Esirtki, nashaqorlyq… Bul sózderdi kúndelikti ómirde jıi estımiz. Adam balasyn týra joldan taıdyratyn, kúlli ómirin tas-talqan etetin nashaqorlyq derti halyqqa, qoǵamǵa, memleketke qaýip tóndiretini sózsiz. Odan zardap shekken taǵdyrlar qanshama! Endi olar óziniń báz-baıaǵy ómirlerine orala ala ma, orala almaı ma. Árıne, der kezinde es jıyp, «adam» bolyp ketkenderi de bar. Biraq, biraq… mundaı keseldiń sharbaǵyna bir kirgen soń, odan qashyp qutyla almaıtynyń anyq. Kúnderdiń kúninde óziniń ýytymen, sheńgelimen shyrmap alary haq. Ne istemek kerek? Oń-solyn tanyp úlgermegen jastardy, urpaqty saqtaýymyz qajet. Nege deseńiz, esirtki satýmen aınalysatyndar eń aldymen sondaı toptardy torýyldaıdy desedi… Halyqty úreıden arashalap almaǵy nemese basqa bir sebepter tosqaýyl bolǵany belgisiz, áıteýir bıik laýazym ıeleri: «Shúkir, elimizde SPID degen pále joq» deı salady. Sengendeı bolamyz. Sóıtsek, ishimizde bir búkpemiz qordalana bergen eken ǵoı…
Álemde hımıa ǵylymynyń ashylýymen qatar paıda bolǵan kokaın, geroın, LSD, amfetamın, pervıtın, MDMA, krek, ekstazı túıirshigi, gashısh, apıyn degen esirtki túrleri bar ekeni málim. Ásirese, 120-dan astam el marıhýananyń atyn aspandatyp-aq tur. Basqasyn aıtpaǵannyń ózinde, TMD-nyń lańkestikke qarsy kúres ortalyǵy taratqan 2004 jylǵy málimette: «Aýǵanstan úkimetiniń halyqqa apıyn kóknárin ósirýge tyıym salýy sátsizdikpen aıaqtaldy…» dep bastalǵan joldar bar. Óıtkeni onda, kerisinshe, esirtki óndirý múmkindigi kúrt artyp, 5,9 myń tonna apıyn jınalǵan. Jergilikti mamandar sol jyly 490 tonna geroın da alǵanyn alǵa tartqan edi.
Endi aýǵandyq alypsatarlar apıyn kóknáriniń atalǵan kórsetkishten de kóp ónimin tutas qurlyqqa taratady dep boljanýda. Ábden yqtımal. Soǵan qarsy kúreske daıyn bolýymyz kerek.
Búginde esirtkini syrttan tasyp, ony el ishinde óndirý maqsatynda Qazaqstannyń ózi kóshbasshy elge aınalyp shyǵa kelgendeı. Ásirese, Qyzylorda, Ońtústik Qazaqstan, Jambyl jáne Almaty oblystarynyń quramynda esirtkisi bar ósimdikterdi zańsyz ósirýi tyıylar emes. Sóıtip, kóp tosqaýylǵa tap bola qoımaǵandar esirtkiniń halyqaralyq zańsyz aınalymyna tez sińisti bolyp shyǵa keldi. Atalǵan óńirlerde sora kóbirek bolsa (jalǵyz Shýdyń ózindegi qarasora ósetin alqaptyń jalpy aýmaǵy – 140 myń gektar), Ortalyq jáne Soltústik Qazaqstan aımaqtarynda geroınge degen suranys artyp tur.
Álgi aýǵandardy aýyzǵa almaǵannyń ózinde, esirtki satýmen aınalysatyndar ózge elderde az emes. Muny da qaperde ustaǵanymyz jón. Sóz basyndaǵy SPID máselesine qaıta oralsaq, dál osy kórshiles memleketterge Dúnıejúzilik bank 25 mıllıon dollar aýdarǵan. SPID-ke qarsy kúres áreketine! Al shyn máninde ol qarajattyń alaqanǵa qonǵan shybyndaı bir mysqaly da baıqalmaǵan. Aqshany aýaǵa shashý ońaı, árıne. Odan da, tikeleı sol SPID-ke aparatyn birden-bir týra jol – esirtki bıznesine naqty tosqaýyl qoıa alsaq ıgi.
