Exclusive.kz L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazıa ulttyq ýnıversıteti «Alash» ǵylymı-zertteý ınstıtýtymen birlesip «Alash ulttyq-terrıtorıalyq avtonomıasy» degen ataýymen belgili Ulttyq-demokratıalyq respýblıkasynyń 100 jyldyǵy arnalǵan maqalalardyń tizbegin usynady.
Ǵylymı-zertteý ınstıtýynyń dırektory Sultan Han Aqquly Alash Respýblıkasynyń 1 ǵasyrlyq mereıtoıy eń joǵarǵy ulttyq deńgeıde toılanýǵa laıyq shynaıy tarıhı qubylys dep esepteıdi. Onyń pikirinshe, Alash Respýblıkasy 1920 jyldyń tamyzynda qurylǵan qazirgi Qazaq eliniń tarıhı, saıası jáne ıdeologıalyq negizi, irgetasy boldy.
«Alash» degenimiz ne?
Qazirgi ǵylymı ádebıette jáne pýblısısıkada qazaqtyń HH ǵasyr basyndaǵy ult-azattyq qozǵalysyn, qozǵalystyń jetekshileri men qaıratkerlerin, ıaǵnı ult zıalylarynyń batysshyl bóligin qysqasha «Alash» qozǵalysy», «Alash zıalylary» ne «qaıratkerleri» dep ataıdy. Toqeterin aıtqanda, HH ǵasyr basyndaǵy ult-azattyq qozǵalysy men onyń qaıratkerlerin shartty túrde "Alash" dep ataıdy. Olaı ataýǵa, birinshiden, ult-azattyq qozǵalysynyń rýhanı ári saıası jetekshisi Álıhan Bókeıhannyń bastamasymen jáne İ Jalpyqazaq quryltaıynyń qaýlysymen qurylǵan qazaqtyń tuńǵysh lıberaldyq-demokratıalyq «Alash» partıasy sebep bolsa, ekinshiden – Ulttyq-demokratıalyq parlamenttik respýblıkasy jáne onyń resmı astanasy bolǵan qala da (1917 jyldyń mamyryna deıin Zarechnaıa Slobodka dep atalǵan, qazirgi Semeı qalasy) – resmı túrde «Alash» dep ataldy.
Alash Orda – resmı jarıalanýy boıynsha Ulttyq-terrıtorıalyq avtonomıa, al is júzindegi Alash ulttyq-demokratıalyq parlamenttik respýblıkasynyń joǵarǵy saıası jáne atqarýshy memlekettik bıligi – Halyq Keńesiniń (úkimetiniń) resmı ataýy.
Alash Orda Halyq Keńesi 25 músheden (komısarynan) jasaqtaldy, onyń quramynan 10 oryn qazaqtyń Dala jáne Túrkistan ólkelerine kóship kelip qonystanǵan ózge halyqtar men ulttardyń ókilderine arnaldy. Ózge halyqtar ókilderinen Alash Ordaǵa komısar bolǵandardyń ishinde Grıgorıı Potanın men Vadım Chaıkındi ataýǵa bolady.
Alash Ordanyń qazaqtan saılanǵan 15 komısarynyń segizi joǵary bilimdi zańger bolsa, bireýiniń quqyq magıstri (Jaqyp Aqbaıuly) degen ǵylymı dárejesi, tórteýi – 1906-1907 jyldary Reseı Memlekettik dýmasynyń İ jáne İİ shaqyrylymdaryna depýtat bolyp saılandy. Alash Ordanyń 4 múshesi (Álıhan Bókeıhan, Baqytkereı Qulmanuly, Mustafa Shoqaı jáne Ahmet Birimjan) 1917 jyldyń naýryz-jeltoqsany aralyǵynda Búkilreseılik Ýaqytsha úkimettiń oblystan oıazǵa deıingi komısarlary qyzmetin atqardy, ekeýi (Á. Bókeıhan, M. Tynyshbaıuly) Ýaqytsha úkimettiń Túrkistandy basqarý jónindegi Tótenshe komıtetiniń (Túrkistan komıteti) múshesi bolyp taǵaıyndaldy.
Ahmet Birimjan (Birimjanov), Aıdarhan Turlybaıuly (Turlybaev) sıaqty, patshalyq Reseıdiń sot júıesinde qyzmet istegen úlken tájirıbesi boldy, Memlekettik Dýmanyń 1906-1907 jyldarǵy eki shaqyrylymyna qatar depýtat bolyp saılandy, Ýaqytsha úkimettiń Qostanaı oıazdyq komısary boldy.
S.-Peterbor ýnıversıteti zań fakúltetiniń taǵy bir túlegi Raıymjan Mársekuly (Mársekov) 1902-1917 jyldary advokat tájirıbesimen aınalysty, 1913-1917 jyldary «Qazaq» gazeti betinde aǵartýshylyq, pýblısısik darynymen tanyldy.
