«ULT BOLMYSY» JÝRNALYNYŃ
«ALASH JOLY» ÁDEBI SHYǴARMASHYLYQ BÁIGESİNE
Poezıa salasy boıynsha
Búrkenshik esim: Alty Alashtyń perzenti
óleńder toptamasy
1.Marqasqasy Alashtyń
Álıhan Bókeıhanǵa
Top bastaǵan sheshenim, marqasqasy Alashtyń,
Alash úshin alystyń, qazaq úshin talastyń.
Týyp-ósken elińniń bekisin dep irgesi,
Sóz ǵana emes, isińmen keleshekke jol ashtyń.
Zatyń tóre bolsa da, qara qazaq qamy úshin
Qyzmet qyldyń, boıyńda týlap jatty namysyń.
Keler urpaq bizderge aıtpasyn dep taǵy syn,
Jınap aldyń janyna el-jurtyńnyń arysyn.
Sáti túsip, tórinde otyrǵanda Dýmanyń,
Ýdy boıǵa darytpaı, mansap, baılyq qýmadyń.
«Qazaq» degen gazetiń bolyp halyq qajeti,
Sol arqyly jetkizdiń elimizdiń muń-zaryn.
«Barlyq baılyq qazaqtyń menshigi dep tanylsyn,
Árbir tasy qazaqqa túıme bolyp taǵylsyn.
Qazaq eli táýelsiz el bolýdyń negizi –
Bir jaǵadan bas shyǵyp, tek Alashqa baǵynsyn!»
Osy sóziń áli de júreginde qazaqtyń,
Alǵan betten qaıtpadyń kórgende de azap-muń.
Tánmen birge janyń da qasiretten qınaldy,
Shyjǵyryldyń otyna bólshevıktik tozaqtyń.
Bilim jáne mińezben qyzmet qyldyń ultyńa,
Týra sóılep tanyldyń jalpaq qazaq jurtyńa.
Dos túgili bul kúnde tipti qaskóı dushpanyń
Seniń qara basyńa qoıa almaı júr bir kiná.
Tolǵan maqsat, mindetter kezek kútip alda tur,
Búgingi urpaq aldynda óziń salǵan jol jatyr.
Týǵan jerden úsh arshyn jer buıyrmaı qoısa da,
Er esimi eliniń júreginde qaldy aqyr.
2.Ult danasy
Mustafa Shoqaıǵa
Qoqanǵa turǵan baǵynyp qazaqtyń eli shermende
Paıǵambar atyn beripti dúnıege perzent kelgende.
Aıyrylyp qutty qońystan, irgede turǵan orystan
Bolǵan ǵoı zapy tosynnnan zulmattyń bulty tóngende.
Shashtynyń asyl tuıaǵy, Torǵaı datqanyń tekti uly,
Jaratyn muzdy kemedeı, jyǵardaı taýdy ekpini,
Teksizder tórge shyqqanda qara baqyrdaı joq quny,
Arasha túsken sol edi kórgende halqy tepkini.
Ajyratyp alǵan durys qoı taýdy da bıik tóbeden,
Túriktiń jurtyn, erlerin kıeli sózben jebegen,
Táýelsiz eldiń qamyn jep, Alladan tilek tilegen,
Alashtyń aryn qorǵaǵan azamat edi kóregen.
Quldyq pen qorlyq eshqashan bolmasyn dese jurty úshin,
Qypshaǵym degen rý emes, qazaǵym degen ult úshin,
Dostaryn jınap qasyna, taba da bolmaı dushpanǵa,
Tyı dedi baıtaq jerimde alaýyzdyqtyń qyrqysyn.
Imedi basyn aq bolsyn, qyzyly bolsyn, patshaǵa,
Sovettik aýyr balǵamen qıratyp soǵyp jatsa da,
Taımady týra jolynan, qaıtpady aıtqan sózinen,
Oraqpen oryp, pyshaqpen terisin jonyp jatsa da.
Oranǵan ot pen jalynǵa jyldar da ótken julqysqan,
Aıyra almaı qalǵan kóp jaqyny kimder, kim dushpan?!
Baılaýly attaı kermede ótse de ómiri qusada,
Armany boldy eń basty – túrlengen, berik Túrkistan!
