Asyly Osmanova, Sholpan Ahmetqyzy, Aıman Baısalova. Shymkent. 1992 j.
«Ahmet Baıtursynuly – qazaq halqynyń ar-ojdany»
Nursultan Nazarbaev.
3 aı buryn Qamshy.kz «Memleket qaraýynsyz qalǵan memlekettiń kórnekti qaıratkeriniń úıi» atty maqala jarıalaǵany oqyrmannyń oıynda bolar. Maqalada Almatydaǵy Baıtursynuly mýzeı-úıiniń memleket qaraýynsyz «jetimniń kúıin keshken» ahýaly jazylǵan bolatyn. Óz kezeginde maqala Imanǵalı Nurǵalıulynyń nazaryn aýdarǵan-dy. Sol ýaqytta Úkimet basshylyǵynda qyzmet etken I.N.Tasmaǵambetov arnaıy at basyn buryp, bul ózekti taqyryp jóninde: «...Bul másele rasynda da óte úlken másele, bul Murajaıǵa memlekettik statýs bermeı másele sheshilmeıdi. Máseleniń bárin durys kóterip otyrsyzdar, memlekettik statýs bolatyn bolsa sharýalar ary qaraı júrip ketedi. Kerek bolatyn bolsa Reseıge ekspedısıa jiberýge de yqpal etedi» degen edi.
Araǵa 3 kún salyp Úkimet apparaty men Mádenıet jáne sport mınıstrligi Ahmet Baıtursynuly murasymen tikeleı aınalysýshylardy, ári týys urpaqtaryn Astanaǵa shaqyryp úkimettik jıyn ótkizgen bolatyn. Onda: «Alashtyń 100 jyldyǵyna durystap daıyndalýymyz kerek. Qazir eń bastysy, jaqsy jospar qurýymyz qajet. Oǵan bir-eki aptadaı ýaqyt alyp, durys jospar quryp, ony Elbasymen kelisip, ýaqytyn belgilegen jón. Alashtyń 100 jyldyǵy sol zamanmen qalyp qoımaı, búgingi táýelsiz memleketpen baılanystyrý oryndy bolady. Alash zıalylarynyń armany, onyń oryndalǵany, táýelsiz el bolǵanymyz, osynyń barlyǵy ulttyq, tarıhı sanany kóteretin jaqsy dúnıe bolýy kerek» degen edi sol kezdegi vıse-premer Imanǵalı Tasmaǵambetov.
Álbette, úkimettiń osyndaı qamqorlyǵynan keıin ult maqtanyshyna aınalǵan Ahmet Baıtursynuly mýzeı-úıiniń «batpandaı aýyrlyǵy jeńildep, sharýasy dóńgelenip» ketýge tıis-aq edi. Ókinishtisi, olaı bolmaı tur... Osydan birneshe jyl buryn mýzeıdi qaramaǵyna alǵan Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy qoǵamdyq qorǵa ıelik etip otyrǵan Serik Samyratuly Baıtursynov «mýzeıdi memleketke ótkizýge (syıǵa tartýǵa) nemese jartylaı quq berýge (uzaq merzimdi tegin jalǵa berý), jalpy alǵanda mýzeıdiń memleketten qamqorlyq kórip, urpaq qajetine jaratýǵa asa yqylasty bolmaı otyrǵandyǵy» kópshilikke málim bolǵan. Bul týraly «Qamshy» portalynyń tilshisine mýzeıdiń dırektory Raıhan Imahanbet óz suhbatynda aıtqan edi. Serik Baıtursynov memlekettik mekemelermen arada qujattardyń resemdelýine qajetti «mekeme móri men óz tarapynan beriletin senimhat» sıaqty resmı qujattardy «mýzeıdiń shyraqshysyna» aınalǵan, shırek ǵasyryn Ahań murasyn zerttep-zerdeleýge arnaǵan Raıhan Imahanbetke bermeı otyr. Al, Serik Samyratuly mýzeıdiń ózekti máselesin kótergen ári ony sheshýge naqty usynystar jasap otyrǵan úkimettik uıymdarmen mámile jasaý túgili, mýzeıge tipti bas suqpaı qoıǵanyna eki aıdan asypty. I.Tasmaǵambetovtiń resmı saparynyń aldynda «bir qujattarǵa kerek bolyp tur» dep alǵan qordyń mórin áli qaıtarmapty da.