Taǵy bir zańger Jansha Dosmuhameduly (Jıhansha, Jahansha Dosmuhamedov) – az ýaqyt ishinde patshalyq Reseı prokýratýrasynda jaýapty laýazymǵa kóterildi (Tomski gúbernesi prokýrorynyń orynbasary).
Alash Orda komısarlary qaratynda sondaı-aq ekonomıs, shyǵystanýshy, temir jol ınjeneri, áskerı dáriger, agronom, ormantanýshy-ǵalym, matematık jáne t.b. joǵary bilimdi ári tájirıbeli mamandar bar-dy. Otynshy Áljanulynyń ǵana orta arnaıy bilimi (Ombynyń muǵalimder semınarıasy) bolsa da, pedagogıkalyq jáne pýblısısik baı tájirıbe jınap úlgerdi.
Onyń esesine Alash Orda tóraǵasy Álıhan Bókeıhan eki joǵary bilimi, ormantanýshy-ǵalym jáne zańger degen 2 dıplomnyń ıesi bolatyn.
1917 jyldyń qarashasynda Alash Ordanyń bolashaq 15 múshesi túgel Búkilreseılik Quryltaı jınalysyna ókil (delegat) bolyp saılandy.
«Alash Orda» ataýynyń Altyn Orda ımperıasymen úndes bolýy kezdeısoqtyq emes.
«Alash Orda» ataýynyń Shyńǵys han qurǵan Altyn Orda ımperıasymen úndes bolýy kezdeısoqtyq emes. Alash respýblıkasynyń joǵarǵy atqarýshy bıliginiń ataýyna onyń quryltaıshylary ózderiniń túpkilikti maqsatyn, «Alash memleketi» ne «ımperıasy» degen uǵym, mazmun berdi: «Alash» - birikken túrki halyqtarynyń ortaq ataýy, «Orda» - «Memleket» (ne «Imperıa»).
«Alash» degen termınniń ózine toqtalsaq, ol týraly mynany aıtý kerek. Ult-azattyq qozǵalysynyń ıdeıalyq negizin qalaýshy ári saıası jetekshisi Álızhan Bókeıhan 1910 jyly jarıalanǵan «Qazaqtar» atty tarıhı-anyqtamalyq ocherkinde «mıftik tulǵanyń Alash esimi qazaqtardyń jaýǵa shapqandaǵy soǵys urany boldy dep jazdy. «Qazaq» gazetiniń 1913 jylǵy alǵashqy sandarynda (1913, № 7) jarıalanǵan «Qazaqtyń tarıhy» atty tizbekti maqalasynda oǵan keńirek sıpattama berdi: «Shyńǵys han búkil memleketin tórt balasyna bólip bergende, Deshti Qypshaqty, Sibirdiń Kúnbatys jaǵyn, osy kúngi Saraarqany, Edil-Jaıyq ólkesin úlken balasy Joshyǵa berip edi. Ol kúnde Joshy ulysyna qaraǵan alty rýly el bar edi. Sol alty rýdyń hár qaısysyna bólek Shyńǵys alty uran beredi: hár rýǵa ózine bólek tańba, aǵash, qos beredi. Sol kúnde búkil Joshy ulysynyń urany «Alash» bolypty. Joshy ulysynda alty rý bolǵandyqtan «Alty Alash» bolady. «Alash» degen sózdiń luǵat maǵynasy: «otan kisi» («otechestvennık». T.B.) degen sóz bolady... Sol kúnde Joshy hanǵa «Alash» dep laqap qoıyldy. «Alashy – alashtyń basshysy» («golova otechestva». T.B.) maǵynasynda bolady».
1905-1917 jyldary «Alash» esimi qazaqtyń ulttyq qaıta órleý ıdeıasy, ulttyq jańa mádenıet pen jańa ultty qalyptastyrýdyń baǵdarlamasy, ulttyq memleketti qaıta qalpyna keltirý jolyndaǵy kúrestiń urany jáne týy boldy.
«Alashtyń» ıdeıalyq kúshin ańǵartqan bir ǵana tarıhı mysal keltirse jetkilikti. 1917 jyldyń qarasha aıyndaǵy Búkilreseılik quryltaı jınalysy ókilderin saılaýda «Alash» partıasy Qazaq ólkesinde daýysqa túsken barlyq partıany, onyń ishinde «Úsh júz» jáne Reseı sosıal-demokratıalyq jumysshy (bólshevıkter men menshevıkter) partıalaryn oısyrata jeńip, qazaqqa bólingen barlyq 43 depýattyq mandatty jeńip aldy. Jalpy «Alash» partıasy «Qazan búligi» qarsańynda Reseıde bolǵan 50-ge jýyq partıanyń ishinen alǵan daýystarymen 8 orynda turdy.
