Mo Ian (Qytaı)
Beıne attyń quıryǵyndaı qylmen betimdi ary-beri syıpap ótkendeı bolyp túsimnen oıanyp ketiptim. Kóz aldymda beıne qalyń soqqan qara daýaldaı eńseli kóleńke kólbeń qaǵady. Murynǵa bir túrli tanys ıis kelip, kóńilimdi tolqytyp jiberdi. Kenet uıqydan shoshyp oıandym, artymdaǵy osyzamanǵy dýmandy kórinis birte- birte ǵaıyp bóldi, kún shuǵylasy tógilip, otiz jyldyń aldyndaǵy álgi sarǵaıyp ketken tamǵa shuǵylasyn tógip tur. Tamnyń ústindegi qýraǵan shópter gý-gý etip, qaýyrsyndary kózdiń jaýyn alatyn bir átesh tamnyń ústine shyǵyp alyp óz ánine basýda. Tamnyń aldynda japyraıǵan bıdáı sabany úıindisi tur, bir top mekıen shashylǵan shóptiń arasynan jem izdep júr. Taǵy bir top sıyr tamnyń aldyndaǵy dińgekke baılaýly, bári basyn salbyratyp,kúıis qaıtarýda,bylaı qaraǵanda sıyrlar tereń oıǵa shomǵan syńaıly. Qyńyr-qyısyq aǵash dińgekke sıyr júnderi yǵy-jyǵy jabysyp, tam qabyrǵasy sıyr daıraǵynan kórinbeıdi. Saban úımeginiń aldynda otyrǵan meniń qolymdy sozsam-aq álgi taýyqtarǵa tıip ketkeli, denemdi qozǵap qalsam-aq sıyrlarǵa soǵylyp qalǵaly turmyn.Taýyqtarǵa da,sıyrlarǵa da tiıspedim,basymdy kóterip, súıikti dosyma—mynaý kómirdeı qara,kóńili jabyrqańqy,jambasyna "Z99" degen tańba basylǵan,qos janarynan aıyrylǵan,aıtýǵa qaraǵanda dala ármıasy qosynnan shegingen,qazir kolhozda janyn salyp júrgen,qara kúshtiń ıesi ári kónpistigimen alys-jaqynǵa tanylǵan jasamys qashyrdan kózimdi aıyrmaı otyrmyn.
"Qashyrym ,sen ekensiń-ǵoı!"—saban úımeginen sekirip turyp,onyń jýan moınynan qushaqtaı aldym,kóńilim kóldeı tolqyp,jas monshaqtary onyń jyltyr qara terisinen domalap túsip jatyr.qashyr eki qulaǵyn qaıshylap,kópti kórgen álpetpen:"búıtpe,jigitim,búıtpe.men mundaıdy unatpaımyn. Búıtýdyń qajeti joq. Asyqpaı otyryp,meniń hıkaıamdy tyńda."—dep moınyn tolǵap qoıdy. Tánim beıne qaýyrsynsha jer betinen kóterilip, saban úımeginiń qasyna baryp qondy,qolymdy sozsam-aq álgi áteshterge tıgeli,denemdi qozǵap qalsam-aq sıyrlarǵa soǵylyp qalǵaly tur.
Otyz neshe jyl kórmegen osy kóne dosyma bajaılaı qaradym. Ol áli de sol burynǵy keıpinde eken: anaý abajadaı basy,uly denesi,súırikteı tórt aıaǵy,kókshil tuıaqtary,uıpa-tuıpasy shyqqan quıryǵy,tarys jumylǵan ,ne sepepten ekeni sý qarańǵy bolǵan qos janary bári de sol burynǵysynsha eken. Sóıtip,kóptegen kórinister kóz aldymnan ótip jatty.