Úkimet kómek kórsetýge peıildi bolyp otyrǵanda, Alash Arysy Ahmet Baıtursynulynyń 145 jyldyq mereıtoıyn el qatarly ulyqtaýdyń ıgi sharalaryn respýblıkalyq deńgeıdi atqarýdy óz mindeti sanaıtyn mýzeı dırektory Raıhan Sahybekqyzy Serik Samyratulynyń bul isine tipti túsine almaı dal bolyp otyr. Ahmet Baıtursynulynyń týǵan jıeni Aıman Baısalova da renjýli ekenin jasyra almady.., jyldar boıy ata murasynyń úkimettiń nazarynan tys qalýǵa sebepshi bolyp otyrǵan óz týysyna «ókpesi qara qazandaı».
Ia, 1998 jyldan murajaıdy qoǵamdyq qorǵa qaratyp alǵan Baıtursynov Serik Samyratuly «tóraǵalyq etip otyr» deý aty ǵana, tek qujatty qushaqtaǵyna bolmasa... Ahmet Baıtursynulyna qatysty jasalyp jatqan mýzeıdiń bir de bir sharalaryna qolǵabys etý bylaı tursyn, keshegi Alash arystaryna arnalyp bergen asqa da kelmegenin kózimiz kórdi. Oǵan osy joldardy jazyp otyrǵan men jáne ózim qyzmet otyrǵan Qamshy saıtynyń ujymy kýá!
Samyrat Baıtursynov – Baıtursyn Shoshaqulynyń kenje balasy Máshen qajydan týǵan. Máshen – Sholpan Ahmetqyzynyń týǵan ákesi. Iaǵnı, Sholpan men Samyrat bir ákeniń balalary. Osy Sholpannan týǵan Aıman Baısalova – Ahmet Baıtursynulynyń jıeni. Ahmet pen Badrısafa baýyryna salyp ósirgen Sholpan apanyń tórt balasynan bireýi.
Ahańnyń jary Badrısafa ózi qalap Sholpandy 3 jasynan baýyryna salyp asyraǵan. Sholpan Ahmetqyzy 10-12 jastar shamasynda anasy Badrısafamen birge Tomskide aıdaýda bolǵan. Aıdaýǵa jiberilgenderdiń kámeletke tolmaǵan balalaryna keshirim berilip, Sholpan orys jerinen elge qaıtady. Osy tusta ol ózin 3 jasqa úlkeıtip, jastaıynan eńbekke aralasyp ómirbaqı esepshilik qyzmet atqarǵan. Sholpan Ahmetqyzy sol zamannyń surqıa saıasatynyń saldarynan kúnkóris qamymen 16 jasynda turmys qurýǵa májbúr bolǵan. Kúıeýi Qabıden ekeýiniń arasynda 2 ul, 2 qyz bala dúnıege kelgen. Eki bala erte shetinep, al Aıman Baısalova men 1981 jyly qaıtys bolyp ketken inisi Bolat ekeýi Almatyda erjetken. Aıman apa bir apta buryn ǵana 81 jasqa keldi.
1936 jyly týǵan Aıman Baısalova qazirgi Ahmet Baıtursynuly mýzeı-úıinde 1 jyl 7 aıyna deıin naǵashysy atasy Ahmet pen ájesi Badrısafa, óziniń áke-sheshesimen birge turǵan. Ahańnyń jıeni ózin atasy moınyna mingizip, talaı erkeletip oınatqanyn aıtady. Ol týraly anasy Sholpan apamyz aıtyp bergen eken. Keıindeý, shamamen 1940 jyly sheshesi Sholpannyń jumysyna baılanysty Baqanasqa kóshken.