Sulýtóbe, Narshoqy – asyldar talaı ótken jer,
Qazaǵymnyń qaıyspas nary kelip shókken jer,
Aq túıeniń qaryny bir-aq kúnde jarylyp,
Táýelsizdik tańy atyp, nur-shýaǵyn tókken jer.
Otqa da tústi, bolsa da qaýlaǵan jalyn, Mustafa,
Zıaly boldy saqtaǵan namysyn, aryn, Mustafa.
Sýǵa da tústi qaımyqpaı anyqtaý úshin ótkeldi,
Túsine bildi qoǵamnyń muńy men zaryn Mustafa!
Qadirli jurt! Ardaqty el! Bolmańyzdar esh qapa
Turǵan bizge jol siltep aramyzda Mustafa!
Kózdiń aq pen qarasy, ultymyzdyń danasy,
Sansyraǵan, sabylǵan sanamyzda Mustafa!
Qabyrǵaly qalyń el keldi buryp at basyn,
Eli-jurtyn arystyń til men kózden saqtasyn!
Esin jıǵan qazaqtyń ataǵy assyn Alashtan,
Qudireti kúshti Alla- Jaratýshy jaqtasyn!
3.Qaıta oralǵan ardaǵym
Ahmet Baıtursynovqa
Ókinishim, aǵa, seniń kóre almadym júzińdi,
Bilem, bilem, keler urpaq alady arshyp izińdi,
Qapelimde tamaǵyma óksik kelip tirelip,
Saǵynyshtyń ystyq jasy janarymnan úzildi.
Seni qapqan tóbetterdiń kúshikteri bar taǵy,
Biri abalap, keıbireýi balaǵymnan tartady.
Elý jylda el de jańa, biraq, biraq, sol eliń
Elý jylda toltyrdy ma óziń ketken ortany?!
Toltyrdy ma, tolqydy ma kózin kórip jaryqtyń,
Saǵan degen saǵynyshy basylǵan joq halyqtyń.
Qalǵyp jatqan qalyń jurtty masa bolyp oıatyp,
Eldin munyn joqtaı alar er barlyǵyn tanyttyń.
Ókinish pen zapyrany kóp bolsa da ótken kún,
Týǵan dala tósindegi máńgi óshpeıtin kóp belgiń.
Ániń qandaı – erkin júzgen aqqýyndaı Aqkóldiń,
Sániń qandaı – kempirqosaq boıaýyndaı kóktemniń.
Jalǵyz aýyz jaqsy jyrdy saf altynǵa balaǵan,
Sóziń baldaı, óziń taýdaı jan ekensiń, aǵajan!
Qasiretten tústi basym taýqymetti taǵdyryń,
Qasıetti óz ornyndy aldyń búgin aradan.
4.Asyl oıly kemelim
Maǵjan Jumabaevqa
Kókjıekke shyqqan Kúnniń órmelep,
Juldyzdardan kórgen kúni, tókken nury bir bólek.
Nuryn tókken juldyzdardan dóńgelek
Jańa týǵan, jaryq bergen Aıdyń orny bir bólek.
Ultymyzdyń ar-namysy, asyl oıly kemelim,
Tastan myqty, taýdan bıik, teńizderden tereńim.
Qatalaǵan el-jurtyńa myń bulaqtyń kózin tapsam dep ediń,
Óńmeńdegen ozbyrlardyń mysyn bassam dep ediń,
Kene han men batyr Baıan erlikterin dáriptep,
Túrkistandy besik qylyp, alty Alashqa esik ashsam dep ediń,
Eńiregen eldiń joǵyn tegis qylsam dep ediń,
Ash qasqyrlar qorqyp júrgen,
Jolbarystar jortyp júrgen
Saryarqany óris qylsam dep ediń,
Qorsyldaǵan dońyzdardan qutylyp,
Qansyraǵan qazaǵyma qońys qylsam dep ediń.
Juldyzdardan jarqyraǵan túnde kóp,
Tań atqanda jol kórsetip týǵan juldyz bir bólek.
Jyr arnaǵan birin biri kımelep,
Sózi sara aqyndardan seniń ornyń bir bólek.