Sondaı-aq 1917 jyldyń qarashasyndaǵy bul saılaý qazaq halqynyń ult bolyp qalyptasqanyn anyq ańǵartty.
«Alash» zıalylarynyń pikirinshe, Batys Eýropadan ekonomıka men mádenıeti jaǵynan artta qalsa da, qýatty orys ımperıasyna toıtarys berý, qarýly kóterilis arqyly táýelsizdik alý múmkin emes. Oǵan qosa Kenesary han bastaǵan kóterilistiń qaıǵyly jeńilisi kórsetip bergendeı, Alash qaıratkerleri qarýly kóterilisti qalyń buqara qoldaı qoımaıdy dep bildi.
Olardyń kámil seniminshe, qarýly kóterilis emes, qazirgi zamanǵy saıası kúres joly uzaq bolsa da, eń durys ádim-amal. Mine osy oımen Álıhan Bókeıhan bastaǵan batysshyl «Alash» zıalylary, mysalǵa, otarshyl ımperıanyń Konstıtýsıalyq-demokratıa partıasy (KDP) syndy eń ilgerishil kúshterimen birikti. KDP-nyń jarǵylyq maqsat-mindetteri qazaq halqynyń muń-múddesimen 1917 jyldyń jazyna deıin ushtasyp keldi.
Qazaq halqyn ulttyq ózin ózin basqarý quqyna, aqyr aıaǵynda ulttyq táýelsizdikke jetkize alatyn anyq jol, - dep túsindi «Alash» qaıratkerleri, - ol otarshyl ımperıanyń ózin túpkilikti reformalaý, ıaǵnı Reseıdi patshalyqtan (samoderjavıeden) federatıvtik parlamenttik demokratıalyq respýblıkaǵa aınaldyrý bolyp tabylady.
Birqatar úzeńgilesimen birge 1905-1917 jyldary KDP-nyń múshesi (1912 jyldan Ortalyq komıtetiniń múshesi) bolyp, reseılik qupıa mason uıymynyń qataryna kirgen (1908-1917 jj.) Álıhan Bókeıhan otarshyl ımperıanyń barlyq ilgerishil tobyn biriktirip, olardyń kúshin patshalyq bılikti qulatýǵa jumyldyrýǵa atsalysty.
Samoderjavıeni qulatqan 1917 jylǵy Aqpan tóńkerisineniń izinshe Álıhan men onyń úzeńgilesteri KDP men mason uıymy qatarynan shyǵyp, qazaqtyń tuńǵysh «Alash» ulttyq lıberaldyq-demokratıalyq partıasyn qurdy.
Shyńǵys hannyń tikeleı urpaǵy, tóre Álıhan Bókeıhan men izbasarlary memlekettik bıliktiń handyq ınstıtýty bıleıtin memlekettiń zamany ótken, keleshegi joq dep eseptedi. Sol sebepti olar mynadaı strategıalyq maqsat-mindetterdi sheshýge umtyldy. Maqsat-mindetterdiń bir bóligi 1905 jylǵy «Qarqaraly quzyrhatynda» («petısıasynda») oıyp kórsetilgen-di.
Quzyrhattyń 4-babynda «qazaqtyń qonystanyp otyrǵan jerin onyń menshigi» dep moıyndatýǵa umtylý kerektigi aıtyldy. Sebebi, dep sanady «Alash» qaıratkerleri, jersiz memleket bolmaıdy.
«Qarqaraly quzyrhatynyń» ekinshi babynda onyń avtorlary qazaq balasy oqıtyn barlyq bastaýysh mektepte ana tili men jazýyn engizýdi, jergilikti bılik pen sottyń isqaǵazdaryn qazaq tilinde júrgizýdi talap etti.
Petısıanyń úshinshi babyna sáıkes, «qazaq halqynyń qazirgi kezdegi muń-múddesin anyqtaý úshin qazaq tilinde gazet basyp shyǵarý, ol úshin gazet shyǵarý pen baspahana ashýǵa ruqsat berý tártibin joıyp, gazet basylatyny týraly habarlaý tártibin ornatý qajet».
«Alash» qozǵalysynyń túpkilikti maqsatynyń biri – qazaqtyń Dala jáne Túrkistan ólkelerine sol kezde «zemstvo», ıaǵnı jergilikti ózin ózi basqarý júıesin engizý boldy. Jergilikti basqarý júıesi salyq pen «qazaq kapıtaly» degen qarajatty mektep (bastaýysh, orta jáne joǵarǵy), aýrýhana, jol, kópir jáne t.b. mańyzdy áleýmettik-mádenı nysandar salýǵa, ıaǵnı jergilikti ınfraqurylymdy damytýǵa jumsaýǵa múmkindik alady.