Aıman apamyz Ahmet Baıtursynulynyń jıeni ekenin, tek 1991 jyly bilgenin bylaısha esine aldy: «Abaı dańǵyly men Masanchı kóshesiniń qılysyndaǵy temirjol aýrýhanasynda jumys isteýshi edim. Anam Sholpan kelip, jumystan surap alyp, Torǵaıǵa ushyp kettik. Sol kezde Amanqos, Ǵarıfolalar jas edi (Mekteptegi men Ánesti aıtyp otyr. – Red.). Ushaqta Tursynbek Kákishev te boldy. Men ol kezde olardyń birin de tanymaıtyn edim. Solaı tekti tulǵanyń urpaǵy ekenimizdi bildik», - dep kúrsindi apamyz.
Sodan keıin Sholpan Ahmetqyzy men Gúlnar Mirjaqypqyzy Dýlatova osy úıdi Ahmet Baıtursynuly mýzeı etip jasaýǵa bar kúshterin salǵan. «Olar óte jaqyn qurbylar edi, Orynbor-Qyzylorda qalalarynda birge ósken» dep eske alady Aıman Baısalova. Qazirgi Ahmet Baıtursynuly kóshesine Ahańnyń aty berilýinde de eki apanyń eńbegi zor bolǵan. Osylaı estelikterin aıta otyryp, Aıman apa mýzeıdiń qazirgi menshik ıesine de toqtaldy: «Serójka (Serik Samyratulyn aıtady. – Red.) Almatyda 1949 jyly Samyrattyń belarýs áıeli Lıdıadan týǵan. Naǵashy aǵam men jeńgemniń Sergeıden basqa Svetlana, Irına degen qyzdary boldy. Sveta qaıtys boldy, Ira Reseı jaǵynda turady, otbasy bar. Biraq, aǵam men jeńgem keıin birge turmady... Samyrat ekinshi ret taǵy úılendi. Serójka1998 jyldan anam Sholpan men onyń qurbylary, sondaı-aq Alash taqyrybyna den qoıǵan jas ǵalymdardyń zertteýi negizinde dáleldengen Ahmet atamnyń taǵylym úıin ákesi Samyrat qurǵan qorǵa qaratyp aldy. Qandaı jolmen, ol jaǵy onyń ózine ǵana aıan.
Atamnyń 125 jyldyq mereıtoıyna osy ata turǵan úı – mýzeı bolyp saltanatty túrde ashyldy. Azyp-tozyp turǵan úıdi úkimet qarjy bólip jóndedi. Biraq jóndeý jumystarynyń basynda shyn janashyr adam júrmegendikten, mýzeıge sý men jylý júıesi kirgizilmeı qaldy... Atamnyń aıaýly aty aqtalǵannan keıin sol kezdegi qala ákimi Zamanbek Nurqadilov Sholpan Ahmetqyzyna qaladan bir bólmeli páter bergizdi. Sholpan sol páterde qaıtys boldy. Ol páter Sholpannyń ósıeti boıynsha meniń qyzym Gúlnarǵa qaldy», - deıdi Aıman Baısalova. Ahmet Baıtursynulynyń jıeni Aıman apaıdyń qolyndaǵy resmı qujattarda Sholpan apanyń zańdy murageri Aıman Baısalova ekendigi kórsetilgen. Ári bul qujattar memlekettik mekeme mórimen rastalǵan.