Qıyndyqta qaıyspaǵan,
Sharbolattaı maıyspaǵan, óreń bıik, ór ediń,
Qaıda júrseń, eldiń qamyn jep ediń,
Saf altyndaı jarqyraǵan asyl sózin umytpaǵan kóneniń,
Óleń-sózdiń marjandaryn terip alǵan sen ediń,
Nur-sáýlesin meıirimdi júrekterge tógedi,
Urpaǵymen birge jasap keledi
Kóz jasy men qan aralas sıamen
Seniń jazǵan óleńiń.
5.Eńirep týǵan esil er
Eldes Omarulyna
Janshylǵan halqym jınaǵan kezde endi esin,
Tilegim jalǵyz – jamanat endi kórmesin.
Keýdemnen shyqqan óleńniń sózin duǵa qyp,
Oqımyn jyrdy baǵyshtap saǵan, Eldesim!
Eńirep týǵan esil er ediń el úshin,
Ezdermen múlde jasaǵan joqsyń kelisim.
Balańnyń atyn Kenehan qoıǵan kezde de,
Toılar dep sendiń qazaǵyń uly jeńisin.
Jandaıshaptarmen shyqqan sátte de jekpe-jek,
Ajalmen arsyz kelgen sátte de betpe-bet.
Betińnen qaıtyp, ótirik aıtyp kórmediń,
Óıtkeni, sende, bolsa da júrek, ókpe joq.
Esimińdi erek qaıtalap aıtyp uly eliń,
Óshkenim janyp, bolǵandaı qabyl tilegim,
Atajurtyńda halqym dep júrseń eljirep,
Elińmen birge soǵyp tur, aǵa, júregiń.
6.Jeti ólshep, bir kesken
Júsipbek Aımaýytovqa
Osy kúni boıǵa qonbas ishik kóp,
Bireý tikse, turar bireý piship tek,
«Qartqoja» men «Aqbilekti» oqysań,
Jeti ólshep, bir-aq kesken Júsipbek.
«Munyń ózi qaıdan shyqqan pysyq?» – dep,
Balaǵyńa jarmasatyn kúshik kóp.
Aıtqandaryn kókeıińe toqysań,
Sharasynan bir aspaǵan Júsipbek.
Bireý qańǵyp, jatsa bireý iship kep,
Bul jalǵanda qaterli dert, isik kóp.
Jazyp ketken sózderińe zer salsań,
Dertti sylyp tastaıtyndaı Júsipbek.
Qaırat kórset, bolsa boıda kúsh eptep,
Nıet qylsań, sara jolǵa túsip ket.
«Alash» marshyn estigende, qan qyzyp,
Keleshekke bastaıtyndaı Júsipbek.
7.Arqasyna azap artqan Bı-aǵa
Beıimbet Maılınge
Aqylyńnan aınalaıyn, Bı-aǵa,
Men de týdym óziń ósken uıada.
Biraq, nege kóz buldyrlap ketedi,
Ózińe uqsap kóz jibersem qıaǵa.
Taǵdyr aıdap túskeńinde túrmege,
Sezbediń be jylan baryn irgede.
Qarabetter ómir súrgen qoǵamda
Aq nársege tez juǵady kir nege?
Eptiler men belsendiler tis qaqqan,
Qoldaryńda bolǵandyqtan kúsh batpan,
Qoıdaı tizip eńiregen erlerin,
Elim degen Eldesti te ustatqan.
Jendetteriń jatqan shaqta jelkelep,
Bilmediń ǵoı ósken elde erkelep,
Saıfı Qudash, Hasan Týfan sóz sóılep,
Joqtaıtynyn Elýbaı men Serke kep.
Búgin aýyl óziń týǵan ózgergen,
Ózgergenin qulaq estip, kóz kórgen.
Sepkeninen tókkeni kóp zamanda
Shashynan kóp alatyny ózge elden.
«Kim kóterer aýyr ǵasyr júgin?»-dep,
Egilemin keıde ishimnen kúbirlep.
Simiredi Bavarıa syrasyn
Myrqymbaıyń kommersant bop búginde.
Otyrar em men de shashty shıratyp,
Talaptyǵa talantymdy syılatyp.