«Alash» qaıratkerleri zemstvony jergilikti basqarý bıligi úshin ǵana emes, keleshek ulttyq memleketke qajetti el basqarýshy mamandardy tárbıeleıtin mektep retinde qarastyrdy.
«Alash» kósemderi Dala jáne Túrkistan ólkelerine «zemstvo» engizý arqyly qazirgi qazaq memleketin onyń berik irgetasy bolyp tabylatyn jergilikti basqarý júıesi men jergilikti ınfraqurylymdy qalyptastyryp damytý arqyly zamanaýı memleket turǵyzýdy kózdedi.
Qazaqty áskerı qyzmetten bosatqan 1834 jylǵy zańdy joıyp, qazaqqa qyzmet etýdi mindetteý - «Alash» qozǵalysynyń kóregen strategıasynyń taǵy biri bolatyn.
«Alash» zıalylary zań júzinde qazaqtan derbes ulttyq áskerı basqarmasy bar atty ásker jasaqtaý maqsatyna sonaý otarshyl patshalyq dáýirde-aq umtyldy. Ulttyq atty ásker qurý úshin olar, mysalǵa, bashqurttardyń, sondaı-aq kazaktardyń atty áskeriniń tájirıbesi men kómegin paıdalanýǵa joq emes edi. Onyń ústine Alash qaıratkerleri Dala jáne Túrkistan ólkelerindegi Reseıdiń otarlaý saıasatynyń tiregi ári shoqpary bolǵan kazaktarmen odaqtasýdy da oılastardy.
Qazaqtyń eń alǵashqy atty ásker bólimderin (Alash armıasynyń polkterin) Alash respýblıkasy qurylǵannan keıin ǵana, Alash Orda Halyq keńesi mindetine kirisken 1918 jyldyń jazynda ǵana jasaqtap, 1918-1920 jyldary kazak áskerlerimen birlesip Qyzyl armıaǵa qarsy keskilesken shaıqas júrgizdi.
Erekshe nazar aýdaratyn mańyzdy másele: «Alash» zıalylary qarýly kúresten bas tartyp, qazaqtyń qazirgi tilin, ádebıetin jalpy mádenıetin qalyptastyryp, mádenı qaıta órleý ıdeıasyn usyný arqyly halqynan qazirgi qazaq ultyn tárbıelep ósirdi. 1917 jylǵa qaraı búkil qazaq jurty ózin bir ata Alashtyń urpaǵymyn dep sezindi.
Tarıhqa úńilsek, qazaqtyń qazirgi zamanǵy tuńǵysh prozalyq, poezıalyq, dramatýrgıalyq shyǵarmalary - romandar (M. Dýlattyń «Baqytsyz Jamal», S. Toraıǵyrulynyń «Qamar sulý», S. Kóbeıulynyń «Qalyń mal» jáne t.t.), áńgimeler, poemalar, pesalar, óleń jınaqtary, mysaldar, aýyz ádebıetiniń úzdik úlgileri jáne t.b., alǵashqy merzimdi basylymdar - gazetter («Serke», «Qazaq gazeti», «Qazaqstan», «Qazaq», Saryarqa»), jýrnaldar («Aıqap», «Abaı»), sondaı-aq ulttyq zaıyrly mektepke arnalǵan oqýlyqtar, oqý quraldary, hrestomatıalar, kórkem ádebıet 1917 jylǵy deıin paıda boldy. Onyń ishinde uly aqyn Abaı óleńderi men aýdarmalarynyń, M. Dýlattyń «Oıan, qazaq!», A. Baıtursynulynyń «40 mysal», «Masa» jınaqtary jáne t.b. bolatyn.
Demek, qazaqtyń qazirgi mádenıeti 1917 jylǵy Aqpan tóńkerisine deıin qalyptasyp úlgerdi. Keıinirek, keńes dáýirindegi 1960-80 jyldarda Batystyń qazaq tarıhyn zertteýshi ortalyqtary «Alash» qaıratkerleriniń HİH ǵasyrdyń sońy – HH ǵasyr basyndaǵy is-áreketine «mádenı renesans jasady» degen baǵa berdi.
Shynynda da «Alash»» qozǵalysynyń jetekshileri halqyna jańa baǵyt-baǵdar, jańa ulttyq qundylyq, úlgi-ónege, jańa HH ǵasyrdyń talaptaryna saı jańa maqsat pen mindet qoıyp, qalyń buqarynyń ulttyq sana-sezimin, ar-namysyn oıata aldy. Nátıjesinde 1917 jyldyń 5-13 (qazirgi kúntizbe boıynsha 18-26) jeltoqsanynda Orynborda bolyp ótken İİİ Jalpyqazaq quryltaıy (is júzinde; İ jáne İİ Jalpyqazaq sıezderi taǵy da sol Orynborda 1917 jyldyń 2-7 sáýir jáne 21-26 shildesinde bolyp ótti. – S.A.) Alash ulttyq-terrıtorıalyq avtonomıasyn quryp, onyń joǵarǵy memlekettik atqarýshy bıligin – Alash Orda Halyq Keńesin (úkimetin) jasaqtady.
