq dep aıtýǵa bolady. Jalpy jol, kópir salý degenimiz óte rahymdy is. Bul jaıynda Quranda aıtylǵan. Úsh eldiń halqy úshin joldyń boıynda neshe túrli eldi mekender paıda bolyp, halyq jumyspen qamtylady, qarym-qatynas jandanady.

Sonymen qatar, Elbasy Qazaqstan Qytaıdan Kaspıı teńizine deıin tikeleı temir jol salǵanyn atap ótti.

«Myna jol sol jolǵa qosylady. Demek, Qytaıǵa ǵana emes, Qytaı arqyly Tynyq muhıtyna shyǵar múmkindik bar», degen Elbasy bul joldyń uzyndyǵy burynǵy joldyń uzyndyǵynan úsh ese kemı túskendigin, osy arqyly júk tasymalyn jedeldetýge bolatyndyǵyn atap kórsetti.

Sóıtip, ashylyp otyrǵan Ózen – Qyzylqıa – Bereket – Etrek – Gorgan (Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran) jańa temir jol jelisin elimizdi kókteı ótetin Jańa Jibek jolynyń mańyzdy bir salasy retinde qarastyrýǵa ábden bolady. Al munyń syrtynda el óńirlerin bir-birimen baılanystyrý, el ishinde óndirilgen ónimderdi syrtqa eksporttaýǵa qolaıly jaǵdaı týǵyzý maqsatynda qanshama jańa joldar salyndy.

Atap aıtsaq, 2001 jyly salynǵan 187 shaqyrymdyq «Aqsý – Degeleń» temir jol jelisi Pavlodar men Semeıdiń arasyn jalǵasa, 2004 jyly salynǵan «Hromtaý – Altynsarın» temir jol jelisi Qostanaı men Aqtóbeni jalǵap, óńiraralyq baılanystardyń nyǵaıýyna senimdi yqpal etti. 2008 jyly uzyndyǵy 150 shaqyrym bolatyn «Shar – Óskemen» temir joly salyndy. Bul jol jelisi shyǵys óńirdiń biryńǵaı temir jol ınfraqurylymyn qalyptastyrdy.

2012 jyly uzyndyǵy 293 shaqyrymdyq «Jetigen – Qorǵas» temir jol jelisi iske qosyldy. Bul jol Qytaı men Qazaqstannyń ońtústik óńiri jáne Ortalyq Azıa elderi jol qatynasyn 550 shaqyrymǵa qysqartyp, elimizdiń tranzıttik áleýetin arttyra tústi.

2014 jyly «Arqalyq – Shubarkól» temir jol jelisi salyndy. Uzyndyǵy 214 shaqyrym bolatyn bul jańa temir jol jelisi Qazaqstannyń ortalyq bóligi men soltústik óńirleriniń arasyn bútindeı 540 shaqyrymǵa jaqyndata tústi.

Al 2014 jyly salynǵan uzyndyǵy 1036 shaqyrym bolatyn Jezqazǵan – Beıneý jańa temir jol jelisi bizdiń elimizdegi óńiraralyq qarym-qatynasty ǵana nyǵaıtyp qoımaı, sonymen qatar, Qytaı men Eýropa arasyndaǵy joldy bútindeı 1200 shaqyrymǵa jaqyndata tústi.

2015 jyly Borjaqty – Ersaı temir jol jelisi salyndy. Bar bolǵany 14 shaqyrym bolatyn bul joldyń da mańyzy zor edi. Óıtkeni, ol elimiz úlken úmit kútip otyrǵan Quryq portyn temir jol magıstralimen jalǵady.

Qurlyqtardy jalǵaǵan

Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstan azamattyq avıasıa salasynda buryn-sońdy bolmaǵan kórsetkishterge qol jetkizdi. Frankfýrt, London, Vena, Parıj, Seýl, Abý-Dabı, Dýbaı, Beıjiń, Ystambul, Úrim­shi, Sıan, Bangkok, Shardja, Mınsk, Más­keý, Novosibir, Ekaterınbýrg, Omby, Sankt-Peterbýrg, Tom, Baký, Tashkent, Kıev, Bishkek, Tbılısı jáne taǵy basqa qala­larmen, jalpy álemniń 26 elimen áýe qa­ty­nasyn ornyqtyrdy. Búgingi kúni Qazaqstan TMD elderimen 50 baǵyt, Eýropa elderimen 9 baǵyt, Ońtústik-SHyǵys Azıa elderimen 14 baǵyt, Taıaý Shyǵys elderimen 15 baǵyt bo­ıynsha áýe tasymaldaryn júzege asyrady.

Endi Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha Astana qalasyn halyqaralyq qarjy ortalyqtarymen baılanystyrý jóninde jumystar júrgizilýde. Qazirdiń ózinde elordamyzdan 5 halyqaralyq qarjy ortalyǵyna (Frankfýrt, London, Dýbaı, Gonkong, Seýl) tikeleı ushaq qatynasy qalyptasqandyǵyn, endi 2020 jylǵa deıin Tokıo, Sıngapýr, Shanhaı jáne Nú-Iork qalalarymen tikeleı baılanys ornatylatyndyǵyn aıta ketsek, artyq bolmas.