Qorqamyn tek essiz bireý baıqamaı
Bosaǵamdy kete me dep qıratyp.
Jaý jaǵadan, bóri etekten alǵanda,
Talaı arys ketti ǵoı dep armanda,
Neler sumdyq ótti ǵoı dep basymnan,
Keıde men de qarǵys aıtam jalǵanǵa.
Arqasyna azap artqan Bı-aǵa,
Jazǵandaryń jazmysh tartqan syı, aǵa,
Tergen syryń kórip-bilip, ańǵaryp,
Arnasyna bul ǵasyrdyń sıa ma?!
Ahmet Baıtursynov eskertkishi qasynda
Qaqaǵan qys.
Jyldyń sońǵy kúninde
Eldiń kóbi úıge asyǵyp barady.
Ahmettiń eskertkishi túbinde
Qyzyl gúlder qyzyl shoqtaı janady.
Qaraǵaılar qardan alqa taǵynǵan,
Jyldyń sońǵy kúni qandaı araıly?!
Boıjetken qyz kóktem lebin saǵynǵan
Bozbalaǵa kóz astynan qaraıdy.
Onyń bárin qajeti ne baıandap,
Kenet, kenet... Qaldy qarap qalyń jurt,
Aq júzderi aıdaı bolyp, aıańdap
Kele jatty kúıeý menen qalyńdyq.
Eki jastyń basy aınalyp baqyttan,
Umytypty tipti syrtqy kıimin.
Olar úshin osy arada atyp tań,
İrgeleri qalanǵandaı úıiniń.
Olar úshin baqyt qymbat bárinen,
Óıtkeni, Alash erlerine boryshty.
Egiz gúldeı yqpaı qystyń kárinen,
Eskertkishtiń irgesinde toǵysty.
Eki ǵashyq jańa kúnge asyqqan
Uly ustazǵa tájim etip, gúl qoıdy.
Osy sátte sezim týlap, tasyp qan,
Aǵyl-tegil ketti kernep jyr boıdy.
Arystar-aı! Júrsek búgin qýanyp,
Boryshty ǵoı nemerem men balam da.
Jarym menen ulymdy ertip, gúl alyp,
Erteńine taǵy keldim alańǵa.
Toı shýyna tolyp ketti aınalam,
Kún sáýlesi súıdi tuǵyr tasyńdy.
Qyzyl gúlder qyzyl shoqtaı jaınaǵan,
Taǵy meniń kózime ottaı basyldy.
Adamzatqa máńgi óshpeıtin nur seber,
Shuǵylasy bar ekenin bilse eger,
Qatal qysta, saqyldaǵan aıazda
Gúl óspeıdi degen sózge kim sener?!
9.Arystar
Alashorda úkimetiniń músheleri Eldes Omaruly men Áljan Baıǵýrınge Qostanaıda eskertkish taqta ornatylǵanda
El namysyn kótergen týǵandarym,
It pen qusqa jem bolyp jıǵandaryń,
Quryǵy uzyn úkimet atyp-asyp,
Abaqtyǵa toǵytqan qurbandaryn.
Jazyqsyzdan jalaly bolǵandarym,
Dánin jıyp úlgirmeı solǵandarym.
Qarsy bitken butaqtaı qaraǵaıǵa,
Jel ótinde soǵylǵan qorǵandarym.
Aıǵaǵyndaı senderdiń dostyǵynnyń,
Jaryp shyqty qap-qara tasty gúlim.
Tájim etip babalar rýhyna,
Urpaqtaryń uıqysyn ashty búgin.
Artta qalyp qıyn kún jan talasqan,
Alash aty jaıyldy alty alashqa.
Oǵan kýá qan singen qyzyl kirpish.
Oǵan kýá bult júzgen baıtaq aspan.
Eldes penen Áljandaı danyshpanym,
Aqıqattyń jolynda alysqanym,
Baqıda da júzderiń jaryq bolyp,
Turyńdarshy nur tógip, arystarym!