1917 jyldyń 13 (26) jeltoqsany – qazaq halqynyń jańa tarıhı kezeńiniń bastaýy, tarıhı betburys kúni bolyp tabylady. Bul kún qazaqtyń ulttyq memlekettiginiń qaıta jańǵyrǵan, jańa úlgidegi Qazaq memleketiniń qurylǵan kúni bolatyn.
İİİ Jalpyqazaq quryltaıy shynaıy demokratıalyq negizde – 4 balama úmitkerdiń daýysqa túsýimen – Alash Orda tóraǵasyn (prezıdentin) saılady. Nátıjesinde basqa 3 úmitkerden áldeqaıda basym daýys alǵan búkil Alty Alashtyń kósemi bolyp tanylǵan Álıhan Bókeıhan Alash Orda tóraǵasy (prezıdenti) bolyp saılandy.
Alash Respýblıkasynyń qurylýynan 7 jyl buryn, 1910 jyly S.-Peterborda basylyp shyqqan «Qazaqtar» atty tarıhı-anyqtamalyq ocherkinde Álıhan Bókeıhan qazaqtyń ejelgi jáne qazaqtar basym turatyn kóne jeri retinde 9 oblys, 1 gúberne (Astrahan. – S.A.) jáne Altaı óńiriniń birneshe bolysyn tizip jazdy. Alash ulttyq-demokratıalyq respýblıkasy qurylǵan 1917 jyldyń jeltoqsanynda osy 9 oblys 1 gúberne jáne Altaıdyń birneshe bolysyn «Alash terıtorıasy» dep jarıalady.
«Pishini shar sıaqty terıtorıany alyp jatqan Alash avtonomıasy... 10 mıllıon halqy bar iri saıası birlik bolyp tabylady».
1918-1920 jyldardyń barysynda ózin ózi «búkilreseılik úkimet» dep jarıalaǵan qurylymdarmen (Sibir avtonomıasy, Komých, Ýfa dırektorıasy, Kolchak úkimeti jáne Keńes úkimeti) aradaǵy kelissózderinde Alash Orda tóraǵasy Álıhan Bókeıhan tabandy túrde: «Pishini shar sıaqty terıtorıany alyp jatqan Alash avtonomıasy... 10 mıllıon halqy bar iri saıası birlik bolyp tabylady», - dep qorǵap keldi.
Alashordashylar syrtqy pishini «shar sıaqty» Alash jeriniń tutastyǵyn 1930 jylǵa deıin ǵana saqtap kelip, 1925 jyldan beri qaraı ony bólshekteý bastaldy (№№ 1-3 fotosýretti qarańyz.). Atap aıtqanda, 1925 jylǵa deıin Keńestik Qazaqstannyń astanasy bolyp kelgen Orynbor qalasymen birge dál solaı atalatyn oblys sol jyly Reseı (RSFSR) quramyna berilse, Tashkent qalasy men onyń tóńiregindegi birqatar aýdan – Iosıf Stalınniń menmenshil sheshimimen jáne Túrkistan AKSR-nyń aqyrǵy tóraǵasy Turar Rysqululynyń qolymen Ózbek KSR-ne berildi. Dál sol kezde ózbek úkimeti Samarqand qalasyn astana dep qaýly shyǵaryp úlgergen-di.
1930 jylǵa deıin Qazaq (Qyrǵyz) KSR-nyń quramynda bolǵan Qaraqalpaq avtonomıalyq oblysy aldymen RSFSR-dyń quramyna berilip, 1936 jyly taǵy da sol Ózbek KSR-ne berildi.
Qazaqstan shekarasyn osylaısha óz bilgeninshe keskilep-bólshekteýine qaramastan, qazirgi táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasy – Alash Respýblıkasynyń basshylary, alashordashylar qorǵap qalǵan jerdiń denin ıelenip otyr (№ 4 fotosýretti qarańyz.).
№ 1 fotosýret. Profesor G.N. Cherdansevtiń «Jappardyń Qazaqstan týraly áńgimesi» atty kitabyndaǵy 1927 jyldaǵy Qazaqstan kartasy (Máskeý, 1927 j.)
№ 2 fotosýret. 1920-1929 jyldardaǵy Qazaqstan jeriniń kartasy.
№ 3 fotosýret. Qazaqstannan 1924, 1925 jáne 1929 jyldary Reseıge (RSFSR ) berilgen jerlerdiń kartasy.