Buryn talaı ret onyń quıryq qylynan sýyryp alyp Arhýdyń(Qytaıy qobyz) ishegine istetkende de, ol beıne soqqan tamdaı qybyr etpeı turatyn. Talaı ret onyń taqtaıdaı arqasyna minip alyp kishkene sýretti kitapshalardy kórgenimde ol beıne jaǵada qaırańdap qalǵan kemedeı qybyr etpeıtin. Qanshama ret kórshi aýyldyń qara sıraqtaryna onymen maqtanatynmyn, onyń dańqty tarıhyn qıadan qıystyryp, áskerı polk komandırin mingizip alyp atoılap alda júretin,soǵysta kesek-kesek eńbek sińirgen –deıtinmin, sonda ol beıne tastaı sýyq temirdeı bolyp qyńyq etip dybys shyǵarmaıtyn. Aýyldaǵy úlkenderden onyń ótken kúnderin ásirese onyń qalaı sý qarańǵy bolǵanyn bilgim kelip qansha ret suradym deshi, Biráq buǵan eshkim lám demedi. Qanshama ret onyń uzyn moınynan sıpap túrip: súıikti qashyrym,kózderiń qalaısha kórmeı qalǵan ? zeńbirek oǵynyń jarqyshaǵy zaqym etti me? álde qyzylkóz aýrýy qurtty ma?joq,quzǵyn kelip shoqyp ketti me?-dep suraıtynmyn-- meniń san retki suraǵyma tózimdilik tanytqan ol buǵan qyńq etpeıtin.
"Qazyr saǵan jaýabyn aıtamyn"—dedi qashyr. Ol sóılegende,jup-jumsaq erinderi ebdeısiz qozǵalyp,júgeri sabanyna muqalǵan qardaı appaq tisteri anda-sanda jylt-jylt etedi. Onyń daýysy tym jabyrqaý,beıne qyńyr-qısyq uzyn qubyrdyń ishinen shyqqan syıaqty. Mundaı daýys meni ózine baýrap elitip,qaıran qaldyryp,táńirdyń únin óz qulaǵymen estigendeı bolyp,onyń hıkaıatyn qulaq qoıyp tyńdamaýǵa amalsyz qaldym.
Qashyr bylaı dedi:"Japonda kóz jaıynda mynadaı bir áıgili áńgime bar. Sazshy qyz Chún Chynnyń óń-álpeti basqalar jaǵynan oırandalyp kózi soqyr bolǵan soń,onyń shákirti ári ǵashyǵy Zýo Jý óz kózin ózi shuqyp soqyr etedi. Taǵy bir eski áńgime de bar,ohabys óziniń ákesin oltyryp sheshesin alǵanyn bilgen soń,buǵan qatty ókinip,óz kózin ózi jazym etedi.senderdiń qystaqtaryńdaǵy ma ýynsaı da jańa túsken kelinshegin qyıa álmáı,áskerge barýdan qashqalaqtap kózine ák sýyn tamyzyp qos janaryn jazym etedi.búl dúnıede bir túrdegi soqyr bar ekenin,qútilý,ıelep alý,sulýlyq jáne jazalaý úshin óz erkimen kózin jazym etetinin túsindiredi.árıne,seniń bilgiń keletini meniń kózimniń qalaısha sý qarańǵy bolǵandyǵy...." qashyr oıǵa batyp qaldy,bul onyń hısapsyz azapty ótkenderin esine túsirdi.
Qashyr bylaı dedi:"neshe on jyldyń allynda, men shynynda bir áskerı jylqy edim, janbasyma túsken tańba munyń aıqyn dáleli. Iem kelisti komandır bolatyn,ol elden erek óńdi bolýmen qoımaı,segiz qyrly,bir syrly edi. Ony ejelden bıe ǵashyǵymdaı unatatynmyn. Bir kúni,opa-dalabynyń ısy muryndy jaratyn bir sylqymdy maǵan mingizdi. Men buǵan ishteı bulqan-talqan bolyp,oıym onǵa bólinip,orman arasynan kesip ótkenimde aǵashqa soǵylyp,álgi áıeldi jyǵyp aldym. Komandır qamshymen osyp turyp meni: "Qý soqyr jylqy" dep laǵnattady, sodan tartyp,kózimdi endigári ashpaýǵa bekidim...."
"Ásili sen jalǵannan soqyr bop alǵan ekensiń-ǵóı!"—dedim men saban úımeginiń aldynan ushyp turyp.
"Joǵa,soqyrmyn...."osyny aıtyp qashyr,burylyp shetsiz de sheksiz qarańǵy jolǵa qaraı esh qaırylmastan júrip ketti.
aýdarǵan:
Ákimjan Sabyrbekuly
