Býynnyń aýyrýyna ne sebep? Ony túbegeıli emdeý múmkin be? Osy jáne ózge de suraqtarǵa  travmatolog Asqarbek Qambarbekov zamana.kz-ke bergen suhbatynda jaýap berdi. Dáriger bul aýrýdan bir apta ishinde arylý múmkin ekenin aıtty Onyń ózindik tásili bar eken.

– Búginde maǵan tizesi aýyratyndar, ıaǵnı 1 – 4 satydaǵy artrıt, artrozdan zardap shegetinder kóp keledi. Sosyn bel omyrtqadaǵy jaryqtyń (gryja)  asqynýynan qımyl-qozǵalysy qıyndaǵandar jıi kómek suraıdy. Ókshe súıeli (pátochnaıa shpora) mazalaıtyndar da jeterlik. Men olardy ózindik tásilmen emdeı­min. Bir apta ishinde naqty ná­tıjeni kórgender rıza bolyp, bul jaıly tanystaryna, týystaryna aıtyp jatady. Sóıtip býyny aýyratyndar basqa oblystardan da jumysyma, úıge izdep kelip júr.

– Osy ózindik tásilińizdiń qupıasyn aıta alasyz ba?

– Qupıasy kádimgi «ýkol». Ol medısınada qoldanylyp júrgen zamanaýı dáriler. Tek men aýrýdyń  túri men satysyna qaraı ony basqa qajetti dári­lermen aralastyramyn. Muny stýdent kezimde, ınstıtýtta oqyp júrgende jasy kelgen bir profesor úıretken. Óıtkeni onyń ózi de býyn aýrýlarynan zardap shekken. Odan beri de býyn aýrýlarynyń sebebi men emin tabýda izdenip, eńbek etip júrgenime otyz jyldan asty. Bul ýaqyt aralyǵynda mol tájirıbe jınadym, kerekti dárilerdiń áseri men bir-birine úılesimin qosa zerttedim. Sóıtip álgi dári quramyn taǵy ózgerttim. Osylaı birneshe dáriden jyldam áser etip, tez saýyǵýǵa kómektesetin jańa quram jasap shyǵardym.

Ekinshi qupıam – men «ýkoldy» aýrý oshaǵyna salamyn. Óıtkeni jambastaǵy bulshyqetke, kóktamyrǵa salǵan dári­ler búkil denege taraıtyndyqtan, áseri býyndarǵa tolyq jete bermeıdi. Al aýrý kózin dál taýyp, ekpeni týra sol jerge salǵanda jyldam ári tolyqqandy áser etip, adam aýrýynan tez jazylady.

– Sonda emdelý qansha ýaqytqa sozylady?

– Artrıt nemese artrozdyń bas­tap­qy satysynda 1«ýkol» ǵana salynady. 2-shi – 3-shi saty bolsa, 3 ekpede tolyq jazylyp ketedi. Al  4-shi satydaǵy býyn aýrýyn emdeýge 12 kún kerek.

Men ekpeni kún aralatyp, ary ketkende 6 ret salamyn. Onyń 3-eýi  tuzdy eritedi, sýyqtaýdy, býyndaǵy isinýdi qaıtarady. Osynyń ózinde aıaqtyń túnimen qaqsap, mazany alýy basylady. Keıingi ekpe shemir­shekti qalpyna kel­ti­redi. Eń sońynda súıek býyndary túıis­ken jerdegi keýip ketken suıyqtyqtyń qaıta túzilýine kómek­tesetin dári egiledi. Naý­qas «ýkol» saldyryp bolǵan soń úıine qaıta beredi. Tek odan keıin biraz ýaqyt sýyq pen tumaýdan saqtanýy, aýyr kótermeýi kerek.

7-8 jyl buryn Reseıde «Noltreks» degen dári shyqty. Bul býyn úshin teńdesi joq em: áseri operasıa jasaǵanmen birdeı. Ázirge álemde oǵan teń keler dári shyqqan joq. Tize býyndary arasyndaǵy shemirshegi múlde jaramaı, júrýden kúder úzgen 3 adamǵa sony ózimniń ádisim boıynsha saldym. Ózim de kútpegen óte keremet nátıjelerge qol jetkiz­ge­nde naýqastan buryn men jas balasha shattandym.