1917 jyldyń jeltoqsanynan 1920 jyldyń qyrkúıegine deıingi aralyqta Alash qalasy – Alash Respýblıkasynyń saıası-ákimshilik ortalyǵy, astanasy bolyp, Alash Orda Halyq keńesi ornalasty.
Tarıh turǵysynda da, zań júzinde de búgingi Qazaqstannyń tuńǵysh astanasy Alash qalasy (burynǵy Zarechnaıa Slobodka, búgingi Semeı. – S.A.) bolyp tabylady. Oǵan tarıhı dálel: İİİ Jalpyqazaq quryltaıynyń qaýlysyna sáıkes, 1917 jyldyń jeltoqsanynan 1920 jyldyń qyrkúıegine deıingi aralyqta Alash qalasy – Alash Respýblıkasynyń saıası-ákimshilik ortalyǵy, astanasy bolyp, qalada onyń joǵarǵy saıası jáne atqarýshy memlekettik bıligi – Alash Orda Halyq keńesi ornalasty.
«Alash» partıasynyń jarǵysy men 1910-1911 jyldary Barlybek Syrttanuly (Syrtanov) jazyp qaldyrǵan Alash konstıtýsıasynyń jobasyna sáıkes, Alash Respýblıkasy - prezıdent basqaratyn jáne jergilikti ózin ózi basqarý júıesi (zemstvosy) damyǵan parlamenttik ýnıtarlyq (birtutas) zaıyrly memleket bolyp dúnıege keldi. Alash konstıtýsıasyn Quryltaı jınalysynda (ulttyq májiliste) qabyldaý kózdeldi.
Alash Respýblıkasynyń jáne Álıhan Bókeıhan bastaǵan Alash qaıratkerleriniń óshpes tarıhı róli men mısıasy – Qazaq handyǵynyń 1847 jyly birjola ydyrap, tarıh sahnasynan ketýinen 70 jyl ótkende, onyń úıindisi ústinen qazaqtyń jańa úlgidegi zamanaýı ulttyq memleketin kóterdi. Alash Respýblıkasy qurylǵan 1917 jyldyń 13 jeltoqsanynda tolyq táýelsizdiktiń myzǵymas irgetasy qalandy.
«Qazaqtar qaısaq jáne qara-qyrǵyz bolyp bólinedi, biraq «Alash» ataýy olardy bir ultqa biriktiredi.
Alash Respýblıkasy bir qazaqtyń emes, qazaq pen qyrǵyzdyń birtutas memleketi bolyp quryldy. Mysalǵa, N.Ch. degen avtor Orynbor kazak áskeriniń «Orenbýrgskiı kazachiı vѣstnık» gazetinde (10.01.1918 g., № 7.) jarıalanǵan «Avtonomiıa Kazakystana» atty maqalasynda bylaı dep jazdy: «Qazaqtar qaısaq jáne qara-qyrǵyz bolyp bólinedi, biraq «Alash» ataýy olardy bir ultqa biriktiredi (bizdiń «Qasıetti Rýs» sıaqty). Bul sóz sondaı-aq búkil qazaqty jaýdan qorǵaýǵa shaqyratyn qasıetti úndeý bolyp tabylady».
Qazaqtyń tek ózimen ǵana shekteletin tar túsinik retinde «Qazaqstan» ataýynda, qazaqtardyń óz kózqarasy boıynsha, árqashanda tar ultshyldyq pen shovınızmniń boıaýy bar».
«Alash» - «Qazaqstan» degenmen salystyrǵanda qazaqtardyń ózimen qatar, oǵan týys qara-qyrǵyzdy da qamtıtyn áldeqaıda keń túsinik, - dep jazdy Mustafa Shoqaı Qazaq KSR-nyń quryltaı jınalysy ótip jatqan 1920 jyldyń qazan aıynda grýzınderdiń «Volnyı gores» atty orys tildi gazetine jarıalanǵan (Tıflıs, 11.10.1920 g., № 57.) «Kırgızskaıa (Kazahskaıa. – S.A.) Sovetskaıa Respýblıka» atty maqalasynda, - Qazaqtyń tek ózimen ǵana shekteletin tar túsinik retinde «Qazaqstan» ataýynda, qazaqtardyń óz kózqarasy boıynsha, árqashanda tar ultshyldyq pen shovınızmniń boıaýy bar».
«Osy májiliste biz Keńes ókimetine qarsy birlesip kúresý jáne birikken Bashqurt-Qazaq memleketin qurý týraly kelistik».
Oǵan qosa Alash pen Bashqurtstan jetekshileri birikken Qazaq-Bashqurt memleketin qurý týraly ýaǵdalasty. Ol týraly Alash Ordanyń burynǵy tóraǵasy (prezıdenti) Álıhan Bókeıhan OGPÝ-NKVD tergeýshisine 1937 jyldyń 6 tamyzynda bergen jaýabynda bylaı dep málimdedi: «1918 jyldyń qyrkúıeginde Ýfada Alash Orda men Valıdov bastaǵan Bashkurt ukimetiniń ókilderi arasynda májilis boldy... Osy májiliste biz Keńes ókimetine qarsy birlesip kúresý jáne birikken Bashqurt-Qazaq memleketin qurý týraly kelistik...