10.Túrli túster
S.Seıfýlınniń komýnıstik sálemmen Stalınge jazǵan hatyna qaraǵanda, poıyzben Orynborǵa qaıtyp kele jatqanda alashordashy Eldes Omarov Sákenge: «Buryn Alashorda edik, endi Qyzylorda boldyq. Qazaq úshin qyzyl, jasyl, aq tústiń aıyrmasy joq. Eń bastysy Ordanyń baýyry bútin bolǵany» degen eken. Bul Alash ardaqtylarynyń eń sońǵy ulttyq qýanyshtarynyń biri edi.
«Abaı-aqparat» portalynan
Iz dokladnoı zapıskı S.Seıfýllına I.V.Stalıný o vzaımootnoshenıah v srede kazahskıh partııno-sovetskıh rabotnıkov
Posle 19 aprelá 1925 g.
...Ia ne poverıl, no vspomnıl, chto deıstvıtelno na sredıne krasnyh znamen stoıalo kakoe-to zelenoe znamá. Nekotorye tovarıshı vozmýshalıs, Alashordynskıe znamá snálı.
Potom obásnılı, chto eto po neznanıý povesıl týda kakoı-to rýsskıı ız slýjashıh. A tehnıcheskoı je storonoı sezdovskogo pomeshenıa rýkovodılı vysokogramotnye kırgızy.
Kogda obratno, posle konsa sezda, ehalı v g. Orenbýrg v poezde odın byvshıı rabotnık Alashordy, staryı ýchıtel, mne horosho znakomyı, teper sotrýdnık Narkomprosa, s dovolnym vıdom v prısýtstvıı dvýh tovarısheı skazal mne: «Nakones vse vyshlo po-nashemý (t.e. po Alash-Orde) Sezd otkrylı pod nashım zelenym znamenem Alash-Ordy. My govorılı, chto stavka doljna byt na ıntellıgensıý, a na etom sezde polnostú etý ıdeıý provodılı. Slova «rabochıh» ostalıs pýstymı frazamı.
My svoe pravıtelstvo nazyvalı Alash – Orda. A na etom sıeze býdýshýıý stolısý Kırgızıı g.Ak mechet (Perovsk) pereımenovalı v Kyzyl – Ordý (Krasnaıa Orda). Dlá kırgız sveta krasnoe, zelenoe, beloe, nıakogo znachenıa ne ımeıýt, lısh by ostalas Orda. Teper v partıý voıdem ı my». (Ordoı nazyvalı ıýrtý bogatyh ı znatnyh lúdeı, a ıýrtý bednyh ı neımýshıh lúdeı nazyvalı baspana ı lashyk) Vot, chto mne skazal v poezde alashordynskıı melkıı prosveshenskıı rabotnık, teper sotrýdnık Narkomprosa.
...I deıstvıtelno, seıchas sredı ıntellıgentnyh kırgızov ı kırgızok, prejnıh rabotnıkov Alash-Ordy ı ıh ýchenıkov, vse eshe, ılı ne vstýpıvshıh v partıý, ılı odno vremá vhodıvshıh ı obratno, zamechaetsá bolshoe stremlenıe v partıý.
Nekotorye v raznyh gorodah ýje podalı zaıavlenıa v partıý. Eto polojenıe eshe kraıne opasno dlá Kompartıı ı Kırgızıı.
(F.811. Op.24. D. 243. L. 7-17. Fotokopıa).
Álde Orda, álde Keńes,
Qandaı onyń túri, túsi.
Kútedi aldan qandaı beles,
Ashyp turǵan kimniń ishi?!
Alash jurty qup alǵanda –
Eldiń erlik tańbasyndaı.
Kókorda men Aqorda da
Altyn orda jalǵasyndaı.
Qulamaǵan orǵa kelip
Ordaly jurt – Qazaq eli
Qýansa da orda bolyp,
Qyzyl bolyp – azaly edi.
Osy kúnge bolǵan ǵajap
Aman jetken súıretpemen,
Áıelge uqsas bizdiń qazaq,
Túrli-túrli kóılek kıgen.
Kóshsek sózdiń tótesine,
Aq pen qyzyl shaıqasqanda,
Bala qas bop ákesine,
Shyǵarǵanbyz aıdy aspanǵa.
Jat jurttyqtar basa-kóktep,
Qara kıgen, sary kıgen,
Bolsa-daǵy qansha mektep,
Qazaq qana jany kúıgen.
