Áıel quqyǵy. Bul eki sózdiń astarynda áıeldiń ómiri, densaýlyǵy, bolashaǵy men abyroıy jatyr. Jylda dúnıe júzi boıynsha mıllıondaǵan názik jandynnyń quqyǵy buzylady. Eń qorqynyshtysy áıel zaty kóbine bóten adamdar tarapynan emes, jaqyn jandardyń qurbany bolady. Statısıkalyq málimetke súıensek, álem boıynsha qaıtys bolǵan 40-70% názik jandylar, kúıeýi nemese kezdesip júrgen adamynyń qolynan qazaq tapqan. Al «jaqyn» adamynyń tarapynan zorlyq-zombylyq kórip júrgen áıel kóp jaǵdaıda quqyq qorǵaý organdaryna shaǵym túsirmeıdi. Sondyqtan, naqty statısıka keltirý múmkin emes. Desek te, resmı málimetterge saı Qazaqstanda jylyna 500 áıel otbasyndaǵy zorlyqtan kóz jumady. Al ár besinshi áıelge otbasynda kúsh kórsetiledi. Solardyń biri Alına (esimi ózgertilgen).
Qorlyqpen ótken ómir
Alına 20 jasynda súıgenine qosyldy. Onyń aıtýynsha kezdesip júrgende jigittiń boıynan eshqandaı jaǵymsyz minez baıqamaǵan. Otbasyn qurǵannan keıin ǵana, onyń shynaıy bet beınesin kórgen.
«Biz kóp kezdespedik. 4, 5 aı júrip, otbasyn qurdyq. Ol árqashan ózin sypaıy ustaıtyn. Alaıda, meıramhanaǵa barǵanda birdeńke oıynan shyqpasa, qatty ashýlanatynyn kórgenmin. Qatty ǵashyq bolǵannan keıin be, mán bermedim. Soqyr mahabbatpen turmysqa shyqtym. Toıymyzdy dúrkiretip ótkizdik. Bastapqy kezde barlyǵy jaqsy boldy. Tek kúıeýimniń toı-domalaqtarda, dostarymyzben bas qosqanda qatty ishetinin baıqaı bastadym. Bir kúni kezekti bir toıdan keıin, meniń kóp bılep qoıǵanymdy aıtyp alǵash ret qol kóterdi. Sol joly deneme jaraqat túsirmese de, janyma jara saldy. Ertesi kúni keshirim surady. Keshiremin, qaıtemin endi. Ekinshi márte qaıtalanbaıdy dep oıladym. Alaıda, bul otbasylyq ómirimdegi qıynshylyqtyń tek bastamasy eken. İship kelse boldy, judyryq ala júgiretin boldy. Keıin tipti masaımaı-aq qol kóterýdi shyǵardy. Áke-sheshem alysta turǵandyqtan, basymdaǵy qaıǵymmen jan qurbymmen bólistim. Ol «Shyda, sabyr et. Qol kóterse seniń de kináń bar» deýmen boldy».
Otbasylyq psıholog Armanaı Súıindikova qazaq áıelderiniń keıde soqqyǵa da, qorlyqqa da kónetindiginiń túp tamyry tárbıede jatyr dep esepteıdi.
«Qazaq otbasynda qyz dúnıege kelgennen bastap onyń qulaǵyna otbasynyń uıytqysy, berekesi de áıel. Úıdiń tynyshtyǵy saǵan baılanysty dep ósiredi. Bul óte jaqsy tárbıe. Desek te, keıde qyz bala turmysqa shyǵyp, Alınanyń basynan ótkergeni qaıtalansa, ol oǵan ózin kináláıdi. Men birdeńeni durys istemeı jatyrmyn dep barynsha ózgerýge tyrysady. Shyn mánisinde, másele onda emes, kúıeýinde bolýy múmkin. Bundaı jaǵdaıda otbasyn saqtap qalý úshin, barlyǵyna shydap júre berýge bolmaıdy. Onymen másele sheshilmeıdi. Kerisinshe ony ýshyqtyra túsedi. Sondyqtan, kásibı psıhologtarǵa barý qajet. Sonymen qatar elimizde kóptegen ortalyqtar bar. Qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan áıelder ortalyqtardyń kómegine júgine alady».
1999 jyly ishki ister organdarynda áıelderdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaıtyn bólim ashyldy. Qazastan TMD elderiniń arasynda atalmysh bólimdi ashqan jalǵyz el. Olardyń basty maqsaty – názik jandylardyń quqyǵyn, erkindigin, óz erkinen tys májbúrleýdi boldyrmaý. Kúsh kórsetilgen áıelge kómektesý úshin olar krızısti ortalyqtarmen tyǵyz jumys isteıdi. Qazirgi tańda Qazaqstanda 30-ǵa jýyq krızısti ortalyqtar bar. Onyń 16-sy áıelder men olardyń balalaryn ýaqytsha baspanamen qamtamasyz ete alady. Barlyq ortalyqta psıhologtar, zańgerler jumys isteıdi.
«Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izde». Bul maqal-mátel otbasylyq ómirdegi kıkiljińge qarata aıtylǵandaı. Mamandar turmysqa shyqpas buryn jigittiń minez-qulqyn jaqsylap bilip alýǵa keńes beredi. Olardyń aıtýynsha áıelge qol kóterýge - ashýlanshaq, árqashan óz degenin istetetin, óz múddesin barlyǵynan joǵary qoıatyn, ishimdikke jaqyn, jan-janýarlarǵa qatigezdik tanytatyn er adamdar beıim. Otbasynda mahabbat kórmegen nemese únemi qatigezdikti kórip ósken bala, ózi de qatigez bolady. Sondyqtan jigittiń otbasyna da mán berý kerek ekenin alǵa tartady. Er azamat jumysynda joly bolmaǵanda nemese onyń er zamattyq qasıetin tómendetetin jaǵdaılarmen betpe-bet kelgende, ózinen álsiz (fızıkalyq) jandarǵa kúsh kórsetedi.
Otbasy – kishigirim memleket. Ony saqtap qalý úshin adamdar baryn salady. Sebebi munda eki adamnyń ǵana taǵdyry emes, beıkúná balalardyń da bolashaǵy, ómiri, psıhologıalyq jaǵdaıy bar. Maqala keıipkeri Alına da otbasyn saqtap qala aldy.
«Qazir kúıeýim ekeýimizdiń aramyz jaqsy. Eki balamyz bar. Munymen toqtamaımyz. Suryqsyz kúnder artta qaldy. Alaıda, osy baqytqa jetý úshin, kúıeýimniń jol apatyna ushyraýy sebep boldy. İship alyp kólikke otyrǵannan keıin apatqa ushyrady. Dárigerler eshqashan júre almaıdy degen edi. Alaıda, men onyń aıaǵynan tik turyp ketetinine sendim. Oǵan barynsha qoldaý kórsettim. Qazir júre alady. Qıyn sátte qasynan tabylyp, kómek qolymdy sozǵanymdy joǵary baǵalap, túbegeıli ózgerdi».
Áıel qyryq shyraqty
Bul mıllıon adamnyń ishindegi bir ǵana mysal. Al dúnıe júzi boıynsha qansha áıel bolsa, sonsha taǵdyr bar. Álemde 603 mıllıon áıel otbasyndaǵy zorlyq qylmys bolyp eseptelmeıtin elderde turady. Ókinishke oraı áıelderge kórsetiletin zorlyq-zombylyqtyń túri tek otbasyndaǵy uryp, soǵýmen shektelmeıdi. Onyń ishinde psıhologıalyq, seksýaldy jáne ekonomıkalyq zorlyq bar.
Psıhologıalyq zorlyq – áıeldi kemsitý, qorlaý, únemi daýys kóterý, jeke basyna tıisý.
Seksýaldy zorlyq – onyń erkine tys jynystyq qatynasqa májbúrleý.
Ekonomıkalyq zorlyq – áıeldiń tapqan aqshasyn ózine bermeý nemese ony materıaldy turǵyda múlde qamtamasyz etpeý.
Áıel quqyǵy jıi taptalatyn memleketterdiń qataryna Iemendi jatqyzýǵa bolady. Onda qyzdy 9 jasynan kúıeýge berýge zań túrinde ruqsat etilgen. Turmys qurǵannan keıin 13 jasar qyz ishteı qan ketip, qaıtys bolǵanyn dúnıe júzi estip, jaǵasyn ustaǵan. Al Pákistanda qyz balasy bilim alýǵa degen talpynysy úshin ǵana jazlanady. Malala Iýsýfzaı esimdi pákistandyq qyz mektepke barýǵa degen yntasy úshin Talıbandardyń tarapynan jazalanǵan. Osyndaı qarsylyqtarǵa qaramastan, óz quqyǵy úshin kúresken qarshadaı qyz Nobel syılyǵyn da alǵan bolatyn.