Mundaı sheshimge kelýge tómengideı oı túrtki boldy:
Birinshiden, Keńes ókimetine qarsy bizdiń qarýly kúshterimizdi biriktirýdiń asa qajettigi. Kúsh biriktirýdi biz Qyzyl armıaǵa qarsy tura alatyn shynaıy múmkindik dep qarastyrdyq. Oǵan qosa biz patshalyq Reseı tusynda qazaqtardyń áskerı qyzmet atqarmaǵanyn jaǵdaıyn eskerdik, al bashqurttar qyzmetti eti. Demek bizdiń jasaqtarymyz bashqurttarmen birikse, olardyń soǵysý qabyleti arta túspek.
Ekinshiden, jerimizdiń kórshi bolýy jáne Bashqurstanda bashqurttanyp ketken qazaqtardyń (!) kóp turatyny.
Úshinshiden, Qazaqstan men Bashqurstan ekonomıkalaryn ushtastyrýdyń tıimdiligi. Bashqurt rýdasy, ormany jáne qazaqtyń astyǵy, maly jáne munaıy.
Mine osy jaıttardy eskere kele biz biriksek, áskerı turǵysynan da, ekonomıka jaǵynan da qýatty memleket qura alamyz dep eseptedik» (SA FSB Rossıı: D. R-34862. L. 30-31.).
«Orystardyń bizge pantúrkızm degen aıdar taǵýyna túrtki bolatyn ataýlardan aýlaq bolǵan durys».
Álıhan Bókeıhan bul jaýabynda Keńes ókimetine belgili tarıhı faktini tolyqtyrǵanymen, barlyq aqıqatty jaıyp aǵynan jarylǵan joq. 1918 jyldyń qyrkúıeginde Ýfada bolǵan «memlekettik májilisten» tys ótken bul basqosý barysynda «Ońtústik-shyǵys musylman oblystarynyń federasıasyn qurý» máselesin talqylaǵan tek Alash pen Bashqurt jetekshileri ǵana emes-ti. Májiliske Tatarstan men Túrkistan muhtarıatynyń ókilderi de boldy. «Bolashaq memlekettiń ataýy týraly sóz bolǵanda, - dep jazdy Ahmet Zákı Ýálıdov alǵash ret Túrkıada Zákı Ýálıdı Toǵan degen esimimen basylyp shyqqan esteliginde, - Aqshora (Iýsýf nemese Júsip. - S.A.) ony «Shyǵys túrkilerdiń federasıasy» dep ataýǵa keńes berdi. Álıhan (Bókeıhan. – S.A.) óz tarapynan túzetýin usyndy: engizdi: - orystardyń bizge pantúrkızm degen aıdar taǵýyna túrtki bolatyn ataýlardan aýlaq bolǵan durys. Keleshekte mundaı ataý ábden-aq laıyq bolar, al ázirshe «Shyǵys Reseıdiń musylman federasıasy» ataýymen shektelý kerek».
Ahmet Zákı Ýálıdıdiń bul sózin Reseıdiń Memlekettik muraǵaty qoryndaǵy Alash Orda qujattarynda saqtalǵan keleshek túrki-musylman federasıasy kartasynyń qoldan syzylǵan nobaıy tolyǵymen rastaıdy (№ 4 fotosýret).
№ 4 fotosýret.
Demek, tarydaı shashylyp, túrli tarıhı qubylystyń saldarynan Reseı ımperıasynyń otarlyǵyna tap bolǵan túrki halyqtaryn (qazaq, qyrǵyz, qaraqalpaq, tatar, bashqurt jáne t.b.) biriktirip, birikken Túrki memleketin, Turan ımperıasyn qaıta qurý Alash ıdeıasynyń, Alash respýblıkasynyń kózdegen túpkilikti maqsaty bolyp shyǵady. Keıin kele bul maqsatty Mustafa Shoqaı Fransıada emıgrasıada júrip «Uly Túrkistan» ıdeıasy retinde nasıhattady. «Alash» qozǵalysy men Alash Respýblıkasy basshylarynyń osyndaı maqsat-múddegi kózdegenin basqa da tarıhı jádigerler rastaıdy.
