Tarıhı oıǵa salatyn bolsa, búgingi Konstıtýsıalyq reformalar júz jyl buryn úzilip qalǵan Alash Arystarynyń Konstıtýsıalyq jobalarynyń jalǵasy. Keshegi telekópirde QR Bas prokýrorynyń asa mańyzdy isi boıynsha bas kómekshisi Qabylsaıat Ábishev óte qyzyq oı aıtty: «Qazaq qoǵamynda júz jyldan beri konstıtýsıalyq ıdeıa kele jatyr. Júz jyl buryn qalyptasqan ıdeıa úzilip, toqtap qalyp, ósip damyp kelejatqan ıdeıa». Prokýror myrza Barlybek Syrttanovtyń «Qazaq eliniń ýstavyn» meńzep tur.

Mysaly, atyshýly 26 bapqa uqsastyqtary bar. Aıtalyq, jıyrma altynshy bapta «árkim» degen sóz qoldanýdy usynsa, Syrttanovtyń konstıtýsıalyq jobasynyń 17 babynda «Adam balasynyń múliktiń barlyq túrine ıe bolýǵa quqy bar» dep «Adam balasy» degen mánge mańyz berilgen. Biraq, ol kezde Alash Arystaryna «jerdi sheteldikterge sataıyn dep jatyr» degen aıyp taqpaǵan, sebebi Bılik pen Ult birligi saqtalǵan edi. Ǵasyr buryn jasalǵan konstıtýsıalyq jobanyń 6-shy babynda «Prezıdent Qazaq elin mınıstrler arqyly basqarady. Mınıstrlerdi Prezıdent ózi tańdaıdy, biraq Ult májilisi daýyspen sheshedi.» delingen. Bul qazirgi 44 baptyń 3 tarmaǵyna uqsaıdy.

Al Syrtanovtyń 7 babynda kórsetilgen «Mınıstrler ózderi basqarǵan jumystarymen Prezıdenttiń hám Ult májilisiniń aldynda esep berip turady» degen oıy búgingi ózgerý ústindegi 64 baptyń 2 tarmaǵyna uqsas.
Jalpy búgingi Konstıtýsıalyq reformalardyń túpki mán maǵynasyn júz jyl buryn tujyrymdap, bylaı kórsetken bolatyn «9 bap. Qazaq jerinde bılik júrgizý zakon shyǵaratyn, oryndaıtyn hám sot bolyp turady. Úsh bılik bir-birine baǵynbaıdy, bassyzdyqqa jol bermeýdiń belgisi bolyp turady».
Alashtyń tarıhı qujattarynda parlamentti jergilikti zems­tvolar saılaıtyny týraly kórsetilgen. Zemstvo qazirgi tilmen aıtqanda jergilikti basqarý. Alashordashylar zemstvony halyq saılaýy kerek dedi. Alash Orda Úkimeti halyqtyń senimine ıe jergilikti ózin-ózi basqarý bıligine súıendi. Álıhan Bókeıhan bylaı jazdy: «zemstvo kez kelgen memlekettiń – kirpishi, ózegi. Óıtkeni zemstvonyń sheshpeıtin máselesi joq, aýrýhana, mektep, temirjol tipti maldy qalaı ustaıdy, sonyń bárin sheshetin zemstvo». Júz jyl buryn jazylǵan osy konstıtýsıalyq tezıster búgingi Konstıtýsıalyq reformanyń «Jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý» bólimimen qabysyp jatyr deýge bolady.

Aqan Bektas