Álemdik statısıka boıynsha, 10 áıeldiń 6-aýy fızıkalyq nemese jynystyq zorlyqtyń qurbany bolady. 14-66 jas aralyǵyndaǵy názik jandylardyń arasyndaǵy ólim men múgedektik jaǵdaıy atalmysh zorlyq túrinen bolady. Sarapshylardyń aıtýynsha, elimizde jynystyq zorlyq kórgen áıelder quqyqqorǵaý mekemelerine kóbine shaǵym túsirmeıdi eken. Oǵan mentalıtet pen ishki qorqynyshy da áser etedi. Sebebi qoǵam qylmys jasaǵandardy emes, jábir kórgen áıeldi kináláýi ábden múmkin. Oǵan dálel retinde qazaqstandyqtardy shýlatqan Jibek Mýsınanyń oqıǵasyn aıtýǵa bolady. Eńbekshiqazaq aýdanynda qyzdyń zorlanǵanyn estigende qoǵam pikiri ekige jaryldy. Biri Jibekti qoldasa, endi biri qyzdyń ózin kináládi. Áleýmettik jelilerde onyń ashyq kıimmen túsken fotolaryn salyp, ashyq-shashyq kıimmen júretinin betine basty, «túnde ne istep júr?» degender de tabyldy. Osydan bizdiń qoǵamda barlyq kináni áıel zatyna artyp qoıatynyn baıqaýǵa bolady. Sebebi, qyz ashyq kıinse de, túnde kóshede júrsede eshkimniń oǵan zorlyq kórsetýine quqyǵy joq jáne ol qylmys istegen adamdardyń is-áreketin esh aqtaı almaıdy. Eń aldymen osyny este saqtaý qajet.
Eńbekshiqazaq aýdanynda oryn alǵan zorlaý faktisi boıynsha sot prosesi aıaqtalyp, Jibek Mýsınaǵa zorlyq-zombylyq kórsetkender birneshe jyl arqalap ketti.
QR Qylmystyq Kodeksine sáıkes zorlaý faktisimen ustalǵandar 15-ten 20 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aırylady jáne 10 jyldan 20 jylǵa deıin belgili bir laýazymdy ıelene almaıdy nemese tek bas bostandyǵynan ǵana aırylýy múmkin.
«Cato Institute» uıymynyń 2016 jylǵy reıtıńisinde áıelderdi zorlyqtan qorǵaý boıynsha Qazaqstan alǵashqy ondyqqa kirgen. Atalmysh másele elimizde órship turǵanymen, ony ońtaıly sheshýge qadamdar jasalyp jatqanynyń kórsetkishi bolsa kerek. Bul Qazaqstandaǵy jaǵdaı. Al álem boıynsha statısıka adam shoshyrlyq. Máselen, Úndistanda ár 20 mınýtta bir qyz zorlanady. Onyń ár úshinshisi 18-ge tolmaǵandar. Qoǵam jappaı zorlaý áreketterine qarsy úkimet pen quqyqorǵaý organdarynan eshqandaı áreket jasalmaǵanyna narazy. Osy sebeppen talaı márte mıtıńilerge de shyqty. Halyqtyń narazylyq bilidiretin jóni bar. Sebebi, zorlaý boıynsha tirkelgen 700 istiń tek bireýi ǵana qaralǵan. Bul bir ǵana Delıdiń kórsetkishi. Degenmen, Úndsitan zorlaý áreketteri kóp bolatyn elderdiń arasynda 62 oryndy alady. Al damyǵan elderdiń arasynda alǵashqy úshtikte – Shvesıa, Brıtanıa men AQSH tur.
Tarıhtan bir úzik syr
Álem boıynsha áıelge kórsetiletin zorlyq-zombylyqtyń tarıhy tereńde jatyr. BUU 1993 jyly qabyldaǵan «áıelderge kórsetiletin zorlyq-zombylyqty joıý» týraly deklarasıasynda, «áıelderge qatysty kúsh kórsetý tarıhı qalyptasqan jaǵdaıdyń saldary» dep kórsetilgen. Tarıhqa úńiletin bolsaq ejelgi Rımde kúıeýleri áıelderin ólimge jaqyn jaǵdaıǵa deıin jazalaýǵa ruqsat etilgen. Al Brıtanıada 18 ǵasyrda kúıeýleri áıelderin taıaqpen jazalaıtyn bolǵan. Al taıaqtyń jýandyǵy onyń úlken saýsaǵynan úlken bolmaýy kerek dep zańda kórsetilgen. Mundaı mysaldardan áıelderge menshik retinde qaraǵandyqtan týyndaǵan másele ekenine kóz jetkizesiń.
Alaıda biz órkenıetti, damyǵan zamanda ómir súremiz. Áıeldiń quqyǵy joq degen ýaqyt kelmeske ketken. Áıel ol ana, jar, ápke, qaryndas, qala berdi birtutas ulttyń bolashaǵy, urpaq jalǵastyrýshy. Barlyq áıel shynaıy mahabbat pen qamqorlyqqa, jylýlyq pen qurmetke ábden laıyq jandar. Sondyqtan saý urpaq tárbıelep, el tizginin saýatty jastarǵa ustatqymyz kelse, alǵashqy qadamdy áıeldi syılaýdan bastaý kerek.
Qamshyger: Ásem Álmuhanbet