Mysalǵa, keńes tarıhynda (mıfologıasynda) «Qoqand avtonomıasy» dep atalyp kelgen, is júzinde Túrkistan muhtarıaty dep atalǵan memleketti qurý týraly bastama men sheshim Qoqandta emes, Búkilreseılik Ýaqytsha úkimettiń Torǵaı oblysyndaǵy komısary Álıhan Bókeıhannyń Orynbordaǵy keńsesinde qabyldanypty. Ol týraly joǵaryda atalǵan Z.Ý. Toǵan orys tiline aýdarylyp 1994 jyly Ýfada basylyp shyqqan esteliginde jazady. Burynǵy bashqurt kósemi Álıhan Bókeıhannyń Orynboryndaǵy keńsesinde 1917 jylǵy qazan aıynyń sońy – qarashanyń basyndaǵy osy tikeleı májiliske qatysypty. «Azattyq qozǵalysy Túrkistanda kúsheımese, ol ne Qazaqstanda, ne Bashqurstanda keń etek jaımaıdy» degen ortaq uıǵarymǵa kelgen sol májiliske Ahmet Baıtursynuly, Jansha Dosmuhametuly, Mirjaqyp Dýlat jáne t.b. Alash qaıratkerleri de qatysqan.
Estelik avtorynyń málimdeýinshe, birneshe kún qyzý jalǵasqan basqosýdyń izinshe M. Shoqaı, A.Z. Ýálıdovtyń ózi, M. Tynyshbaıuly jáne t.b. qazaq qaıratkerleri Tashkentke attanady, ol qaladan soń atbasyn Qoqandqa burady da, 1917 jylǵy qarashanyń sońynda IV Tótenshe Jalpymusylman quryltaıynda Túrkistan muhtarıaty qurylǵandy jarıalanady...
Qurýyna muryndyq bolǵan jáne basshylyǵyna negizinen M. Tynyshbaıuly, M. Shoqaı, Á. Aqaıuly syndy kórnekti Alash qaıratkerleri saılanǵan Túrkistan muhtarıaty, óziniń quryltaıshylarynyń túpkilikti maqsaty boıynsha, birikken Alash memleketiniń quramdas bóligine aınalyýǵa tıis edi. M. Tynyshbaıuly men M. Shoqaıdyń, biri Túrkistan muhtarıatynyń premer-mınıstri, ekinshisi onyń syrtqy ister mınıstri bolyp turýyna qaramastan, 1917 jyldyń jeltoqsan aıynda Alash Orda Halyq keńesiniń múshesi bolyp saılanýy sonyń birden bir dáleli bolatyn. Iaǵnı M. Tynyshbaıuly men M. Shoqaı – qatarynan Túrkistan muhtarıaty jáne Alash Orda úkimetterine múshe bolyp saılandy.
1920 jyldyń 26 tamyzynda Alash Respýblıkasy, Keńes ókimetiniń senarıimen, Qazaq (ol kezde Qyrǵyz. - S.A.) Avtonomıalyq Keńestik Sosıalısik Respýblıkasy bolyp ózgertildi. 1920 jyldyń qyrkúıeginde Orynbor qalasy Qazaq-Qyrǵyz AKSR-dyń astanasy bolyp jarıalandy.
Alash Respýblıkasynyń tarıhı mısıasy. Keńestik jáne avtonomıalyq bolsa da Qazaq respýblıkasynyń ómir súrýi 1924 jyly Keńes ókimetin Orta Azıada jasandy bolsa da basqa ulttyq respýblıkalar qurýǵa májbúr etti. Mysalǵa, burynǵy Buqara jáne Hıýa ámirlikterinen jáne burynǵy Túrkistan AKSR-nyń bir bóliginen Ózbek KSR, Túrkimen jáne Tájik AKSR quryldy, Qazaq AKSR-nyń quramyndaǵy qyrǵyz ben qaraqalpaqtyń derbes avtonomıalyq oblystar paıda boldy.
Mine Alash Respýblıkasynyń Orta Azıadaǵy qazirgi ulttyq memleketteri aldyndaǵy áli de moıyndalmaǵan, laıyqty baǵasyn almaǵan tarıhı, saıası mańyzy men mısıasy osyndaı bolatyn.
Basqa ulttyq respýblıkalardy qurǵan Keńes ókimetiniń kózdegeni – atalǵan ulttardy Qazaq respýblıkasynyń yqpalynan alyp shyǵý, ózge ulttardy respýblıka-respýblıkaǵa bólip álsiretý, sóıtip Qazaqstannyń yqpalyn birjola joıý bolatyn.
Keńes ókimetiniń 1925 jyly Orynbor oblysyn Qazaq AKSR quramynan bólip RSFSR-ǵa qosýynyń astarynda da Tatarstan men Bashqurstandy terıtorıalyq jaǵynan Qazaqstannan ajyratý pıǵyly jatty (№ 4 fotosýretti qara. – S.A.). Onyń eń basty syry: Keńes ókimeti Uly Túrkistannyń qaıta tirilýinen patshalyq Reseıden beter seskendi.