Ǵaryshqa qadam – alysqa qadam

Qazaqstan el Táýelsizdiginiń 25 jylynda óziniń ǵarysh salasyn quryp, onyń qyzmetin damytý arqyly kóptegen elder úshin birneshe ondaǵan jyldardan turatyn tarıhı uzaq ári tóte joldy bastan ótkerdi dep aıta alamyz. Qazaqstannyń jarqyn bolashaǵy úshin bul istiń mańyzy óte zor. Óıtkeni, qazirgi zamandyq ǵaryshtyq spýtnıkterdiń jáne olardyń qyzmetteriniń tutas ınfraqurylymdaryn ázirleı otyryp, ǵarysh keńistigine shyǵý degenimiz eldiń básekelestik qabiletiniń basty ólshemderiniń birin aıqyndaýshy faktorlardyń biri bolyp tabylady. Qazirgi kúni álemniń eń myqty elderiniń arasyndaǵy basty taıtalastardyń biri osy keńistikti ıgerý máselesine qatysty júrip jatyr. Biz tipti ǵarysh keńistigine qojaıyndyq etpeı-aq qoıaıyq. Ondaı nıetimiz de joq. Biraq bolashaqta osy keńistiktegi óz ornymyzdy aıqyndap, odan óz nanymyzdy taýyp jeı alatyn bolsaq, bul bizdiń qorǵanys qabiletimizdiń artýy­na, ulttyq qaýipsizdigimizdiń nyǵaıýyna, aqparattyq baılanys quraldarynyń derbes damýyna, aýa raıyn boljaý múmkindikterimizdiń jetilýine, geodezıa jáne kartografıa jumystarynyń damýy­na, tabıǵı resýrstarymyzdy barlaý, izdes­tirý jáne qorǵaý jumystarynyń damýyna, táýelsizdigimizdi baıandy etýimizge, jal­py alǵanda, ekonomıkamyzdyń damyp, onyń áleýetiniń artýyna úlken yqpal ete­tin bolady. Óziniń zamanǵa saı ǵarysh qyz­metin uıymdastyrýda Qazaqstan álemniń kóp­tegen elderinen oza otyryp, qazirgi kúni tó­mendegideı nátıjelerge qol jetkizdi.

Quramynda «KazSat-2», «KazSat-3» ǵaryshtyq apparattary jáne olardy jerden basqarýdyń eki kesheni (negizgi jáne rezervtik) bar spýtnıktik baılanys jáne habar taratýǵa arnalǵan «KazSat» ǵaryshtyq júıesi quryldy.

«KazEOSat-1» jáne «KazEOSat-2» optıkalyq ǵaryshtyq apparattary men spýtnıkterdi jerden basqarý kesheni jáne Jerdi qashyqtyqtan zondtaý (baıqap kórý) derekterin qabyldap, óńdep, olardy daıyn ónim túrinde túpkilikti tutynýshyǵa deıin jetkize alatyn eki arnaýly jerústi kesheni bar Jerdi qashyqtyqtan zondtaýdyń (baıqap kórýdiń) ǵaryshtyq júıesi quryldy.

Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda tutynýshylarǵa sapaly jáne kepildigi bar koordınattyq-ýaqyttyq jáne navıgasıalyq qyzmetterdi kórsetýge arnalǵan joǵary dáldikti spýtnıktik navıgasıalaýdyń jerústi ınfraqurylymdary qalyptasty.

Ǵarysh salasynyń bilikti kadrlyq ortasy jáne sala kásiporyndarynyń ǵylymı-ınjenerlik quramy qalyptasyp, jetilip keledi. Ǵaryshtyq tehnıkalardyń arnaýly konstrýktorlyq-tehnologıalyq búrosy jasaqtalyndy.

Almaty metrosy

Elimizde táýelsizdik jyldary iske qosylǵan mańyzdy qurylystardyń biri – Almaty metrosy. Onyń uzyndyǵy – 38 shaqyrym. 2011 jyldyń jeltoqsan aıynda ashylǵan metroda bastapqy 7 stansa jumys istese, byltyr taǵy da eki stansa iske qosyldy.

Metro qyzmetin paıdalanýshylar qatary jyldan jylǵa artyp keledi. 2012 jyly metrony kúnine 16 myń adam paıdalansa, bul kórsetkish byltyr 25 myń adamǵa, 2015 jyly 38 myń adamǵa jetken. 2015 jyldyń mamyryna deıin barlyǵy 23 mıllıon adam tasymaldanǵan. Álemniń 45 elinde ǵana metro baryn eskersek, Almaty metrosyn táýelsizdiktiń shırek ǵasyrynyń ishindegi úlken jetistikterimizdiń biri retinde baǵalaýǵa bolady.

Sonymen Táýelsizdiktiń 25 jylynda elimiz ınfraqurylymdyq damý, ekonomıka áleýetin damytý baǵytynda ulan-ǵaıyr jumystardy júzege asyrdy. Olardyń nátıjesi jyl ótken saıyn zoraıa bermek.

Suńǵat ÁLİPBAI,

«Egemen Qazaqstan»