Al, mýzeı mańyndaǵy 16 telim jer – memleket tarapynan Ahmet Baıtursynuly murasyn damytýǵa jáne nasıhattaýǵa dep, ata atyndaǵy qoǵamdyq qorǵa úlken senimmen tegin berilipti. Óıtkeni, sol qordy qurǵan Samyrat Máshenuly qor jarǵysynda «Ahmet Baıtursynulynyń artynda qalǵan murasyn el ıigiligi, keleshek urpaq kádesine jaratatynyn, ári ár jyl saıyn ǵalymnyń qazaq tili bilimi men ádebı murasyn qaıta jaryqqa shyǵarý, qasyndaǵy jer telimine «Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy mádenıet úıin» salý josparynda bar» ekenin jalpaq jurtqa málim etken. Qujat boıynsha Ahmet Baıtursynuly men Badrısafa anamyzdyń zańdy murageri – Sholpan. Sholpan óziniń inisi Samyratpen aralaryndaǵy túrli kıkiljińge baılanysty jaqsy qarym-qatynasta bolmaǵan. Oǵan túrli pendeshilikter de sebep bolǵan syqyldy. Dese de Sholpannyń inisi Samyrattan týǵan Sergeıdiń quzyryna ótken mýzeıdiń talaı jylǵy múshkil háline Aıman apaı kýá bolyp júrgenin, óziniń týǵan inisi Bolat ta qaıtys bolyp ketkennen soń, «bas kóterer er adam ǵoı» dep týysy Serójaǵa ózi de senim artqanyn aıtady. Eń soraqysy, Sergeı-Seriktiń anasy Sholpannyń da, óz ákesi Samyrattyń da jasaǵan jumystarynyń shıregin de isteı almaı otyrǵanyna ókinedi. Ia, ol tek jer salyǵyn tólegeni bolmasa, mýzeı-úıdiń komýnaldyq tólemderine asa bas qatyrmaǵan. Raıhannyń qaǵylezdigi men Ahmet murasyna shyn berilgeniniń arqasynda jyldar boıy mýzeı jumystardyń jigin uqsatyp keledi eken.
Tipti, bir kezderi Aıman Baısalova Ahańnyń jıeni ǵana emes, sol mýzeıdiń bas dırektory bolyp ta jumysty úsh aıdaı atqarǵan. Jalpy, qorǵa qaraǵan mýzeıge birneshe dırektor taǵaıyndalǵanyn (Táken Tynybekov, Maks Baıǵozınov, Alma Shamsharovna, Zeınep Estemesova), olardyń barlyǵy da qarjy bolmaǵan soń jumys istemeı ketkenderin, tek 2005 jyldan dırektor bolǵan Raıhan ǵana áli kúnge osy jumysty qoǵamdyq negizde istep júrgenin sóz etti. Raıhan ekeýiniń mýzeı 1998 jyly ashylǵannan keıin... aıaqtalmaı qalǵan jumystardy Sergeıge birneshe ret eskertkenderin, biraq onyń qyzmeti Astanaǵa aýysqandyqtan «mýzeımen sharýasy bolmady» deıdi. Qalaı bolǵanyn naqty bilmeımin, biraq sol jaǵdaıy joq murajaıda úsh jyl boıy Raıhan men Láıla ekeýi kezektesip jumys istep júrdi. Alty aı qys muzdaı jerde jumys isteý múmkin emes qoı... 2001 jyly «mýzeıdiń bir ýys kiltin» Sergeıge men, Merýert (Ahańnyń qaryndasy Zıláshtyń urpaǵy. – Red.), Raıhan Sahybekqyzy jáne Araı Keńesbaeva tórteýmiz aparyp tapsyrmaqshy boldyq. Ol kezde Sergeı ortalyq stadıonda sport salasyndaǵy bir mekemeniń basshysy bolatyn, ornynda bolmady, qaramaǵyndaǵylarǵa qaldyrdyq. Osylaı mýzeıdiń esigi jyldap jabylyp qaldy deıdi.