– Omyrtqaaralyq jaryqty da osylaı emdeısiz be?

– Iá, báriniń tásili bir.

– Asqarbek Kerimuly, osy býyn aýrýlarynyń sebebi nede?

– Meniń býyn aýrýlaryn emdep júr­genime otyz jyldan asty. Baıqaıtynym, tize aýrýynyń 90%-y tuz jınalýy­nan bolady. Omyrtqaaralyq jaryq ta tuz áserinen eki omyrtqa ara­syndaǵy shemirshektiń jelinýinen týyndaıdy. Ol 70-80% jaǵdaıda búırektiń sozylmaly aýrýynan bastaý alady. Ony sozylmaly pıelonefrıt deıdi. Ókshe­degi súıel de artyq tuzdyń jınaqtalý­ynan. Negizi adam qanynyń quramy te­ńizdiń ashshy sýynyń quramymen birdeı. Ony Japon ǵalymdary dáleldegen. Iaǵ­nı qanda onsyz da adam aǵzasyna qajet­ti tuz mólsheri bar. Bizdiń kúndelikti azyǵymyzǵa taǵy da tuz qosylady. Onyń artyq mólsheri búırek jáne ter arqyly syrtqa shyǵyp ketýi tıis. Búırek jumysy buzylǵanda tuzdy tolyǵymen syrtqa shyǵara almaıdy. Sóı­tip tuz býyndarǵa jınala bastaıdy. Nege býyndarǵa? Sebebi súıek ózine kerekti kálsı, fosfor syndy ele­ment­terdi býyndar arasyndaǵy shemir­shek arqyly alady. Artyǵy tap sol jerde jınalatynynyń syry osynda. Etti tuzdaǵanda ol keýip, qatty bolyp qalady emes pe? Sol sıaqty shemir­shek te qatyp, kebedi. Sosyn ol qozǵalǵanda syqyrlaı bastaıdy. Bul býynnyń aýrýǵa ushyraǵanynyń alǵash­qy belgisi.

Shemirshek aınalasyndaǵy tuz muz súńgileri sıaqty bolady. Adam oqys qımyldaǵanda, ýqalaǵanda ol synyp, maıdalanyp, shemirshek ústine jaıylady. Osylaı ár qozǵalysta shemirshek jeline beredi. Muny artroz deıdi. Al artrıt ondaǵy jumsaq tinniń qabynýy. Artroz osy artrıtke alyp keledi. Bul aýrýlar shemirshektiń jaǵdaıyna qaraı 4 satyǵa bólinedi. 1-shi jáne 2-shi satysy jeńildeý, ony 2-3 «ýkolmen» emdeýge bolady. Al 3-shi satyda shemirshek jartysyna deıin jelinip, ondaǵy júıke talshyqtary ashylyp ketedi. Osydan bastap býyn tolyq ashylmaı, durys búgilmeı qalady. 4-shi satyda shemirshek tolyǵymen mújilip, jınalǵan tuz súıekterge jetedi. Sosyn súıek qaqsap aýyrady. Aýrý ásirese túnde mazalaıdy. Medısınada ony operasıa arqyly emdeıdi. Muny endoprotez deıdi. Iaǵnı býyndar ortasyna temir qoıady. Odan da tolyq jaqsy bolyp ketkenderdi kórgenim joq. Meniń jańa tásilge bet burýyma osy jaı sebep boldy.

– Eńbekaqyńyzdy bilýge bola ma?

– Bir ýkol 5 myń teńge. Dáriniń de, eńbegimniń de aqysy sonyń ishinde. Sosyn kelýshilerdiń jaǵdaıyna qaraı qan qysymy, búırek aýrýyna qarsy dári-dármek jazyp beremin, ony ózderi úılerinde qabyldaıdy.

– Ýaqyt bólgenińizge rahmet.

Suhbattasqan – R. SAǴATQYZY.