Aqmeshitti qyzyl qylyp,
Erkin elde kók tý ustap,
Bir jyǵylyp, bir súrinip,
Júrmiz kimge joldy nusqap?!
Sol jyldary kórdi kóziń,
Buıyrǵanda baspanamyz.
Sóıledi ǵoı qazaq sózin
Qyzylorda – astanamyz.
Eshqashan da umytpaımyn
Qazaǵymnyń qylǵan isin.
Júregimmen qabyldaımyn
Arystardyń qýanyshyn.
11.Taǵzym qyl, duǵa jasa ótkenderge!
Zamany betten qaqpaı sumyraıdy,
Qınady Shoqan menen Ybyraıdy.
Úkimet turǵannan soń qyryn qarap,
Talaıdyń saǵy synyp, baǵy taıdy.
Zalymdar ezip-janshyp eldi muńdy,
Abaı men Shákárimdi sherli qyldy.
İshken máz, jegenge toq shekpendiler
Aıasyn bul jalǵanda endi kimdi?!
Jetken soń qulaǵyna eldiń zary,
Aqyryp jaýǵa shapty Kenesary.
Talaı er belin býyp, arpalysyp,
Jantalas qan maıdanda shyqty jany.
Kóp qorlyq kórgenimen Ahmetti
Zamany aqyldy etti, batyl etti.
Masadaı yzyńdady qalyń elge,
Esinen shyǵarǵan joq aqiretti.
Aqıqat úshin qandaı jan kúımedi?!
Sum ólim Maǵjandy da áldıledi.
Zulymdyq izgilikti býyndyryp,
Túrmede boldy arystyń qan kóılegi.
Momynnyń moıynyna noqta tústi,
Sorlynyń eńbegi esh bop, otqa tústi.
Kórmegen beti qaıtyp ójetter de
Syndyrdy salamyn dep tasqa tisti.
Dástúrim umyt qalyp, til ózgerdi,
Ógizdeı kónbistik bir minez keldi.
Erlerdi elim degen qoısha aıdatty
Shendiler jınap alyp kil ezderdi.
Kún týdy ardy malǵa aıyrbastaıtyn,
Keshegi erler qaıda oı tastaıtyn?!
Sý bolyp kún ashyqta, jaýyn joqta,
Shyqpady kósem serke qoı bastaıtyn.
Mańyrap, emshek izdep, qozy qaldy,
Jaqsynyń kóbi ketip, azy qaldy.
Aqynnyń aýyzyna qulyp saldy,
Estir dep esi bar jurt sózi bardy.
Kóbeıdi keleshekten kúder úzgen,
Bolmady asaý jylqy shiderdi úzgen,
Taǵasyz at taıǵanap júre almady
Jol beti jabylǵan soń kileń muzben.
Osyndaı qıly-qıly zaman boldy,
Zardabyn tiri qalǵan adam kórdi.
Aramdyq adaldyqtan ústem bolyp,
Azǵyndar qanymyzdy tespeı sordy.
Kórmedi adasqan jurt burǵan joldy,
Qastyqtan, ashtyqtan da qurban boldy.
Umytyp sonyń bárin urpaqtary,
Salǵany kúnde saıran, dýman boldy.
Musylman dinnen bezip, kápir boldy,
Óleńshi jarbańdaǵan aqyn boldy.
Týra aıtqan týysyna jaqpaı qalyp,
Ákimge para bergen jaqyn boldy.
Kóp jaıdy birde bilse, birde bilmeı,
Jiligin semiz maldyń bir kemirmeı,
Zar bolyp qara sýdyń ózine de,
Kórdi ǵoı kóresini kórge kirmeı.
Áldiler álsizderge jábir qyldy,
Halyqty ılegen bir qamyr qyldy.
Erteńnen úmit kútken pende baıǵus
Táýbasyn umytpady, sabyr qyldy.
Tartsa da qansha beınet, qanshama azap,
Búgingi kúnge jetti bizdiń qazaq.
Taǵzym qyl, duǵa jasa ótkenderge,
Bizderge sonyń ózi sansyz saýap.
jazylǵan ýaqyty: 01.02.2014 – 10.03.2016 j.