Qashanda tarıhı tulǵalardyń joǵyn izdeýshi, ony másele etip kóteretin BAQ ókilderi emes pe?! Mýzeı qatty tozyp ketkendigi týraly «Azyp-tozǵan Ahańnyń murajaıy» atty maqala «Ana tili» gazetinde 2002 jyly jaryq kóripti. İle-shala birneshe ret maqala jarıalanǵanyn jáne teledıdardan Ahań mýzeıiniń múshkil háli kórsetilgenin, óziniń sol tusta qala ákimi bolyp turǵan Imanǵalı Tasmaǵambetovke arnaıy hat jazyp «mýzeıdi qalanyń balansyna alýyn nemese respýblıkalyq búdjetke qaratýyn» suraǵanyn aıtty. BAQ-qa alǵysym sheksiz, el nazary, qala basshysynyń nazary Ahań mýzeıine aýdy.
2005 jyly Imanǵalı Nurǵalıuly murajaıǵa úlken kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizdirip beripti. 1998-shi jylǵydaı emes, bul jóndeýdiń basyna bilek sybanyp kirisken Raıhannyń jiti qadaǵalaýynyń arqasynda jylý, sý, káris qubyry tartylsa, kabeldik symdary ábden shirigen elektr jelisi jańartylyp, jyldar boıy sý men jylý kórmegen mýzeıge jan bitipti. Sondaı-aq mýzeıdiń aınalasy túgel qorshalyp, qańǵyǵan ıt pen qustyń mekenine aınalǵan shyrshalarǵa sý quıylyp, eskertkish mańyna gúlzar paıda bolǵanyn, onyń bárine bas-kóz bolyp júrgen Raıhanǵa rızashylyǵyn bildirdi. Raıhan Sahybekqyzy ekeýiniń arasyna «syna qaqqysy kelgen» bazbireýlerdiń «ózi men Merýerttiń» atynan prokýratýraǵa «domalaq aryz» túsirgenderin, biraq ondaı hatty ózderiniń jazbaǵanyn, ortaǵa dánekerlikke Iýlıa Serikqyzynyń túsip, bir-birmen qaıtadan túsiniskenderine qýanyp júrgenin de jaıyp saldy. 5-naýryz kúngi ótkizilgen «Alash Arystaryna arnalǵan as» úshin bizge de alǵysyn jaýdyrdy.
Ahmet Baıtursynulynyń jıeni Aıman Baısalova eshbir dúnıege qyzyǵyp otyrmaǵanyn, qazaq jurty ǵana emes, kúlli túrki álemi ult ustazy dep ulyqtaıtyn Baıtursynuly Ahmet atasynyń murasy «ne óziniń, ne Sergeı-Seriktiń jekemenshigi bola almaıtynyn, bul taǵylym úıi – halyqtyń qazynasy, asyl murasy» ekenin Úkimet basyndaǵylar bilse ǵoı shirkin, dep armandaıdy. Osy seksennen asqan jasynda Atasynan qalǵan «rýhanı jádiger mýzeıdi memleket qamqorlyǵyna alǵanyn, al ata murasynyń urpaq ıgiligine jaraǵanyn» kózi tirisinde kórgisi keletinin aǵynan jaryla aıtty Aıman Qabıdenqyzy.
Keıýana tileginiń oryndalýynan úlken úmit etip Úkimet basshysy B.Á.Saǵyntaevqa arnaıy hat joldap, hat kóshirmesin Mádenıet jáne sport mınıstri jáne Almaty qalasy ákimine usynypty. Óıtkeni, jyl basynda «Alash Ardaqtylaryn ulyqtaýǵa arnalǵan Imekeń bastaǵan ıgi bastama aıaqsyz qalady ma» degen qorqynyshy basym ekenin júzin tómen salyp, kúbirleı otyryp jetkizdi apamyz Aıman Baısalova.
Endi Úkimetke joldaǵan resmı hat mátinin usyna otyryp, Ahmet Baıtursynuly mýzeı-úıi – «menshik talasynyń nysanasy emes, memleketimizdiń ulttyq asyl qazynasyna aınalsa eken» dep, tórtinshi bılik ókili retinde el nazaryna usynýdy biz de perzenttik boryshymyz sanadyq!
Nurǵalı NURTAI