Qarsy kúres qarymy bizde áli de bolsa álsiz deńgeıde sıaqty seziledi. Máselen, elimizde «Nashaqorlyq pen esirtki bıznesiniń aldyn alý jáne oǵan qarsy is-qımyl boıynsha jumysty úılestirý jónindegi komısıa» 11 otyrys ótkizdi. «Astana – esirtkisiz qala!» óńirlik baǵdarlamasy aıasynda qanshama jıyn, basqosýlardyń basyn qaıyryp tastadyq. Prezıdenttiń buıryǵymen «2006-2014 jyldarǵa arnalǵan nashaqorlyqpen jáne esirtki satýmen kúresý strategıasy» da bekitildi. Osyndaı qaptaǵan kózaldar ataýlar men sıfrly esep berýlerdi qanaǵat tutýmen ǵana júrmiz áli! Olaı bolmasa, álemdegi nashaqorlyqty kásip kózine turaqty aınaldyryp alǵan elder bizge esirtki tasymaldaýshy emes, ony tutynýshy memleket retinde qaraýshy ma edi?!
«Tutynýshy» demekshi, elimizdegi nashaqorlardyń jartysynan kóbi 18-19 jastaǵylar eken. Esirtkimen esirip, 2008 jyly 473 adam ómirimen qoshtassa, 2009 jyly qazaqstandyq 400-deı jas qyrshynynan qıylǵan. «55 myń nashaqorymyz bar» degen kórsetkish sońǵy 10 jyl ishinde 2 esege artqan soraqylyq bolyp shyqty. Tirkelmegeni qanshama?!
Mark Tven aıtqan ǵoı, «ómirde ótiriktiń úsh túri bar: jaı ótirik, arsyz ótirik jáne statısıka» dep. Demek, resmı málimetterdiń deni dúrbiniń ekinshi jaǵy sıaqty, kóz aldyńa úlkendi kishireıtip kólbeńdete qoıady. Mysaly, álgindeı jıynqumarlar ártúrli derekterdi kólbeńdetip, árkimniń óz betinshe sandyraqtap otyrǵandaı bolatyndyǵy sondyqtan. Málimetke kóp súıene berýdiń de qajeti shamaly.
Bunymen «kúres – nátıjesiz» degen kesimdi pikirge matalyp qalmaǵanymyzdy da eskerte keteıik. QR İİM Esirtki bıznesine qarsy kúres jáne esirtki aınalymyn baqylaý komıteti óz kezeginde aıanyp qalyp otyrǵan joq. Táýbe eterligi, jyl basynan beri (2016) elimizdiń tártip saqshylary 1 myń 618 esirtki qylmysyn tirkep, 1,6 tonna esirtki tárkiledi. Onyń 61 keliden astamy – geroın. Naqtylaı ketsek, Astana qalalyq İİD Esirtki saýdasymen kúres basqarmasy 117 qylmysty anyqtady. Qala boıynsha 16 esirtki satýmen aınalysatyn núkte anyqtalyp, kúdiktiler ustalǵan. Bul jolǵy aınalymnan 104 keliden astam esirtki zattary tárkilenip otyr. Al Almatyda 140 kelideıi qolǵa tústi. Qalǵan derek – ózge aımaqtarǵa tıesili. Sondaı-aq, sala mamandary 2015 jyldyń sońǵy 4 aıynda 94 tonna esirtki zattaryn tárkilegenderin alǵa tartty. Nemene, sonda bul pále kádimgi kesirtkeniń quıryǵy tárizdi bolǵany ma, úzip tastaǵan saıyn artyǵymen qaıta shyǵa beretin?!
Endi baǵasyna mán bereıik: bir staqanǵa syıǵyzyp satatyn 35 gram marıhýana degenińiz 7-10 myń teńge aralyǵynda baǵalanatyn kórinedi. Al 1,5 keli geroın 3 myńnan asa adamdy azǵyndap, elden erek esirtip jiberýge jetip jatyr. Qandaı sorty ekeni mamandarǵa ǵana málim, áıteýir, sol geroınnyń 1 kelisi 5 mıllıon teńge turady. Jalpy alǵanda, narkobarondarǵa ár satylym saıyn tirkeýde turǵan esirtkimen esi ketkenderden 300 mıllıon teńgedeı tabys túsetin bolyp shyqty. «Tirkelmegeni qanshama?!» deımiz-aý taǵy da…
Nesine jetisip máz bolamyz, sońǵy 15 jyl ishinde nashaqorlyqqa shaldyqqan jasóspirimderdiń sany 20 esege ósipti. Negizinen Azıadan Reseıge ótetin esirtki tranzıtiniń belsendi jáne turaqty baǵyttary Ortalyq jáne Batys Qazaqstan óńiri bolyp tabylatyndyǵyn eskergen jón.
Elimiz óziniń geografıalyq ornalasýyna baılanysty esirtki qozǵalysynyń Ortalyq jáne Ortalyq-Batys Azıadan Eýropa memleketterine qolaıly tranzıttik jol retinde esirtki bıznesiniń halyqaralyq qurylymdarynyń nazaryn aýdarmaı qoımaıdy. Máselen, esirtkini Reseıden Eýropaǵa qaraı tartý úshin elimizdiń iri qalalarynda aıaldaý bazalary qurylyp, onda taýardy jasyrýdyń kúrdeli mehanızmderi oılastyrylǵan. Sondyqtan da esirtki mafıasynyń ǵalamdyq maqsattaryna bir ǵana ishki kúshtermen qarsy turý jetkiliksiz. Ol úshin QR UQK men TMD, AQSH, Qytaı, Germanıa, Ulybrıtanıa memleketteri arnaıy qyzmetteriniń aqparattyq is-qımyly keńeıip, birikken jedel jumystary jandana túsýi kerek…
Mine, aǵaıyn! Kezinde irgedegi indet aqyryn jyljyp, aqyry kelip, esigimizden besigimizge syǵalaıdy dep kim oılaǵan?! Endi oǵan qarsy kúresýdiń joldaryn kúnde aıtyp ábigermiz.
Bir erekshelep aıtarlyǵy, el ishindegi esirtki aınalymyna qarsy kúreske qosqan bizdiń aqparattyq aǵymnyń úlesi ushan-teńiz. Yqpaly da zor. QR İİM qoldaýymen jaryq kórip kele jatqan esirtki saýdasy men nashaqorlyqtyń aldyn alý, olarǵa qarsy maıdan ashý týraly úndeý derlikteı arnaıy jýrnaldar da jetkilikti.
Astana qalalyq İshki ister departamenti Esirtki saýdasymen kúres basqarmasy 117 qylmysty anyqtady. Qala boıynsha 16 esirtki satýmen aınalysatyn núkte anyqtalyp, kúdiktiler ustalǵan. Bul jolǵy aınalymnan 104 keliden astam esirtki zattary tárkilenip otyr. Al Almatyda 140 kelideıi qolǵa tústi. Qalǵan derek – ózge aımaqtarǵa tıesili. Sondaı-aq, sala mamandary 2015 jyldyń sońǵy 4 aıynda 94 tonna esirtki zattaryn tárkilegenderin alǵa tartty.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinin aıtqanda, esirtkimen kúresip qana qoımaı, ony boldyrmaýdyń, aldyn alýdyń joldaryn izdeýimiz kerek shyǵar. Esirtki bıznesiniń artynda kópshiliktiń kózine túse bermeıtin toptar da bolýy múmkin. Quqyq qorǵaý organdary esirtki tasymaldaýshylardy ustaǵanymen, onyń ar jaǵyndaǵy ıeleri tasada qalyp qoıatyny sózsiz. Úlken qarajat aınalyp jatqan jerde adamnyń ómiri men taǵdyry olar úshin sonshalyqty mańyzdy bola da qoımas. Álbette, kózi ashyq, kókiregi oıaý azamattar nashaqorlyq dertiniń, esirtki keseliniń qandaı zıan ekenin jaqsy biledi. Osy oraıda bul máselede barsha eldiń, qoǵamnyń múddesi bir arnada toǵysyp, qaıtsek urpaǵymyzdy aman saqtaımyz degen saýalǵa jaýap izdeýimiz kerek. Sebebi, nashaqorlyq derti dendep barady… Buǵan osy maqalada keltirilgen derekter aıǵaq. Oılanaıyq, aǵaıyn!
Erkeǵalı BEISENOV,
«Ana tili» gazeti
